Tegenwoordig staan de grootste blockbusters zelden op zichzelf als verhaal. Waar films, en dan met name actie-, fantasy- en sciencefictionfilms, vroeger meestal losse verhalen waren, met misschien een vervolgfilm of twee, bestaan franchises tegenwoordig steeds vaker uit een ‘cinematic universe’. Verschillende films van een studio worden als verhaal in elkaar geweven in een soort web van series en films, met een grote cast van karakters die allemaal een klein deel van het verhaal van dat specifieke universum bijdragen.

Deze trend is het meest duidelijk te zien bij de naamgever van het fenomeen ‘cinematic universe’: Marvel. Sinds Iron Man uitkwam in 2008, wordt er steeds verder geborduurd op een lang lopend verhaal, met als overlappende films de The Avengers reeks, maar waar films van individuele superhelden ook bijdragen aan het verhaal. Deze manier van een soort ‘patchwork’ manier van verhalen vertellen wordt sinds de stijgende populariteit van Marvel films steeds vaker gebruikt door andere studio’s. Maar het idee van een 'universum' waarin zich verschillende verhalen afspelen, werd daarvoor door verschillende studio's ook al gebruikt. Denk bijvoorbeeld aan het Star Wars universum van George Lucas. Dit universum wordt al tientallen jaren steeds meer uitgebreid. Eerst was er natuurlijk de originele trilogie uit de jaren zeventig en tachtig, en vervolgens de prequel trilogie uit de late jaren negentig en de vroege jaren nul. Daarnaast waren er in die eerste jaren dat dit 'universum' werd bedacht ook nog verschillende stripboeken en tekenfilmseries, maar deze waren niet essentieel om het verhaal te begrijpen en een stuk minder populair dan de films. Tegenwoordig is het echter een stuk moeilijker bij te houden wat er allemaal voortkomt uit dit universum, met allerlei nieuwe series zoals The Mandalorian en Obi-Wan Kenobi, maar ook losstaande films zoals Rogue One die samen het volledige verhaal van het Star Wars universum vertellen.

Mythologie

Maar deze manier van verhalen vertellen is niet exclusief aan films besteed. Sterker nog, twee van de oudste nog bestaande verhalen vinden plaats in een soort ‘cinematic universe’. De Ilias en de Odyssee van de dichter Homerus omschrijven door middel van verschillende losse verhalen met een groot scala aan helden en (half)goden uit de Griekse Mythologie het verhaal van de Trojaanse Oorlog. Overigens zijn historici het er over het algemeen over eens dat de verhalen niet allemaal geschreven zijn door Homerus, maar mondeling verteld werden tot ze gecombineerd werden in één overkoepelend episch verhaal. Sommigen denken zelfs dat Homerus zelf nooit heeft bestaan, maar dat zijn epische gedichten werden geschreven door verschillende Griekse schrijvers en dichters wiens namen met de tijd verloren zijn gegaan. Deze theorie van verschillende schrijvers die samen een groot overkoepelend verhaal over een ‘universum’ vertellen, lijkt wel heel sterk op de manier waarop Marvel het patchwork verhaal van hun eigen universum vertellen.

Voor een lange periode daarna waren epische verhalen zoals deze het meest populair, vanaf het begin van de vorige eeuw zouden schrijvers steeds meer gaan focussen op één hoofdpersoon, waar de ontwikkeling van die persoon en diens interne strubbelingen centraal staan in een verhaal. Het epische verhaal zoals dat van Homerus was uit de mode geraakt, maar nog niet geheel uitgestorven. Dat viel bijvoorbeeld te zien aan de boeken van J. R. R. Tolkien, die met The Hobbit en The Lord Of The Rings twee van de bestverkopende boeken aller tijden schreef. Ook hij maakte gebruik van de manier van vertellen die meer overeenkomt met een cinematisch universum, waar onderlinge verhoudingen tussen een groot aantal hoofdpersonen en hele volkeren en rassen de basis van zijn verhaal vormden, en waar hij een hele eigen wereld bedacht met een eigen mythologie en goden. De achtergrondinformatie die bij The Lord of the Rings hoorde, is zelfs zo uitgebreid dat Tolkien er een heel boek aan wijdde: The Simarillion. Toen zijn boeken verfilmd werden, stond de zoon van Tolkien er dan ook op dat alle onderlinge verhoudingen en ‘lore’ duidelijk werden gemaakt in de films.

