Meningen

Over het geheel genomen ben ik hier behoorlijk van onder de indruk, dankzij het vrij dwingende plot, de vertolking van de hele cast met Jan Decleir voorop, de prachtige fotografie (ik kwam er pas halverwege achter hoe oud deze film al blijkt te zijn) en de sterke muziek. Twee maal kijken in twee dagen doorstond de film in ieder geval met gemak, en de tweede maal genoot ik er niet minder van. Toch blijf ik zitten met drie vragen: wat is er eigenlijk de meerwaarde van dat Ledda Alzheimer heeft, hoe zou ik die groene flitsen als een vertaling van zijn falende geheugen moeten zien, en waarom zitten er zo veel shots in waarbij de bovenkanten van de hoofden zijn afgesneden?

Tegenwoordig is er met internet, bonus-features op DVD's (hoewel niet op míjn uitgave) en boeken van en over Tarkovski een overdaad aan informatie beschikbaar, maar toen ik deze film begin jaren 80 in een filmhuis voor het eerst zag (en toen de titel niet als Zerkalo maar nog als Serkalo werd weergegeven), was er noch vooraf noch achteraf ook maar enige externe bron om deze film te duiden. Toch was ik al onmiddellijk gegrepen door de onvoorstelbaar mooie beelden (het plafond waardoorheen het water in bakken naar beneden komt, de vrouw die in slow-motion haar haren wast, de lang aangehouden close-ups, de flits van een kip die door een ruit breekt, de vrouw die boven het bed zweeft), de zorgvuldige geluidsband (het ruisen van de wind in het hoge gras, het kraken van verse sneeuw onder laarzen) en de prachtige Margarita Terechova. Met name die beelden maakten diepe indruk: het leek wel alsof Tarkovski een onderbewuste wereld vorm gaf door het tonen van beelden en symbolen die misschien geen rationele samenhang hadden, maar die doordat ze waren ontsproten aan één (zíjn) brein (geest, hart) toch allemaal een unieke geldigheid en daardoor ook samenhang hadden. Jaren later lees ik dat het dus zou gaan om een man die vanaf zijn sterfbed terugkijkt op zijn leven, en hoewel ik daar op het einde van de film wel enig "bewijs" voor vind blijft de film ook zonder die plotmatige uitleg voor mij vooral een droomachtige ervaring die mij laat scheren langs andermans (Tarkovski's) onderbewustzijn. Bij deze filmmaker is dat altijd al meer dan genoeg.

Uitstekend geacteerd, subliem aangekleed en prachtig belicht, maar ook uiterst verstikkend op een manier die mij op een afstand zette zonder dat ik dat wilde: het was voor mij moeilijk om me in het titelpersonage in te leven of te verplaatsen, en daarom vond ik het ook onmogelijk om met haar mee te leven. De componist speelt open kaart met haar zonder kennelijk te beseffen dat dat het domste is dat hij onder de omstandigheden had kunnen doen, want Antonina Miliukova is bepaald hardleers en kan op den duur de door hem gestelde voorwaarden niet accepteren, met alle gevolgen van dien. De ellende die daaruit voortvloeit is dwingend in beeld gebracht maar onaangenaam om te volgen, zodat ik na afloop bleef zitten met de vraag waarom deze film eigenlijk werd gemaakt: om één specifieke ziektegeschiedenis te belichten, of als portret van het meer algemene fenomeen obsessie? Misschien niet de juiste vraag om te stellen wanneer een film je juist moet meeslepen.

Opmerkelijk dat hier een Japanse judoka eerst een handtastelijke Amerikaanse matroos in het water mag gooien en daarna een gevierde Amerikaanse bokser knock-out mag werpen – kennelijk had de Amerikaanse bezetter daar niet zo'n moeite mee. De rest van de film is inderdaad min of meer een lauwe voortzetting van het eerste deel, maar met de gebroeders Higaki heb je toch twee waardige tegenstanders in huis, de één de vleesgeworden rancune, de ander opgemaakt als spook incusief lange haren en gestifte mond. Het climactische gevecht in de sneeuw is inderdaad fraai (hoewel ook wel wat te theatraal, inclusief een boompje dat na een karateslag doodmidden breekt maar duidelijk al van tevoren was doorgezaagd), en het einde (wanneer je niet weet wat de epilepticus met dat mes gaat doen) is nog steeds creepy. Overigens is ook het bezoek van de stervende Gennosuke prachtig: hij is inmiddels zó afgetakeld dat hij bijna doorzichtig is. Toch wel veel moois in een film waar Kurosawa een lagere dunk van heeft dan ik.

Indrukwekkend, maar tegelijk ongeveer precies wat ik er van verwacht had nadat ik het plotgegeven had gelezen. Het is natuurlijk verschrikkelijk wat er achter de muur gebeurt, en dat het gezin daar relatief onbewogen bij kan blijven is schrijnend, maar verder is dit feitelijk een situatieschets zonder verdere dramatische ontwikkeling, en dat liet mij na afloop enigszins onbevredigd achter. Ook bevat de film twee elementen die ik niet kon plaatsen en die ik later nog heb gegoogled: de in negatief gedraaide scènes (die later thermische opnames bleken te zijn) en het niet verklaarde maar wel opvallende braken van Höss op het einde. Al deze dingen tezamen maakten hier een intense ervaring van die op mij echter niet de indruk maakte waar de makers misschien op hoopten.

