The Zone of Interest (2023)

Sterk aangeraden door een vriend, zelf heel bereid om dit steengoed te vinden, maar het lukt me niet.

Misschien wist ik al te veel, een film is altijd op zijn best als je 'r maagdelijk in kan stappen. Ik wist dus waarover het ging, ik wist ook dat dit van de eigenzinnige, ooit cultregisseur en prijzenpakker in de reclamewereld, Jonathan Glazer.

De beelden en vooral de kleuren zijn prachtig: ietwat gebleekt maar tegelijkertijd intens en verzadigd. met de verouderde interieurs, perfect de sfeer van jaren '40 oproepend. Ondertussen heel de tijd die dreunende, dreinende 'nijverheid'. Brrr… Dat Glazer de al vaak (maar uiteraard nooit té vaak) in films behandelde jodengenocide vanuit een ander, ja zelfs nieuw standpunt wil belichten is uiteraard toe te juichen.

De aparte regie is initieel best vermoeiend: een camera die louter (zo lijkt het toch) registreert. Wanneer gaat er nu eens eigenlijk eens iets gebeuren? Na een twintigtal minuten komt er dan toch schot in de zaak, verdwijnt mijn irritatie en lijkt er zich toch iets van verhaal te ontwikkelen. De KL-specialist moet naar Oranienburg, zijn vrouw, 'De koningin van Auschwitz' klampt zich vast aan haar paradijs, 'meer dan ze ooit durfde te dromen'. (Hüller kan bij mij, na het briljante niks meer fout doen)Erdmann Natuurlijk is dat 'paradijs in Auschwitz' megaschokkend, maar het is me wat te opzichtig. Ook de close-up van Höss die opgaat in de stoom van de trein terwijl je ondertussen alleen maar hartverscheurende kreten hoort, is schokkend. Maar ergens te geconstrueerd. Ik voel het niet. Zo wist één terloopse zin van Primo Levi me harder te raken over die onthutsende systematiek en professionalisme bij het uitroeien van een volk dan heel deze film.

En dan zijn er nog de onheilspellende, raadselachtige zwart-witbeelden… waar ik het raden naar heb. Sommigen voelen het wel. Ik heb al veel films waar ik nog minder van snapte hogere scores gegeven, maar deze voel ik dus niet. En da's jammer, want ik wou het zo hard.

Duidelijk vakwerk van Glazer. De camera is bijna ieder shot statisch en observeert zoals een bewakingscamera dit drama. Tegelijkertijd wordt er heel snel en strak geknipt wat leidt tot een soort cadans die je als kijker de wereld inzuigt. Bijvoorbeeld de scene waar de commandant de lichten van zijn huis uit doet. knip - loopt de kamer binnen - licht uit- loopt de kamer uit - knip - loopt de kamer binnen - licht uit - loopt de kamer uit - knip. En wat mij opviel of juist niet opviel naar verloop van tijd waren de geluiden en de schoorsteen, dit ging voor mij letterlijk naar de achtergrond. Het viel me niet zoveel meer op, zoals het gezin dat ook doormaakte, die zaten daar immers al 4 jaar lang. Een andere aangrijpend schot was wanneer de kampcommandant Auswitsch betreed op zijn paard. Hij gaat letterlijk een grens over om in die hel te belanden, en dat doet hij zonder aarzeling.

De makers hebben ook veel inspiratie op gedaan van Hannah Arendt's Banaliteit van het Kwaad.

Arendt gebruikt deze uitdrukking om te beschrijven hoe gewone mensen – zonder diepe haat of sadistische motieven – in staat zijn tot gruwelijke daden, simpelweg omdat ze:

-Onkritisch gehoorzamen aan autoriteit

-Hun denken opschorten en morele verantwoordelijkheid vermijden

-Functioneren binnen een systeem, waarbij ze hun handelen niet meer zien in termen van goed en kwaad, maar als “werk” of “plicht”

Volgens Arendt was Eichmann geen monster of fanatieke antisemiet, maar een bureaucratische ambtenaar die “gewoon zijn werk deed” en nooit kritisch nadacht over de morele implicaties van zijn daden. Dáárin lag voor haar het angstaanjagende: het kwaad hoeft niet demonisch te zijn, het kan ook banaal zijn – saai, gedachteloos, routineus.

