The Zone of Interest (2023)

Een van de betere films over de Holocaust. Het bekende principe: toon je weinig, dan toon je veel.

Grappig detail: moeder (Imogen Kogge) en dochter (Sandra Hüller) hadden diezelfde rolverdeling in Requiem.

Experimentele benadering van het dagelijkse leven van Auschwitz kampcommandant Rudolf Höss. Glazer verzamelde over de jaren honderden geluiden gebaseerd op wat holocaust overlevenden vertelden. Zone of Intrest is een impressie en minder een verhaal. Wie loyaal binnen het Nazi systeem leefde leidde een vrij "normaal" leven, waarin de industriële uitroeiing van de Joden een deel was geworden van het maatschappelijke functioneren.

Natuurlijk weet mevrouw Höss wat er zich afspeelt vlakbij haar mooie "paradijs". Als modelburger hoort ze dit vanuit de opgelegde ideologie te accepteren en moreel gerechtvaardigd te vinden. In één enkele scène met een dienstmeid merkt ze op dat haar echtgenoot de assen (van de dienstmeid) zou kunnen verspreiden over de velden. IJzig momentje. Ook de kampcommandant vergeet liever wat zich allemaal onder zijn gezag afspeelt. Hij is een fabrieksbaas waarvan het uitroeien van levens tot de abstractie van kwantitatieve doelstellingen herleid wordt. Een volgzame carriërist die zijn cijfers haalt en wil opklimmen. De film is boeiend in de zin dat je gedwongen wordt om niet de horror, maar de banaliteit van de holocaust te ervaren vanuit Nazi point-of-view.

Omdat het je werk is. Een commandant woont naast het kamp en Höss was vooral iemand van de structuur en geobsedeerd door orde. Voor Rudolf geen jolijt en een vakantiehuis in Zakopane zoals veel hooggeplaatste SS'ers. Hij nam de inrichting van het kamp zeer serieus. Zo was het voor iedereen ook de bewakers ten strengste verboden om de bloemperken op het kampterrein te betreden. Hiërarchie en narratieven mogen niet ontbreken maar Ordnung muß sein.

Indrukwekkende film over het gezin van Rudolf Höss, kampcommandant van Auschwitz, dat in een villa naast het kamp woont, waar zijn vrouw van de tuin een paradijsje heeft gemaakt, compleet met bloeiende bloemen en een zwembad. De gruwelen van Auschwitz krijgen we (gelukkig) niet te zien. We zien het dagelijks leven van een 'gewoon' gezin, een man, een vrouw en vijf kinderen. Af en toe komen vrienden en collega's op bezoek, en ook schoonmama komt logeren. Over wat er in het kamp gebeurt wordt niet gesproken. De man gaat gewoon naar z'n werk en z'n vrouw doet het huishouden. Een glansrol trouwens van Sandra Hüller.

Maar het kamp is er wel degelijk. Je hoort de geluiden, de schoten, blaffende honden, schreeuwende Duitsers, huilende kinderen en je ziet de rokende schoorstenen van de crematoria en de as die in de tuin dwarrelt. Ik heb met kippenvel naar deze film zitten kijken. Het is de verbeelding van wat wel de banaliteit van het kwaad is genoemd. Theunissen heeft de film uitvoerig besproken en een aantal beelden verduidelijkt die ik gemist had of die ik niet helemaal plaatsen kon. Want het is goed opletten met deze film. Jonathan Glazer toont je beelden, maar verklaart niets. Hij doet nog iets opmerkelijks: hij toont geen enkele close up, niet van de gezichten van de personages en niet van de gebeurtenissen in en buiten het huis. En daarmee zorgt hij dat de kijker een buitenstaander blijft, en kijkt naar iets van lang geleden.

Slechtste film die ik ooit gezien heb, er gebeurt helemaal niets!

Zonde van mijn tijd en geld.

En voor haar was het er niet gruwelijk en het viel met de overlast reuze mee. En ze had personeel om problemen op te lossen.

Dat was nou het hele punt van de film, waar een gezin de Holocaust zo normaal vond dat ze het helemaal niet lastig vonden om vlakbij een plek te wonen waar duizenden mensen per dag vermoord werden. De Jodenvervolging was gewoon de baan van haar man, zoals mensen ook postbode of bakker kunnen zijn. Dat is het bizarre aan de film. Dus vanuit haar perspectief vrij logisch dat ze het vreselijk vond te verhuizen uit een huis waar ze gelukkig was.

