Meningen

Geslaagde film die langzaam op gang komt maar me halverwege in mijn greep kreeg. De eerste helft is even doorbijten want het is dan nog niet duidelijk waar de film heen gaat en is dan wat saai maar als halverwege duidelijk wordt dat het om eerwraak draait wordt de film spannend want gaat hij haar nu wel of niet vermoorden (wat me overigens altijd verbaast is dat je dat als westerse kijker sneller door hebt dan de personen zelf zodat het lijkt alsof wij meer verstand hebben van in dit geval zo’n Koerdische cultuur dan de Koerden zelf…)? Eigenlijk is de film dan pure horror: alleen het feit dat eerwraak ‘cultuur’ is maakt dat het dan drama in plaats van horror wordt genoemd. Hoe dan ook, Kalifa weet de spanning goed op te voeren doordat Zagros moet kiezen tussen z’n familie en z’n echtgenote – zowel qua hun verhalen als letterlijk – en hij langzaam paranoïde wordt (en hij beide partijen kwijt lijkt te raken doordat hij niet kan of wil kiezen); de film heeft bovendien een paar twists zodat je nog even op het verkeerde been wordt gezet.

Dit is een moeilijke film waar bizarre taferelen elkaar in hoog tempo opvolgen en het niet meevalt te begrijpen wat er gebeurt (al is de grote lijn wel altijd duidelijk). Maar misschien is dat ook wel de bedoeling waardoor de fascinerende kleurrijke beelden nog hallucinanter en mysterieuzer worden. De film verdient wellicht een tweede kijkbeurt om ‘m beter te begrijpen maar voor reeds de aaneenschakeling van adembenemende Fellini-achtige taferelen – je kijkt je ogen uit – geef ik de film vier sterren.

Prima maar toch ook weinig diepgravende documentaire over componist en rocklegende Frank Zappa, opgeleukt met psychedelische mixjes van beelden (ofschoon we leren dat Zappa zelf tegen drugsgebruik is). Ik ben nooit erg onder de indruk geweest van Zappa’s muziek (al ben ik altijd dol geweest op met name het album Roxy & Elsewhere): net als David Bowie heeft Zappa in mijn ogen slechts een beperkt muzikaal talent en is hij eigenlijk meer een kunstenaar waardoor hij popmuziek – waar het altijd meer om de vorm dan om de inhoud gaat – naar een hoger artistiek niveau bracht. Daarbij liet hij zich omringen door uitstekende muzikanten (en ook Zappa zelf is een geweldige gitarist of muzikant) die zijn complexe muziek perfect konden spelen, ofschoon de kern van Zappa’s verhaal is dat wat hij wil is niet succes maar dat zijn muziek perfect wordt uitgevoerd zodat hij er zelf naar kan luisteren, maar dat het idee in zijn hoofd hooguit voor zo’n 75% wordt uitgevoerd zoals hij het zelf in z’n hoofd hoort. Dat past misschien bij mijn kijk dat Zappa meer een conceptueel kunstenaar is die illustrator was voordat hij de muziek in ging en die daarom (opnieuw net als Bowie) pas echt interessant werd toen hij een soort muziektheater ging leveren waarin het optreden (de performance van een stukje absurd theater) de muziek ondersteunt. De documentaire focust op het laatste optreden van Zappa in het dan net van het communistisch juk bevrijde Tjechië: Zappa wordt neergezet als de muzikant die meer dan de anderen in geen hokje te plaatsen is, tegen elke conventie in ging en aldus de kampioen van de vrijheid werd, hetgeen waarschijnlijk correct is.

De film heeft een wat surrealistische (en symbolische) en fragmentarische structuur waardoor de film tamelijk ondoorgrondelijk is maar elke scene is intrigerend en bijna iconisch in zijn beeld en wordt ondersteund door boeiende muziek/geluiden alsmede poëzie en andere diepzinnige gedachten. Dit is wat mij betreft de eerste echt goede film van Tarkovsky die als zodanig al veel lijkt op Stalker (1979) - MovieMeter.nl.

Afgezien van het autobiografische (waarnaar de titel van de film verwijst?) is de boodschap van de film mij niet helemaal duidelijk, al lijkt tijd een hoofdthema: de film toont herinneringen, familiegeschiedenissen en politieke geschiedenissen waarbij er ook het element van het blijvende en zelfs onsterfelijke is. Behalve de spiegel keren ook de natuurlijke elementen telkens terug zoals wind (de kracht van de natuur?), water (onder meer in de vorm van veel regen), vuur (onder meer in de vorm van branden) en aarde als we onder dat laatste de natuur of het huis kunnen verstaan: in de natuur of het (ouderlijk) huis zijn we gelukkig maar we zijn daarvan vervreemd waardoor we rusteloos, ongelukkig, gejaagd en zoekende ronddolen. Maar ik geef graag mijn interpretatie voor een betere…

Ik was erg onder de indruk van een eerdere film van Serebrennikov – Petrovy v Grippe (Petrov’s Flu) (2021) die ik ervoer als een delrium vol wodka, poëzie, waanzin en geweld – zodat ik bij deze film ook hoopte op een dergelijke heftige, hallucinante ervaring. Nu zitten er ook in deze film weer een paar surrealistische en grotesk-bizarre scenes maar in stijl met Tsjaikovski’s romantische muziek is de film vooral sfeervol romantisch in de zin dat praktisch de hele fim is geschoten in schemerlicht (slechts af en toe ondersteund met Tsjaikovski’s muziek). Ook de inhoud van de film is romantisch: het gaat over de obsesssieve liefde van Antonina voor Tsjaikovski die echter op mannen valt en slechts met haar is getrouwd voor het geld en om de geruchten over zijn homoseksualiteit te dempen. Het wordt dan ook geen gelukkig huwelijk waarbij Tsjaikovski letterlijk van haar weg vlucht.