Evenals de kampcommandant, een suffe ambtenaar met een geboggelde rug. Maar extreem goed in organisatie en protocollen. Of zijn vrouw die alleen bezig is met haar tuin en die vind dat ze haar roeping in het oosten heeft gevonden, ze voldoet haar plicht. Dit is een verklaring hoe dit drama zich voltrok. 4*

Ik ben toch behoorlijk op mijn honger blijven zitten bij deze The Zone of Interest. Aanvankelijk was ik wel mee met het beeld dat Glazer wilde scheppen over het rustige familieleventje naast het concentratiekamp van Auschwitz. Het gaf een lange tijd een onbehaaglijk gevoel om de rustig keuvelende dames in de keuken te zien terwijl de grootste gruwelijkheden zich op wandelafstand afspelen. Ook al zien we niets van wat er binnenin het kamp gebeurt, behalve wat geluiden op de achtergrond en de overblijfselen van menselijke resten die in de rivier terecht gekomen waren.

Echter stort de film helemaal in wanneer Höss het nieuws verneemt dat hij wordt overgeplaatst. Ik had geen idee waar Glazer nog naartoe wilde met de film, want we krijgen amper nog iets boeiends te zien. Ook de afstandelijke manier van filmen (letterlijk shots op verre afstand) konden me niet bekoren. De afsluitende beelden van het huidige Auschwitz gaven me dan wel weer die ongemakkelijke kriebels die ik iets te veel gemist heb.

2.5*

Gemengde gevoelens bij deze film. Hoe een onbetekenende (huis)vrouw (die haar "status" louter ontleent aan haar de positie van haar man) een paradijsje probeert te creëren op luttele meters van de hel op aarde. Het is zielig aan de ene kant, aan de andere kant toont het de gebreken aan van de alledaagse mens. Op zoek naar een bubble, blind voor alles om hen heen. Egoisme, kleinburgerlijkheid en domheid vereend. Dit komt uiteraard in allerlei gradaties ook heden ten dage. Maar deze film zoekt wel het extreme op: het kleine paradijsje vlak naast Auschwitz. Als film komt het niet veel verder dan dit gegeven. De beelden van het huidige Auschwitz zijn wel goed in de film verwerkt.

Geen topper deze film. Daarvoor mist het toch teveel.

Zeer bijzondere en belangrijke film. Maar dat maakt nog geen goede film. En eigenlijk kan je dat nauwelijks beoordelen of dit goed is of zeer goed. Ik hoef deze film niet nog eens te zien. Daarvoor biedt hij te weinig, of misschien bereikt het mij niet. Na Son of Saul is dit weer de eerste film die ik zie die over een vernietigingskamp gaat. Het zijn altijd beladen films, en al zijn ze niet goed gemaakt, het grijpt je toch vaak aan. Zo hier ook. Het narratief en perspectief welke de regisseur gekozen heeft is origineel. De talrijke boodschappen die hij hiermee verteld zijn soms wel en soms niet duidelijk. Ondanks dat de film statisch is gebeurt er heel veel. Het is denk ik heel persoonlijk hoe je dit ervaart en zoals gezegd of je uberhaupt wel ervaart. Ik zit zelf tussen de reviews van joolstein en Collins in welke, mijn inziens, de film het beste omschrijven.

Afgelopen zomer zelf in Auschwitz geweest, beide kampen. Als je dan deze praktisch "anti-typische" oorlogsfilm ziet dan is het niet te begrijpen hoe mensen zo hun onzinnige leven kunnen leiden en zich druk maken over bv materiele zaken waar het grootste mensenleed pal naast de deur plaatsvindt. De symboliek van de film is fantastisch. Dat dit niet expliciet in beeld gebracht wordt, maakt het alleen maar krachtiger.

Ik vond het 1e deel van de film wel sterker dan het 2e deel, maar ik ben zeer enthousiast over deze (in mijn ogen) unieke oorlogsfilm.