Ik denk dat Fortune niet helemaal wil begrijpen waarom ze niet wilde verhuizen en eigenlijk pleit dat alleen maar voor hem.

Met zijn vraag raakt hij ook de kern van de film. Hoe kan iemand nu in Auschwitz een idyllische plek, een thuis vinden. Zo bizar dat je het niet wil begrijpen.

Dat is dan ook waarom deze film de nodige ophef veroorzaakte. Omdat geestelijk gezonde mensen wel geschokt zouden zijn en zij niet.

Film die (vrijwel) volledig leunt op de kracht van suggestie en daarin behoorlijk effectief slaagt. De banaliteit van de holocaust en de wijze waarop de dagelijkse massaslachting van mensen voor de 'gewone' nazi bij het dagelijks leven hoort als de hond uitlaten of de was opvouwen. Rookwolken die aan de hemel verschijnen, het voortdurende uitzicht vanuit de tuin op de ijsberende bewaker in de wachttoren, het zijn de glimpen die je meekrijgt vanuit het kamp zelf die de sfeer perfect neerzetten.

Tegen dit decor leven het echtpaar Höss en kinderen hun leven. Terwijl zich achter de muren van het kamp buiten beeld een drama van ongekende proporties voltrekt, is de overplaatsing van Höss en het (dreigende) scenario dat zijn vrouw haar geliefde huis en tuintje achter zich moet laten het 'drama' dat zich op het doek afspeelt. Het beoogde shockeffect wordt daarmee m.i. goed bereikt, mede dankzij het overtuigende, ingehouden acteerwerk. Enkele ijzingwekkende dialogen doen de rest - o.a. wanneer een nieuw verbrandingssysteem voor de lijken wordt besproken in huize Höss, waarbij de aanwezigen het consequent hebben over een 'lading' en bij het noemen van de aantallen het woord 'mensen' niet hun mond uit kunnen krijgen.

Het is altijd spannend of zo'n film tot het einde toe zijn soberheid vasthoudt, zich niet toch laat verleiden tot het laten zien van enkele verschrikkingen. Maar The Zone of Interest trapt bijna niet in die val. Slechts één keer vliegt hij dan toch iets uit de bocht, als we horen hoe een ruzie over een appel leidt tot de verdrinking van een gevangene. Even wordt de suggestie ingeruild voor het expliciete, maar het is slechts een klein schoonheidsfoutje.

Belangrijkste kritiekpunt is dat het punt na een tijdje wel duidelijk is. Het contrast is neergezet, de boodschap is ingedaald. En dan gaat het nog net even te lang door voor wat er zich afspeelt: bitter weinig. Vanaf de uiteindelijke overplaatsing van Höss en de scènes in Berlijn is het beste er duidelijk af.

Het is allemaal behoorlijk surrealistisch en daardoor onbedoeld grappig. Waarom zou je niet een paar km verderop wonen? Wie woont er nou rechts naast zijn werk? Misschien wel efficiënt maar wel erg maf. Een beetje als elke dag BBQ'en terwijl je naast een slachthuis woont. Ik ga er natuurlijk vanuit dat dit redelijk dicht bij de werkelijkheid ligt al kan het een combinatie zijn van feiten en eigen invulling. En The Oceanic Six ik snap de vergelijking wel met de postbode maar de postbode zou dan ook recht naast het postkantoor wonen. Uiteraard kan dat soms gebeuren. Het is eigenlijk een soort van omgekeerde van wir haben es nicht gewusst. In dit geval wil je graag in de buurt van de hell wonen. Misschien wel gewoon soort van geestelijke problemen inderdaad. Een andere vergelijking zou zijn dat je mensen oplicht d.m.v. telefonisch verkoop en dan bij die mensen ook nog op bezoek gaat om te kijken hoe hun leven in een negatieve spiraal eindigt vanwege financiële problemen. In zijn algemeenheid wil je de ellende niet zien of horen, ook al doe je er aan mee... Moeilijk voor te stellen dat je dan moeite doet om er ook echt te blijven wonen al was het best een mooie tuin haha

Grappig gesteld. Zo was vroeger de kortste weg van mijn ouderlijk huis naar de middelbare school via een slachthuis. Als vegetariër ging het gekrijs van de varkens en de geur door been en merg. En toch fietste ik niet om ook al was de langere route behapbaar. Misschien gewoon een kwestie van gewenning (en eigen luiheid natuurlijk).

