Meningen

Het proces van Jeanne d’Arc is bijzonder en indrukwekkend, omdat het een religieus proces is zodat het niet eens primair gaat om haar (helden)rol in de oorlog: Jeanne d’Arc meent dat zij door God is gezonden en dat ze wordt geleid door de stemmen van heiligen, omringd door engelen waarover de inquisitie serieuze vragen stelt om de waarheid te achterhalen, met name of zij daadwerkelijk door God wordt geleid of dat ze wordt misleid door de duivel. Haar antwoorden zijn intelligent waarbij ze wel uitkijkt de Kerk af te wijzen of zichzelf als heilige neer te zetten waardoor welhaast een bizar theologisch steekspel ontvouwt met als inzet of ze wel of niet op de brandstapel moet.

De film is gebaseerd op de echte teksten van het verhoor, hetgeen de kracht van de film is want zoals gezegd was dat proces fascinerend. Er wordt opvallend weinig emotie in de teksten gelegd hetgeen ongeloofwaardig oogt en de film wat mat maakt, maar ik weet niet hoe dat in het echt was. Jeanne (2019) van Dumont brengt het proces in ieder geval een stuk hallucinanter dan deze wel erg nuchtere weergave.

Vermakelijke film waarin Scott zijn eigen Alien-succes dunnetjes over doet en in een Frankenstein-jasje giet: we zijn onweerstaanbaar aangetrokken tot het mysterie van onze oorsprong/Maker maar als die maker de mens zelf is ontstaat er een strijd op leven en dood tussen de maker en gemaakte. Of zoiets want het verhaal rammelt aan alle kanten en de motieven van de personages zijn vaak onduidelijk. Maar dat drukt de pret nauwelijks want de film blijft aldoor voldoende spannend.

Voor het grootste deel is het een tamelijk vervelende film die voelt als een slecht geacteerd en typisch Amerikaanse, hypermoralistische televisiefilm, ditmaal met de boodschap dat we echt moeten stoppen met het idee dat het oké is dat mannen zich opdringen aan dronken meisjes omdat die meisjes zichzelf kwetsbaar maken en er zo om zouden vragen (zoals we vroeger al leerden dat het niet oké is om meisjes te verkrachten als zij een kort rokje dragen en er dus om ‘vragen’) met daarbij nog een ontmaskering van de mannen die zelf denken dat ze aardig zijn voor vrouwen maar zich toch niet kunnen beheersen als ze de kans krijgen. Al vrij snel wordt meer duidelijk over het persoonlijke drama waardoor het de levensmissie van Cassie is geworden om mannen (en de kijker) deze boodschap minuut na minuut in te stampen (in de vorm van wraak die echter meer de boodschap dan pijn verspreidt).

Dan komt er ook nog een typisch Amerikaans romantisch draadje in de film want anders zou het allemaal erg deprimerend worden: ondanks dat (bijna) alle mannen viezerikken zijn blijkt toch nog echte liefde mogelijk zodat het toch nog lijkt goed te komen met Cassie. Maar dan komen er een paar wendingen in het verhaal die verklaren waarom de film toch misschien niet helemaal is wat het lijkt en die de film net iets interessanter maken. Wat in dat opzicht jammer is, is dat de film uiteindelijk toch nog heel Amerikaans ‘goed’ (dat is: rechtvaardig) afloopt.

De documentaire gaat over filmmaker Jan Teunissen in de oorlog: dat is zo’n weinig aansprekend niche-onderwerp dat ik ‘m vooral ben gaan kijken omdat de vorige documentaires van Bouwman (Allen tegen Allen (2019), ook over het fascisme, en Gerlach (2023)) me goed bevielen. Helaas blijft Teunissen ietwat een enigma: hijzelf doet alsof hij nu eenmaal films wilde maken en in bezet Nederland dat alleen maar kon als je goede contacten met de NSB en de Duitsers had maar dat hij geen fanatieke nazi was en eigenlijk ook niets verkeerds heeft gedaan. Hij zou niets tegen Joden hebben gehad maar ook niets tegen het nationaalsocialisme (als sociaal voelend mens zag hij wel wat in het nationaalsocialisme als een socialisme dat ook mogelijkheden voor het kapitalisme liet waarbij hij zelf zeer vermogend was). Hij zou zelfs een hekel hebben gehad aan Duitsers die wereldvreemd zouden zijn en als hiërarchisch volkje alleen maar zouden kunnen bevelen of gehoorzamen (dat wat doet denken aan een uitspraak van Hegel dat het probleem met Duitsers is dat ze zowel onderdanig (beheerst) als tiranniek (onbeheerst) zijn), maar daar zit waarschijnlijk ook rancune achter want zijn collaboratie met de Duitsers leverde niet op wat hij beoogde: de Duitsers lieten hem geen grote Nederlandse film maken (omdat de Duitsers geld wilden verdienen aan hun eigen Duitse films) maar slechts bioscoopjournaalfilmpjes van een paar minuten.