Op raadselachtige wijze blijft deze film door mijn hoofd spoken. Dat kan ik van maar heel weinig films zeggen. Ergens raak ik in knoop door de vermenging van een bijna documentaireachtige stijl vermengd met abrupt aanvoelende abstracties. Bij Under The Skin van dezelfde regisseur voelde ik me zekerder in mijn interpretatie; had ik het idee dat ik ‘m ten volle begreep. Maar dit keer blijf ik vol vraagtekens zitten.

Het begint met een een totaal zwart scherm begeleid met klassieke muziek, dat plaats maakt voor geheel wit om vervolgens weer terug te keren naar totaal zwart, dat vervolgens langzaam verandert tot een alledaags onbekommerd tafereel van ogenschijnlijk doodgewone mensen die genieten van een zomerse dag aan de oever van een rivier. De klassieke muziek ebt weg om vanuit een stilte een ontwaken uit de nacht te suggereren als inleiding tot een fraaie ochtend in het volle licht met hoog aan de hemel het gezang van een leeuwerik. Hoe gewoon kan iets beginnen?

De heer des huizes, Rudolf Höss kleedt zich in z’n vrije tijd wel heel nadrukkelijk in smetteloos wit. De kleur van de onschuld contrasteert zwaar met zijn werkzaamheden: het perfectioneren van de efficiëntie van de vernietiging van zoveel mogelijk mensenlevens met zo min mogelijk afval.
Ook zijn vrouw speelt de meest perverse versie van de vermoorde onschuld. Gekscherend wordt ze door haar "Rudi" de Koningin van Auschwitz genoemd. Haar tuin omschrijft ze zelf als haar paradijs. Als de camera in detail de bloemenpracht van de tuin onder de loep neemt en bij een rode bloem uitkomt, zoomt het beeld dieper en dieper tot elk detail oplost in een grote homogene rode beeldvullende massa, onderwijl blijven de meest afgrijselijke geluiden vanachter de muur sfeer bepalend aanwezig.

Die muur vormt letterlijk de scheiding tussen het paradijs van mevrouw Höss en de hel op aarde: Kamp Auschwitz, waar Rudolf Höss als kampcommandant de leiding voert.

De geluiden en de zwarte rook uit de schoorstenen van het kamp bevinden zich permanent op de achtergrond in ’t dagelijkse leven van huize Höss.

Höss is door toewijding en technocratisch vernuft een geziene autoriteit binnen het hiërarchische Nazi-systeem. Tot overmaat van ramp wordt hij overgeplaatst om leiding te geven aan een ander kamp. Hedwig, zijn vrouw is niet van plan haar paradijs te verlaten, dus scheiden zij van tafel en bed; al deelden zij het bed al niet meer. Höss verkast, helemaal in lijn met "bevel is bevel." Niet veel later wil het toeval dat Höss weer terug naar Auschwitz wordt bevolen om de vernietiging van honderdduizenden Hongaren in "goede banen te leiden."

Dagelijks en routinematig sluit Höss aan het eind van de avond ramen en deuren en doet hij overal het licht uit. Tweemaal tijdens zo’n rondgang stuit hij op een van zijn dochtertjes die al slaapwandelend in de gang is terecht gekomen en met haar rug tegen de muur zit. Ze mompelt iets over “suiker uitdelen” terwijl Höss haar naar bed brengt, waarna hij haar en haar zusje het sprookje van Hans en Grietje van de gebroeders Grimm voorleest; Grietje leidt op sluwe wijze de heks om de tuin zodat de heks in de oven verbrandt - Leert ’t sprookje dat het kwaad vernietigd moet worden?
Gelijktijdig en dus ook tweemaal als Höss de woorden voorleest, keert het scherm weer naar zwart en zien we een vervreemdend nachtelijk tafereel met een meisje dat appels en peren plukt uit bomen en opraapt van de grond, die ze vervolgens in het kamp in het diepst van de nacht appel na appel verdeelt over verschillende plekken waar de gevangenen overdag werkzaamheden verrichten: in aarden wallen, tussen spaden, in kruiwagens. De beelden zijn opgenomen met een thermische camera, waardoor de onbedekte huid van het meisje en haar appels oplichten als sterren in een donkere hemel. Tijdens de tweede keer als de appels door peren zijn vervangen vindt ze ergens tussen de spaden een doosje, dat ze opent en mee naar huis neemt. Thuis aangekomen zet ze zo snel als mogelijk haar fiets in de gang. Haar moeder zit met haar zoon aan tafel, staat op en sluit de ramen om de gruwelijke geluiden uit het kamp buiten te sluiten. Het meisje ligt ondertussen in bed. De volgende ochtend speelt ze aan de piano de noten op het briefje, dat in het doosje opgevouwen zat.