Marvel

Rond dezelfde tijd dat de boeken van Tolkien uitkwamen, werd een overkoepelend universum ook in een compleet ander genre weer populairder. In de jaren vijftig begon de populariteit van stripboeken snel te stijgen. In deze stripboeken werd de ‘superheld’ zoals we hem nu kennen uitgevonden, en langzamerhand begonnen de grootste uitgevers van deze stripboeken, DC en Marvel, te experimenteren met een universum waar alle verhalen van stripboeken zich afspeelden in dezelfde wereld waar ze bijdroegen aan een overkoepelend verhaal. Onder leiding van Stan Lee werd bij Marvel dit universum steeds verder uitgebreid, wat natuurlijk economisch gezien ook erg goed was voor het bedrijf. Wanneer iemand één stripboek kocht dat weer verwees naar een ander verhaal, was de kans dat de lezer deze voor context bij het verhaal ook zou kopen.

De decennia die daarop volgden zagen steeds meer overkoepelende universums, of dat nou over boeken, strips of films ging. Zo kwam er het eerdergenoemde universum rondom George Lucas’ Star Wars films, met verschillende strips (die ook door Marvel werden uitgegeven) en boeken, maar ook bijvoorbeeld de Wheel of Time boeken van Robert Jordan en de Dark Tower boeken van Stephen King gingen meer aan de haal met deze manier van verhalen vertellen. Toen George R. R. Martin in 1996 met A Song of Ice And Fire kwam en J. K. Rowling een jaar later het eerste deel van Harry Potter uitbracht, was het genre van epische verhalen met grote, uitgewerkte fantasiewerelden weer helemaal terug. George R. R. Martin noemde zelfs de uitgebreide werelden die Tolkien en Stan Lee opzetten als een grote inspiratiebron voor zijn boeken.

Vanaf de jaren nul waren het niet meer alleen de Star Wars-films die in de bioscoop het verhaal van een universum vertelden. Veel van de boeken die hiervoor genoemd werden, werden vanaf dit moment verfilmd, met als topstukken de The Lord of the Rings en Harry Potter films. Een andere ontwikkeling waardoor dit soort epische verhalen populairder konden worden is de toenemende populariteit van televisieseries. In het verleden was televisie toch van een ander kaliber dan films. Een filmacteur was een meer gerespecteerd persoon dan een acteur die in series speelde, en budgetten van series waren significant kleiner dan die van films. Tot Lost vanaf 2004 dit hele landschap omgooide met een serie met een enorm budget en een nog grotere cast, die een episch verhaal over goed en kwaad vertelde. Daarna was de weg vrijgemaakt voor meer series die epische verhalen vertelden, zo kwam er al gauw bijvoorbeeld The Walking Dead, wat net als de Marvel films gebaseerd is op stripboeken, en later ook Game of Thrones, een verfilming van de epische boeken van George R. R. Martin. Het epische verhaal had nu officieel zijn weg gevonden van de pagina's van (strip)boeken naar het witte doek en naar televisies over de hele wereld. 

Dit alles was de perfecte opzet voor de Marvel Cinematic Universe, of MCU, de grootste en bekendste filmfranchise aller tijden. Na de eerste film binnen het MCU volgden in een snel tempo maar liefst 28 films, met nog eens elf op de planning, en tot nu toe vijf series. Gemiddeld verdienden de films binnen het MCU gemiddeld wel 100 miljard per film, een enorme inkomstenbron dus voor Marvel/Disney. Niet zo gek dus, dat studio’s staan te springen om een eigen 'cinematic universe' of epische verhalenreeks te maken. In de komende jaren zullen er dus nog veel meer van dit soort verhalen die binnen al dan niet al bestaande overkoepelende universums vallen komen, in de bioscoop maar ook op streamingdiensten. Bijvoorbeeld de spin offs van The Lord of The Rings en Game of Thrones, genaamd The Rings of Power en House of the Dragon, of de Netflix-adaptatie van de His Dark Materials boekenreeks, waar eerder ook al de film The Golden Compass over werd gemaakt. Hiermee worden dus de bestaande universums steeds meer uitgebreid. 

Voortborduren op al bestaande verhalen is voor filmmakers natuurlijk ook gewoon heel praktisch. In plaats van een geheel nieuwe wereld bedenken, plaats je gewoon nieuwe karakters in een wereld waar de regels, geschiedenis en belangrijke personen al bekend zijn. De naamsbekendheid van de vorige serie of film, garandeert ook dat kijkers interesse hebben in nieuwe content over de wereld die eerder al is opgezet. Of deze overkoepelende universums een goede ontwikkeling zijn voor de filmwereld valt te betwisten en is compleet afhankelijk van iemands persoonlijke smaak. Hoewel deze universums de kans geven aan filmmakers om een zeer gedetailleerd verhaal in een realistische wereld neer te zetten, wordt de mogelijkheid om een losstaande film te maken die tegen deze blockbusters op kunnen boksen steeds kleiner. Hierdoor zal het filmlandschap dus mogelijk een stuk minder gevarieerd worden, en kunnen filmmakers steeds moeilijker budget krijgen voor het uitwerken van een origineel idee.