Je vergeet dat dit in Polen was en dat Hoss ook vast bescherming wilde voor aanvallen van de vijand, rondom Auschwitz was er natuurlijk veel bewaking. Maar eens, ik was er ook niet naast gaan wonen maar hij was schijnbaar zo belangrijk dat hij elke minuut van de dag opgeroepen kon worden.

De vernietiging van de Joden was zo belangrijk. In Sobibor, Treblinka of Majdanek was het niet anders. De woning van de kampcommandant bevond zich in het Vorlager op het kampterrein naast de ovens.

In zijn vierde film die losjes is gebaseerd op het gelijknamige boek van Martin Amis volgt regisseur en scriptschrijver Jonathan Glazer de woorden van schrijver Primo Levi die Auschwitz overleefde en de overtuiging had dat je het verschrikkelijke fenomeen Holocaust niet recht in het gezicht kunt kijken. Glazer bekijkt deze afgrijselijke breuk met de beschaving door de camera te richten op het alledaagse leven van kampcommandant Rudolf Höss die met zijn gezin heel vrijmoedig een huis met een grote tuin bewoont dat net naast de muren van het vernietigingskamp Auschwitz is gesitueerd. Hoe krachtig is de werking van die constellatie. Het contrast maakt dat de verschrikkingen die achter de hoge muur plaatsvinden voor de kijker eveneens en onvermijdelijk in alle hoeken van de idyllische leefomstandigheden van het gezin te bespeuren zijn.

Door de hoge met prikkeldraad versterkte muur is het gezin goed beschut tegen de inbreuk op hun werkelijkheid. Ze kunnen zich ongestoord richten op het zoete leven van alledag. En ach, ze zijn gewend geraakt aan het onophoudelijke lawaai van de buren. Ze negeren het geschreeuw, de geweerschoten en de blaffende honden. Het is heerlijk vertoeven in dit veilige toevluchtsoord. De tuin is een harmonieus gestileerd paradijsje waar alles groeit en bloeit. Binnen is de eettafel rijkelijk voorzien van voedsel. De kinderen vermaken zich en doen het goed op school. Gasten worden hartelijk ontvangen. Het is een heerlijke en vreedzame wereld. Glazer toont een obscene idylle.

De film neemt overigens niet actief deel aan de tevredenheid en het geluk van het gezin. De kijker wordt door de soms letterlijke afstandelijkheid die de beelden uitstralen bepaald niet aangemoedigd om in de idylle op te gaan. De camera registreert nuchter en kil. Als ware hij een bewakingscamera. Glazer geeft op een subtiele manier richting aan. Hij laat de camera geen expliciet woordje meespreken over de monstruositeiten die in het kamp geschieden maar laat het obscene en koudbloedige van de situatie voor zich spreken.

De registratie van de handel en wandel van het gezin is weinig opzienbarend. Höss en zijn vrouw zijn kleinburgerlijke lieden die trots zijn op hun maatschappelijke positie. Ze zijn modelduitsers. Höss is een pedant mannetje met organisatietalent dat carrière wil maken. Zijn vrouw Hedwig is een strenge vrouw die geniet van haar privileges die soms erg onfris zijn. Kleding van gevangenen en vermoorde gevangen wordt door haar onder familieleden en bedienend personeel verdeeld. De kampcommandant eigent zich ondertussen de valuta van de gevangenen toe.

Er gebeurt eigenlijk vrij weinig in deze film. De film toont de monotonie van het herderlijke reilen en zeilen binnen het gezin en onderbreekt de monotonie af en toe met wat banale momenten van spanning die in elk gezin zullen voorkomen. Toch is er veel te zien. Onder de triviale laag valt veel te beleven. Onder de schijnbare onschuld ligt veel subtekst verborgen. De film die je ziet is een andere film dan die je hoort. De audiovisuele impact is groot. Die veroorzaakt beklemming en ongemak. De beelden laten de horror van de holocaust bovendien niet helemaal ongezien passeren. Ze zijn krachtig in hun impliciete weergave van de verschrikking. Zo zijn met regelmaat de rokende schoorstenen van het kamp op de achtergrond aanwezig en wordt de kijker herhaaldelijk een blik vergund op de dreigende contouren van de wachttorens die het kamp omringen..