Het is een Jiddisch lied geschreven door kampgevangene Joseph Wulf: Zonnestralen.

Zowel de tekst als het duistere thermische geregistreerde tafereel van dat meisje in de ijselijke nacht zetten mij op het spoor van een ander sprookje: Het meisje met de zwavelstokjes van Hans Christian Andersen. De twee sprookjes vormen in zekere zin elkaars tegenpolen: in Hans en Grietje wordt het kwaad in de oven verbrand versus de onschuld die onopgemerkt een stille dood in de vrieskou noodlottig wordt. Desalniettemin zie ik in Het meisje met de zwavelstokjes een overwinning van de verbeelding, want zij sterft onschuldig met een glimlach op haar gezicht in de gelukkige waan door haar grootmoeder te zijn opgepikt.

Tot slot schildert Jonathan Gazer als ware hij de Mark Rothko van het bewegende beeld nog een mysterie op het witte doek: Höss loopt kotsend in een zwart-wit decor naar beneden in een trappenhuis. Zijn kots laat hij achteloos, ongezien (?), achter op de vloer. Op een gegeven moment is hij in gedachten verzonken en kijkt hij strak voor zich uit een diepe donkere gang in, waarbij het hele scherm steeds zwarter wordt op een heel klein kijkgaatje na. Laat hij het opruimen ervan doelbewust over aan … “minderwaardige” schoonmaaksters? Werpt hij een blik in de duistere toekomst? Een deur gaat open, licht valt in overvloed naar binnen en schoonmakers gaan aan het werk, poetsen en stofzuigen. De gehele materiële erfenis van de vernietigingsmachinerie van Auschwitz, van Rudolf Höss met de zijnen, wordt onderhanden genomen. Ramen worden gelapt, die een doorkijk bieden naar een immense berg schoenen, schoenen en nog eens een zee van schoenen. Zijn dit de restanten van die honderdduizenden Hongaren die in rook zijn opgegaan? Het schoonmaakpersoneel lijkt geen oog te hebben voor de gruwelijke overblijfselen die voor hun neus opgestapeld liggen. De muur ingeruild voor perfect smetvrije transparante ruiten?
Plotsklaps heeft de tijd een sprong gemaakt naar het Auschwitz anno nu. Dan … net zo onverwachts keert de tijd weer terug naar het zwart witte trappenhuis, waar Höss telkens als hij een verdieping lager komt het licht in gelijke mate ziet afnemen wat de indruk wekt dat hij op weg is naar zijn ondergang. Uiteindelijk is het hele scherm weer zwart zoals in het begin, waarna de aftiteling begint onder de snerpende dissonanten van violen die door merg en been gaan.

Is de boodschap van de film dat van het kwaad wegkijken medeplichtig maakt?

Zojuist een heel epistel over deze huiveringwekkende film geschreven, echter die wordt niet geplaatst.

Al in het begin bij twee minuten zwart beeld met erg sinistere muziek lopen de rillingen over mijn rug. De manier waarop de familie hun luxe leven leidt, soms letterlijk over de rug van de mensen uit het concentratiekamp wekt afschuw op; Fraulein Höss die blij is met een bontjas, de zoon die gouden tanden telt, het gesprek over de ovens/crematoria terwijl de detailtekeningen op tafel liggen.....

Niet te bevatten waartoe de mensheid in staat is.

Ongeveer vanaf halverwege de film, na de overplaatsing van Höss, stort het allemaal wat in. Vandaar: 3,5☆

Het moment waarbij de firma "Topf und Söhne" hun nieuwste model "Verbrennungsanlage" komt voorstellen en spreekt in eenheden als ware het afval, laat de toeschouwer niet onberoerd.

