Meningen

Als een waarachtige koloniaal dirigeert een hoge overheidscommissaris het leven op het Franse eiland Tahiti door niets anders te doen dan kantoor te houden in een nachtclub, dag en nacht met zalvende woorden iedereen tevreden te stellen en als een zwalkende slaapwandelaar vooral niets te doen.

Albert Serra neemt hiervoor de tijd die nodig is om ook de kijker in slaap te sussen totdat je je begint te realiseren dat onderwijl aan de poten van de man wordt gezaagd door zowat iedereen die hij spreekt en die hij te vriend probeert te houden.

Wat een heerlijke film waarover niet iedereen het eens is.

Zoveel films worden er niet gemaakt die ingetogen een verhaal vertellen met elk beeld (en elk detail) op de juiste plaats en met geen woord teveel. Deze film doet dat: kalm, warmbloedig, melancholisch, glimlachend en soms bitter.

'Hier ben ik terechtgekomen, en dus is dit mijn plaats,' zegt Nora nuchter. En daarmee zijn alle gedachten en alle dromen over 'wat als...' terechtgewezen, soms tegen beter weten in, ook voor haarzelf.

Ademloos heb ik gekeken naar een van de beste films uit 2023.

Heerlijke, licht absurdistische film, zowel in het plot, het acteren als de geluidsband. Na een tijdje denk je 'Nu hebben het wel gehad,' maar het scenario blijft ingenieus voortgaan zonder enig moment van verveling. Zie vooral ook de bespreking van Onderhond.

Overdonderende film die in eenvoudige beelden het leven schetst van een man die toiletten in Tokyo schoonmaakt.

Zijn leven is leefbaar, omdat hij het volledig heeft gebaseerd op gewoonten die hij alleen op zijn vrije dag doorbreekt (dan pakt hij 's morgens wel zijn horloge van de plank, wat dan weer een gewoonte is geworden).

Hele kleine dingen veroorzaken kleine barstjes die hij kan hanteren, tot het moment dat familie roet in zijn dagelijkse maaltijd lijkt te strooien.

Gewoon gaan zitten, over je heen laten komen en na afloop bij jezelf nagaan waarop je eigen leven is gebaseerd.

Mooie, kleine film waarin elk detail raak is, van de keuze van kleding en schoenen tot de inrichting van de kamers/keuken.

En bovenal, een gedachte-experiment dat uitnodigt tot reflectie: je zult je moeder tegenkomen op het moment dat zij dezelfde leeftijd heeft als jij.

Het gegeven is verdraaid interessant in twee opzichten:

- De man bloeit op wanneer hij de vrouw vernedert, en langzaamaan gebeurt het ook andersom: de vrouw bloeit op, wanneer de man verzwakt.

- De man met een uiterst sterke moederbinding; een moederrol die hij verafschuwt in zijn dagelijkse leven, maar die zijn strenge bedrijfspartner niettemin vervult; en zijn geliefde die zich langzaamaan een moederrol toeëigent.

Maar hebben we hiermee ook een goede film? Eerlijk gezegd twijfel ik. Het Engels Engels is theatraal prachtig en ook weer te theatraal. De muziek is klassiek passend en ook weer te opdringerig. Het acteren is on-filmisch en daarmee weer te theatraal.

Enfin, ik ben er niet uit en wil hem zeker niet terugzien. Zoiets dus, en dat kan ook een aanbeveling zijn.

De film tart verwachtingen die hij zelf opbouwt, en is een genot en belevenis om te zien.

* Na een kwartier verwacht je een wraakfilm te gaan zien, waarin Nicolas Cage als bloedengel zal rondwaren. Niet dus. En dit patroon herhaalt zich tijdens de rest van de film: zal het nu dan gebeuren?

Heerlijk, want hiermee komt ook Nicholas Cage weer terug op aarde en kan hij afrekenen met het beeld dat zijn rollen de afgelopen tijd hebben opgeroepen.

* Allengs krijgt het leven van de kluizenaar diepgang, wanneer hij in Portland op diverse plekken zijn verleden opzoekt. Maar de puzzelstukjes vormen samen geen compleet beeld dat af is. Ze suggereren, passen soms, maar tonen tegelijkertijd leemten in het leven van de man.

* Mijlenver meen je seks, drugs en rock & roll te zien aankomen. Meen je... Op een paar serveersters na komt geen vrouw in beeld, het geweld beperkt zich tot 1 meppartij en de rock & roll is klassieke muziek (de eeuwige Lakmé van Delibes - zou verboden moeten worden).