Veel wijst er inderdaad op dat hij aldus slechts een opportunist was die zich bij de winnende partij aansloot om prettig door te kunnen leven maar hij is daardoor wel degelijk tot misdaden tegen bv. Joden gekomen die hij bij de Duitsers aangaf: hij speelde wellicht slechts de nazi maar speelde die rol wel serieus (in dat opzicht komt de film Der Hauptmann (2017) in mijn gedachten). Wellicht is hij gaandeweg geradicaliseerd doordat z’n dochter en zoon fanatieke nazi’s werden of door z’n eigen propaganda. In ieder geval ging hij er vol voor en hij werd de Nederlandse filmtsaar met contacten in de hoogste nazikringen. Hoe dan ook is hij na de oorlog veroordeeld voor een aantal misdaden maar niet voor zijn films: die zijn niet eens in beschouwing genomen bij het proces tegen hem. Dat is een interessant aspect waarmee het onderwerp universeler wordt. Volgens de nazi’s spreekt het medium film het instinct en daarmee het volk (de massa) aan en is het daarmee het propagandamedium bij uitstek (waarbij de film een mythe moet scheppen om het volk te mobiliseren voor je politieke doelen). Het is denk ik vergelijkbaar met de sociale media in onze tijd en zoals daarop met bv. desinformatie veel schade kan worden aangericht, richtte Teunissen veel schade aan met zijn nazi-propagandafilmpjes die door miljoenen Nederlanders werden gezien. Het is veelzeggend dat daar toen nog minder dan nu aandacht voor is (al begreep het verzet het belang wel en blies het de Rembrandt-bioscooop waar veel Duitse propagandafilms werden vertoond op) en in dat opzicht is deze documentaire wellicht mede bedoeld als een waarschuwing. Maar dat aspect is weinig uitgewerkt; de documentaire is toch vooral een graven naar de persoon Jan Teunissen en daarmee minder interessant voor niet-historici dan ik had gehoopt.

De film is beslist vermakelijk maar het ontgaat me wat er nu zo super geniaal aan de film is. De film bestaat in feite uit drie verhaaltjes (het uitje met de vrouw van de baas, het geld ophalen voor de baas en het conflict tussen de bokser en de baas) en is vooral een komedie met doldwaze avonturen van de personages. Een soort running gag is het constante slap geouwehoer tussen Vincent en Jules terwijl ze hun werk als moordenaars uitoefenen.

Deze debuutfilm van Refn is opgenomen met handcamera’s om een documentaire-achtig gevoel te scheppen en is daarmee – volgens Mad Mikkelsen die zelf ook debuteert in deze film – de directe opmaat voor de Dogma 95-beweging. Het documentaire-achtige maakt de film in eerste instantie interessant – we kijken met staatdealer Frank mee in de louche onderkant van de Deense samenleving – maar het wordt ook steeds spannender omdat Frank een idioot is die denkt overal mee weg te komen terwijl z’n schulden hem boven het hoofd groeien en hij overal vijanden maakt hetgeen natuurlijk een riskante handelwijze is in de drugswereld. Wat opvalt is dat hij gebrouilleerd raakt met nota bene z’n beste vrienden waarmee de cynische boodschap wordt afgegeven dat je in deze louche wereld geen vrienden hebt. Het is sowieso een cynische, rauwe film hetgeen de (grote) charme ervan is.