Kevin James is een uiterst weerstaanbare komiek, en de plot van deze film is even dun als voorspelbaar, dus erg veel te genieten viel er voor mij niet, maar de algemene vibe was wel gemoedelijk, de scène met Bernie in TGI Fridays best vermakelijk en het herhaalde huwelijksaanzoek (inclusief toeters en bellen) zelfs grappig, dus ik heb me in ieder geval nergens aan Zookeeper geërgerd, hetgeen al heel wat is voor een film die ik in één zin kan recenseren.

Veel geslaagde grappen, veel meligheid, Owen Wilson die zó goed in z'n rol past dat ik hem warempel acceptabel vind, veel grappige cameo's. Tussendoor ook veel flauwigheid, een climax die gewoon pijnlijk onleuk is (de aanslag die niet door gaat... dan toch weer wel... niet... wel... acrobatische vechtkunsten... flauwsies...), in de hoofdrol een acteur die je moet liggen (mij niet zo), in de schurkenrol een acteur waarvan ik me niet kan voorstellen dat hij wie dan ook ligt, alles propvol ideeën die toch niet een leuke samenhangende film opleveren. Grappen genoeg, maar te weinig humor om te lachen. Vind ìk dan, want al die vier- en vijf-sterren-waarderingen hier... DAVID BOWIE?!? JON VOIGHT?!?

Meer dan een halve eeuw oud, maar nog altijd indrukwekkend, vooral vanwege het realisme waarmee de Zoeloes worden afgebeeld, de knappe en zorgvuldige opbouw van de spanning ("Damned funny... Like a... like a train... in the distance..."), het goede acteren van Stanley Baker en Michael Caine, de werkelijk prachtige rol van Nigel Green als archetypische sergeant die er in slaagt om zijn upper lip stiff te houden zonder een karikatuur te worden, en uiteraard de nog altijd zeer hoge pictorial value. Een pluspunt vind ik ook de geluidsband: de score van John Barry is natuurlijk uitstekend, maar minstens zo effectief is het besluit om die op essentiële momenten achterwege te laten, zoals wanneer je geen spannende muziek maar enkel Zoeloegejoel en het geknetter van de vlammen hoort in de scènes waarin de soldaten zich in de brandende ziekenbarak verdedigen tegen de binnenvallende stamleden.

        Er zitten zelfs zóveel goede dingen hierin dat het me haast spijt dat er toch ook een paar dingen zijn die me bepaald storen. Eén daarvan zijn de hier al vaker genoemde onrealistische gevechten; volgens het audiocommentaar op de DVD van assistent-regisseur Robert Porter was dat opzettelijk om deze film voor het hele gezin geschikt te houden, en meestal stoort zoiets mij ook niet, maar hier wordt iets té vaak een bajonet evident naast een buik of onder een oksel gestoken terwijl de dodelijk getroffene zijn gezicht iets té theatraal vertrekt. En wat dat theatrale betreft, bij dat audiocommentaar wordt ook regelmatig de loftrompet gestoken over de vertolking van James Booth als Hookey, maar persoonlijk vind ik dat hij zich vrij regelmatig bezondigt aan overacteren, met name bij zijn vuile blikken en zijn verbetenheid.

        Een ander probleem (maar daarin lijk ik alleen te staan) zijn de dialogen: soms is de geluidskwaliteit daarvan zó onnatuurlijk dat het wel lijkt alsof er nasynchronisatie heeft plaatsgevonden in een geluidsstudio die er niet in slaagde om de juiste ambiance van het Zuidafrikaanse landschap te kopiëren, zodat de akoestiek van wat ik hóór niet klopt met de fysieke omgeving die ik zíé (met name bij Michael Caine's dialogen) en ik zo "uit de film word gehaald". Maar zoals gezegd, dat kan aan mij liggen – misschien zijn de dialogen wel helemaal niet nagesynchroniseerd en zie (en vooral hóór) ik spoken.

        Gelukkig kunnen die paar minpunten mijn plezier in deze film niet vergallen en is dit voor mij nog steeds een indrukwekkend en sfeervol portret van mensen onder bovenmenselijke druk, met zó'n respectvolle uitbeelding van de Zoeloes dat de film nergens aanvoelt als excuuspropaganda voor het Britse kolonialisme. (Wel moet ik uitkijken dat ik in Lieutenant Chard niet per ongeluk John Cleese in plaats van Stanley Baker zie, want dan kun je sommige scènes zonder al te veel aanpassingen ineens als parodieën bekijken, zeker wanneer Baker zijn bevelen begint te schreeuwen en ik opeens Cleese als militair instructeur hoor: "Right! Bananas! How to defend yourself against a man armed with a banana!")

Zorgvuldig gemaakt, met een goed oog (en oor) voor decor, sfeer en geluidsband, en met aardige vertolkingen van de twee ouders; bovendien is de uiteindelijke clou best verrassend, want terwijl de motivatie van Karen vrij duidelijk leek wordt er op het einde toch iets onthuld dat ik niet aan zag komen. Helaas biedt de rest van de film weinig nieuws qua setting en spook, en bovendien kan Isabelle Stokkel als Lisa wel goed ingekeerd kijken, maar eigenlijk doet ze de hele film door ook niets ánders dan dat, waardoor het lijkt alsof ze al vóór de verhuizing in een eigen universum leeft. Dat werkt een zekere monotonie in de hand en haalt de angel toch wel een beetje uit de film.