* De titel verdwijnt na een kwartier al uit beeld... Maar gelukkig blijkt deze een dubbelganger te hebben in de persoon van Nicholas Cage.

* Zoals het een Amerikaanse film betaamt, eindigt deze met een bevrijdende apotheose waarna alle vragen zijn beantwoord. Nou, mooi niet.

Waarnaar heb ik dan gekeken? Naar een ingetogen Nicholas Cage die als oude man van het leven blijkt te hebben geleerd. Hoeveel films kunnen dit zeggen?

Intrigerend gegeven, mensen boven de 75 aanbieden om begeleid waardig te sterven om zo het probleem van de vergrijzing op te lossen. En een mooie invalshoek om in de film de bejaarde weduwe Michi te volgen die geen werk kan vinden en haar woning dreigt te verliezen alsook een ambtenaar bij wie zij zich kan melden, en een ouderenverzorgster die helpt het plan uit te voeren.

Hiermee is het positieve wel gezegd, want vervolgens weet de film niet wat de film wil zeggen, is elke scène 'm net niet, en blijkt elk van de drie verhaallijnen flinterdun te zijn. Je zit erbij en je kijkt ernaar, en na afloop haal je je schouders op.

Een Kammerspiel voor twee personen, gegoten in het stramien van een klassiek drama.

De acteurs komen ermee weg (niks mee), maar...
- clichédrama van man die wegloopt van zijn emotie, maar uiteindelijk zijn verdriet lijkt te hebben verwerkt
- bozige vrouw die bevraagt en beoordeelt, en vast is blijven zitten in haar rouwen
- filmisch valt er weinig te beleven
- entourage loopt over van cliché's: vogeltjes, bal, roestig water, slechte koffie, etc.

Jammer.

Het absurdisme van Lanthimos vindt in deze film m.i. zijn bekroning. Hij laat een 'nieuwe mens' zonder normen en waarden los op de 19e eeuwse samenleving en biedt daarmee de 21e mens een spiegel die tot nadenken stemt. Hoe flikt hij hem dat?

Allereerst met de creatie van Bella, een moeder/dochter die in het huis van Godwin Baxter (God, en zelf een anatomisch voortbrengsel van zijn vader) op geen enkel punt wordt gecorrigeerd. Haar gedrag wordt slechts geregistreerd. In versneld tempo (haar pikzwarte haren en bewegingen groeien mee in dit ritme) ontwikkelt ze zich van baby tot puber tot vrouw die onderweg haar eigen lichaam ontdekt. En dan de wereld intrekt, zonder scrupules, zonder enig besef van beschaving, maar met één wil: zichzelf zijn, zelf het heft in handen nemen en houden. Ze leest niet voor niks Emerson (die in zijn essays een pleidooi houdt voor het individualisme), Ethics (van Aristoteles of Spinoza - ik kon het niet zien) en ze krijgt de tip om Goethe te lezen (wiens Faust macht over het leven nastreeft).

De art-direction mocht zich uitleven. Na een keer zien noteer ik: het laboratorium van Godwin Baxter vormgegeven als een baarmoeder, een kamervloer als een matras, de ramen in het bordeel als een grote penis, de trappen in Alexandrië zoals Escher. Bella lijkt me geportretteerd naar de bleke vrouw met het zwarte haar van Egon Schiele.

Voor de sfeer in de diverse episoden plukte Lanthimos uit films als Frankenstein, Dracula, Metropolis (de steden, de 'geboorte' van Bella), La Belle et la Bête, en The Shining (bar in de boot). Ongetwijfeld zijn mij referenties ontgaan.

Eenmaal in de wereld botst haar naïeve houding die wars is van regels, met de beschaving om haar heen, verpersoonlijkt in mannen. De arme zielen (Poor Things) delven in elk opzicht het onderspit tegen De Vrouw: Bella, haar zwarte vriendin, de bordeelhoudster, de oudere Duitse dame op de boot (Hanna Schygulla!). Uiteindelijk besluit Bella, zoals haar vader Godwin, ook zelf God te worden die kan beslissen over leven en dood - wat Lanthimos in de laatste scène wat flauw verbeeldt.

We zijn dan twee uur en een kwartier verder en ik hing uitgeteld in de bioscoopstoel, overdonderd door zoveel visueel geweld, dat ik me pas later realiseerde dat ik vergat mee te voelen met wie dan ook in de film.

P.S. Oh ja, over namen gesproken: William Godwin was de vader van Mary Shelley die Frankenstein schreef...

Wat een prachtige film die zoveel mooier had kunnen zijn, wanneer regisseur Céline Sciamma één lijn uit het scenario had geschrapt (en één scène had aangepast).