Glazer shockeert de kijker niet met stevig aangezette dramatiek. Het zijn de nuchtere en nonchalant gedrapeerde beelden die contrasterend werken, die shockeren, die ongemak veroorzaken. Het is het sounddesign dat lieflijk beeldmateriaal besmet met geluiden die uit het onderaardse afkomstig lijken te zijn. Het is de irritante score van Mica Levi die de onzichtbare verschrikkingen voelbaar maken. The Zone of Interest is een fascinerende en monsterlijke film.

Hannah Arendt. Die Banalität des Bösen. Iemand?

Een gazon, een moestuin, het passen van een pelsmantel, zich opmaken met een beetje lippenstift, moederlief uit de heimat over de vloer krijgen, … Het leven in de schaduw van de schoorstenen van Auschwitz ziet er misleidend banaal uit. Slechts kleine details verraden wat hier aan de hand is. Roddeltantes die opscheppen over de toevallige vondst van diamanten in een tube tandpasta. Het personeel dat onderling een lading kledij mag verdelen. Een kind dat in het schijnsel van de zaklamp een gebit bestudeert. En achter de coulissen, voorbij een muur die de nachtmerrie buiten beeld tracht te houden: de gloed van een schoorsteen die dag en nacht rookt, een niet thuis te brengen stank, een onbestemd gebrul tegen niemand en iedereen, een unheimlich gebulder dat iets aankondigt waar niemand van wil weten.

Jonathan Glazer brengt de rituelen van een alledaagse nachtmerrie met genadeloze precisie in beeld. Handeling is er niet of nauwelijks, en precies door de dagelijkse beslommeringen onder de loep te nemen, ontleedt de regisseur de totale verschrikking van wat zich hier heeft kunnen afspelen. De onheilspellende geluidsband, het ritme dat van dit huishouden uitgaat, de kleine barsten die dit plaatje van een zogenaamd voorbeeldig Duits gezin verbeelden… Vreemd genoeg verveelt het geen moment. Misschien zitten Glazers hoogst onorthodoxe intermezzi daar voor iets tussen, de sprankels hoop. Een meisje dat voedsel lijkt rond te strooien, in negatief (night vision) gefilmd, letterlijk de antipode voor de alomtegenwoordige horror. En ook: diepe basklanken die, vanuit het onderbewustzijn, het onpeilbare lijden van de slachtoffers lijken te expliciteren. Ostentatief geïntegreerd, maar omwille van hun mystieke betekenis toch ook weer subtiel. Alleen een groot cineast weet een dergelijke evenwichtsoefening tot een goed einde te brengen.

Onvermijdelijk stelt zich de vraag naar goed, kwaad en het grensgebied daartussen. Allicht is dat de zogenaamde “zone of interest”: het morele braakland van zij die onrechtstreeks bij de misdaden betrokken waren. Schuld lijkt aan zowat alle handen te kleven, zelfs aan die van de kinderen die doelbewust wegkijken. Als moeder op de vlucht slaat, krijgt Frau Höss de duivel in de mond. Macht, rijkdom, ideeën over raciale superioriteit: het vormt de basis voor een ethiek die doelbewust aan de oppervlakte blijft dobberen. De muur tussen de gezinsidylle en het kamp laten begroeien met pittoresk groen: het is de ultieme negatie van de eigen situatie. Wir haben es nicht gewußt? Nee hoor. Het is Nicht-wissen-Wollen. En dus schuld, jazeker.

Grandioos is het orgelpunt, waarin Rudolf Höss de toekomstige poetsvrouwen ziet die de erfenis van zijn moordmachine schoonmaken, en op die manier behoeden voor het nageslacht. Hij kijkt deze profetie in de ogen, en wandelt gewoon verder. Schuld, kortom. Toch beeldt Glazer deze man, allicht terecht, af als een ambitieus idioot, een egoïst, iemand die door het regime wegens zijn ijver werd geïnstrumenteerd, zonder dat hij ergens in uitblonk. Deze man droomt van glorie, mijmert als guilty pleasure over het vergassen van zijn minderen én meerderen, pronkt met een promotie waar een ander de slaap voor zou laten, maar nee, slapen doet hij nauwelijks, want hij krijgt een prostituee over de vloer. Tot zover het perfecte Arische plaatje.