Ik ben het ermee eens dat dit een sterke oorlogsfilm is, nét doordat de gruwel niet in beeld wordt gebracht.

alweer een indrukwekkend meesterwerk van de ondergewaardeerde Jonathan Glazer, duidelijk ook een positieve invloed van Stanley Kubrick.

Het eerste deel van deze film vond ik geweldig. De verbeelding van het contrast tussen het "volmaakte" leven van de familie van Höss en de mensen die achter hun schutting zeer karig leven (en sterven..) is subliem gedaan. De tweede helft breekt met dat principe en voelde een beetje als een nachtkaars. Dat was het in werkelijkheid uiteraard niet... 7.5/10*

Dit drama was om tv en me er ook eens aan gewaagd. De film speelt zich grotendeels naast het kamp af, waardoor je de gruwelijk nooit ziet. Je hoort af en toe wel dingen, wat dan ook wel effect heeft van de gruwelijk. Het verhaal is eigenlijk eenvoudig, maar de cast maakt veel goed. Een opmerkelijk einde en natuurlijk ook een opmerkelijke film.

Met een werkdag en daarna meteen een uur hardlopen achter de kiezen zaterdagavond de bank opgezocht om te relaxen en de eerste film van de avond betrof deze The Zone of Interest en daarmee een film die twee jaar terug de Oscar voor beste buitenlandse film ophaalde. Dat moeten we zien natuurlijk...en laat ik dit vast zeggen dat het allemaal best bijzonder is.

De focus ligt zoals we weten op het gezin Höss of Hoess, de speling verschilt nog wel eens, waar aanvankelijk een idyllisch beeld wordt geschapen van een gezin en personeel, tijdens een dagje uit, later bij een prachtig huis, met in de ochtend een aandoenlijk gezinsmoment. Niets bijzonders toch? Behalve dan die hoge muur achter het huis met het prikkeldraad, niet te vergeten de onheilspellende muziek, of het constante nijvere gedreun dat doet denken aan David Lynch's Eraserhead die ook van die onrustige achtergrondgeluiden heeft. Vul daar nog de voordurende geluiden van geschreeuw, gehuil en schoten aan toe en je waant je toch zeker in het voorgeborchte, een voorportaal van de hel. Toch doemen er problemen op voor het gezin waar herplaatsing dreigt en de droom van vrouw Hedwig in duigen valt waar zij werkelijk dingen moet hebben gezegd als dat het huis het paradijs was, hun thuis, het mooiste moment van hun leven.

En laat dat nu vooral de clou van de film zijn waar het niet gaat om de overvolle barakken, rokende ovens, uitgemergeld Joden of de douches. Het draait juist om die zakelijkheid, het gewone, een gezin, hardwerkende bedienden, vader Rudolf die met enkele notabelen in een andere kamer zit te vergaderen over de functionaliteit en efficiëntie van de ovens, het leven draait door in een voor het gezin Höss normale en rustige baan. De kritiek dat het geheel weinig verhaal heeft kan ik niet delen waar het vooral draait om de simpelheid der dingen, een bepaalde alledaagsheid en saaiheid, waar we eigenlijk niet eens deel van uitmaken als kijker maar zijdelinks het een en het ander van te zien krijgen, want voor degenen die het uitvoeren is het namelijk ook niet bijzonder, dat complex, die fabriek, het is werkt dat uitgevoerd moet worden. Dit is juist de essentie van die film, dit is juist wat die film zo eng maakt, terryfing, misselijkmakend, waar we soort van stiekem in slaap gesust worden waar we de bekende beelden niet eens hoeven te zien want de geluiden doen al meer dan genoeg.

Voeg daar een aantal prima acteerprestaties aan toe, de omheilspellende en ongemakkelijk makende muziek in het begin en op het einde, en zo blijkt The Zone of Interest toch op zijn minst een bijzondere film waarvan ik wel begrijp dat hij een oscar gewonnen heeft en enigszins aan The Boy With The Striped Pyjamas doet denken in het kader van onwetendheid en desinteresse.