Eerst het prachtige. In de 18e eeuw hebben mensen zeker niet met elkaar gesproken zoals we dat tegenwoordig doen. De film roept in de schaarse gesprekken een beeld op van beleefdheid en gereserveerdheid, waarbij ik me wel wat kan voorstellen. Heel langzaam ontstaan daarin barstjes en ontwikkelen de gesprekken zich tot praten met elkaar. Mooi, mooi.

Een schilder kijkt naar zijn/haar model en in deze film werd ik me ervan bewust dat het model natuurlijk ook naar de schilder(es) kijkt. Dit lijkt een evidentie, maar ik vermoed dat menig schilder net doet alsof h/zij niet weet dat-ie bekeken wordt - zoals acteurs en actrices net doen alsof zij niet weten dat ze bekeken worden door de filmkijker. De voyeuristische positie van de filmkijker blijkt ook de schilder in te nemen tot het model haar erop wijst dat ook zij bekeken wordt. Fraai, fraai.

Alle beelden - vaak gekadreerd en uitgelicht als een schilderij - en de enigszins abstracte gesprekken spreken gelukkig voor zich. Geen manipulatieve muziek op de geluidsband die ons dwingt te voelen wat de filmmaker graag zou willen. De filmkijker behoudt zelf de regie hierover. Top, top.

En hoe jammer is het dan dat het zo fundamenteel mis kan gaan?
Vetter kun je een abortusscène niet aanzetten dan hem te filmen met een baby van degene die aborteert ernaast gelegen. Het zal allemaal wel, maar mij is dit een gruwel. Dit terzijde.

Fundamenteel gaat film de mist in op het moment dat de film zichzelf gaat uitleggen. Expliciet wordt (tweemaal) de mythe voorgelezen van Orpheus (Marianne, de schilderes) en Eurydice (Heloïse, het model) waarin Orpheus de kans krijgt zijn geliefde Eurydice uit het dodenrijk te halen mits hij tijdens de terugreis niet omkijkt naar haar. Vanaf dit moment zullen we het weten ook. 'Omkijken' van Marianne en een verdwijnende Heloïse worden terugkerende motieven, niet subtiel verweven, maar expliciet door mijn strot geduwd. Zo jammer, want nu verlies ik de regie en neemt de filmmaakster het over.

Had het voorlezen van de mythe en de scènes waarin Heloïse uit beeld verdwijnt geschrapt. Dan zouden later het schilderij van Orpheus en de ontroerende slotscène van een onmetelijke kracht zijn geweest.

Een vriendin die ik hoogacht, ook in het beoordelen van films, appte mij: "Waarschuwing. Ga niet naar de nieuwste Jane Campion. Saai, voorspelbaar en erg traag." Dus met enige scepsis ging ik er voor zitten. Na verloop van tijd vroeg ik me af of we wel dezelfde film hebben gezien.

In een traag tempo ontvouwt de film het verhaal van twee broers, en een vrouw met een jong volwassen zoon Peter. De oudste broer Phil en Peter worden in het begin redelijk karikaturaal neergezet: de dominante, net niet gewelddadige man met een voortdurend dreigende uitstraling, en de enigszins verwijfde Peter die in zijn gedrag het volkomen tegendeel vormt. Hun eerste confrontatie is tekenend: Peter maakt bloemen van papier die zijn moeder gebruikt als decoratie in haar restaurant; Phil komt met zijn personeel eten en steekt de bloemen in brand.

Wanneer Phil's broer George in het geheim de moeder van Peter huwt, zijn ook haar zoon Peter en Phil voor de toekomst met elkaar verbonden. Phil schept er een sadistisch genoegen in om Peter (en zijn moeder) te kleineren, machogedrag dat vaak voortkomt uit het verbergen van wat je meent dat je eigen zwakke kant is.
Waar de moeder troost zoekt in de alcohol, zint Peter na verloop van tijd op wraak, zo onuitgesproken en zo bedekt, dat we Jane Campion alle lof moeten toezwaaien. Peter raakt beetje bij beetje aan Phil's (door hem abusievelijk vermeende) zwakke kant om vervolgens toe te slaan.

Helemaal geslaagd lijkt me de film niet. Broer George blijft vlak en verdwijnt geleidelijk uit beeld evenals de moeder van Peter. Laat ik zeggen, twee losse eindjes die afgewikkeld hadden kunnen worden. Dit zal mijn vriendin bedoeld hebben toen ze een hard oordeel velde. Het zij haar vergeven.