Allemaal schone schijn, kortom. Deze “zone of interest” als gigantische maskerade, als rookgordijn voor mensen bezeten door hun eigen besognes – een tuin van Eden waarin voor empathie geen plaats is. Het ware Böse is dit: de afwezigheid van moraal. Niet mensen die intrinsiek uitsluitend ‘slecht’ zijn, maar mensen die zich niet kunnen of willen oriënteren volgens een moreel kompas. ‘The zone of interest’ als verpletterende meditatie over hoe de holocaust zich kon voltrekken, terwijl iedereen zogenaamd wegkeek. De verklaring is even simpel als ontluisterend: ook wegkijken is een keuze. Schuldig verzuim als voorwaarde voor een genocide.

3,75*

Beste, er word ons toch niets ingeprent dacht ik, er zijn wel degelijk bewijzen bij veel oorlogen, zeker van WW2. Inderdaad elke oorlog is verschrikkelijk, en ik wil ook maar zeggen dat veel mensen al niet meer opkijken van weer afschuwelijk nieuws uit Oekraine....

Voor de tweede keer gezien, omdat ik de grootheid wilde ervaren.

Vieze tegenvaller zeg. Blijft gewoon niets te genieten over. Het familieverhaal is volkomen oninteressant, en de link naar de vernietiging in Auschwitz is te opzichtig en te geconstrueerd. En dat daar Joden, en anderen, vermoord werden door ze te vergassen... ja dat wist ik natuurlijk al.

Nee, ook bij kijkbeurt nummer twee blijft er niets over dat echt interessant is.

Weet je waar ik van genoten heb afgelopen weekend?

Nou?

The Zone Of Interest! Ken je die film?

Echt genieten hoor! Heerlijk!

Ja, dat kan. Ik kan niet genieten van die film. En niet omdat het over een donkere periode in de huidige geschiedenis gaat, want daar gaan zoveel films over, maar gewoon omdat het een zeurfilm is. Althans, zo ervaar ik dat.

Misschien dat jij een andere reden hebt om films te kijken. Dan moet je dat zeggen. Maar blijkbaar durf je dat niet, of kun je dat niet.

Nou ja, dat is jouw zaak, niet de mijne.

Het woord 'genieten' past niet bij deze film. Alleen een psychopaat geniet van deze film. De film zeurt ook nergens over. Jij wel, een hoop gezeur altijd.

Het woord "genieten" past prima bij deze film. Als deze film iets beter gecomponeerd was geweest had ik er namelijk prima van kunnen genieten. Maar ik vond de film niet echt heel goed en daarom heb ik er niet echt van kunnen genieten.

En de moreelpolitie mag je buiten de deur laten. Doei.

Je hebt de American Dream waarin het kapitalisme tot in de perfecte succesvol is, maar deze film laat de Arische Dream zien. Het is voor dit gezin (rond 1943?) al volstrekt logisch dat zij leven en denken zoals ze doen, dat het niet eens meer benoemd hoeft te worden. Nadat Hitler in 1933 al aan de macht kwam, laat dit de uitwerking van de Arische droom zien waarin 'de hersenspoeling' al voltooid is. Het is niet eens zo dat ze wegkijken voor de realiteit, want soms worden dingen terloops best expliciet gezegd. Zo is gewoon hun realiteit.
En die realiteit is nog steeds zo: zoals de holocaust niks betekent voor die kampcommandant, betekent het ook niks voor de schoonmakers. Ze lappen de ramen en denderen met hun stofzuiger door de tentoonstelling heen want het is gewoon werk en helemaal niets meer dan dat. Het zijn ook maar gewoon mensen. En de schoenen, koffers, krukken en gestreepte pyjama's zijn gewoon oude troep waar mensen geld voor geven om naar te kijken.

Zo zou ik het niet zeggen. Dit is een materieel bewijs uit het verleden, want is er gekomen toen Auschwitz een museum werd.

Nu te zien op MUBI!

Het is niet mijn mening over Auschwitz hoor, maar ik vind dat de film het zo portretteert.

Overigens wist ik niet dat het bezoek gratis is.

Jouw laatste zin in dat bericht vond ik enorm opvallend. Dat is geen oude rommel, dat is het pure bewijs wat die mensen aan is gedaan. Je valt helemaal stil als je die koffers, haren of brillen ziet.

Dat het voor schoonmakers gewoon werk is zal best. Die kunnen moeilijk iedere dag daar met betraande ogen hun ding doen. Maar zij beseffen echt wel waar ze lopen, dit kan je no way vergelijken met de denkbeelden van Hoss die Auschwitz gewoon als een zakelijk project zag en zonder emoties daar een miljoen mensen heeft laten vermoorden.