De film begint met de aantekening dat in die tijd een vrouw slechts de naam in het paspoort van haar man is maar daar merk je niets van: Antonina heeft een zeer sterke wil waarmee ze elke man domineert welke wil er met name in bestaat dat ze weigert om van Tsjaikovski te scheiden omdat ze niet kan aanvaarden dat hij niet van haar houdt zoals zij van hem. Tegen het advies van de hele wereld om hem los te laten omdat hij nu eenmaal niet van vrouwen houdt blijft ze hardnekkig weigeren: ze is en blijft “Tchaikovsky’s Wife”. Die titel is beslist een verwijzing naar het beroemde verhaal Lady Macbeth uit het district Mtsensk (1865) van Nikolaj Leskov want ook Antonina heeft – naar eigen zeggen – haar ziel aan de duivel verkocht waarbij ze bereid is alles op te offeren om bij Tsjaikovski te kunnen blijven. In de aantekening na afloop van de film wordt meegedeeld dat ze is gestorven in een krankzinnigengesticht: haar obsessieve liefde heeft haar krankzinnig gemaakt hetgeen in de film (nog tijdens Tsjaikovski’s leven) vooral tot uiting komt door middel van toenemende hallucinaties (waarbij ze inderdaad alles opoffert voor haar tevergeefse liefde).

Ik denk dat Serebrennikov deze film belangrijk vond om te maken omdat Antonina – als ik op Wikipedia over haar leven lees is de film behoorlijk authentiek – juist geen onderdanige vrouw was maar in wezen het seksuele roofdier waarmee de stereotype rollen worden omgedraaid (terwijl het thema van de obsessieve liefde natuurlijk tegelijk typisch romantisch en dus 19de eeuws is welk tijdvak goed lijkt te zijn uitgedrukt door de film). Maar de authenticiteit van de film is ook zijn zwakte: uiteindelijk gebeurt er in deze lange film niet heel veel dramatisch – het is vooral een eindeloze vechtscheiding die zich maar niet verwerkelijkt vanwege haar weigering (Antonina is niet zo duivels als Lady Macbeth) – waardoor het een wat slepende film is geworden.

Ik werd naar de film gelokt door het mooie jazz-liedje in de trailer (en de hoge waarderingen van de critici) maar de film viel me tegen. Ik vond de film vooral moeilijk als in dat ik niet goed wist wat ik met de film c.q. het koppel waar de film over gaat aan moest. De film lijkt over een onmogelijke liefde te gaan: man en vrouw worden smoorverliefd op het eerste gezicht en doen daarna letterlijk alles om bij elkaar te kunnen zijn, maar als ze dan samen zijn maken ze ruzie en zijn ze doodongelukkig. Althans de vrouw is doodongelukkig bij Wiktor in Parijs en ik weet niet goed of dat komt doordat ze misbruikt is en daarom niet goed in relaties is of doordat ze heimwee heeft naar Polen. Ze gaat in ieder geval terug naar Polen, hetgeen suggereert dat ze sowieso meer van Polen houdt dan van Wiktor (eerder vluchtte ze al niet samen met Wiktor uit Polen). Wat ook niet helpt is dat ze allebei met allemaal andere mensen trouwen als ze niet bij elkaar zijn. En Wiktor riskeert wel de doodstraf om bij haar te zijn, maar heeft het ook niet makkelijk met haar want zij is nogal een pittige tante en heel moeilijk. Alles in hun relatie is heel moeilijk. Ikzelf hou persoonlijk al niet zo van moeilijke mensen – ik heb ook niet de behoefte om me in hen te verdiepen maar laat zulke mensen liever in hun sop gaar koken – en echt boeiend, laat staan spannend, wordt de film ook niet. Ik voelde de passie niet tussen Wiktor en Zula c.q. de film gaf me te weinig informatie over hun motieven waardoor ik niet werd meegesleurd door hun emoties en avonturen. De film gaf me vooral vraagtekens over waarom ze allemaal zo moeilijk doen.

Dat het liefdesverhaal afspeelt in de Koude Oorlog, waarnaar ook de titel verwijst, levert ook fysieke barrières op voor de liefde tussen Wiktor en Zula en zal tevens metaforisch zijn bedoeld voor de emotionele moeilijkheden voor hen om een (gelukkig) stel te vormen. Al dit moeilijke gedoe is denk ik romantiek voor gevorderden en gaat een beetje boven mijn pet als simpele man, althans het is niet mijn soort film. Wel is het volksliedje Dwa serduszka en dan vooral het jazz-arrangement ervan heel mooi.

Helaas vind ik deze film net zo saai als Under The Skin van dezelfde regisseur: de premisse van de film is dat een Duits gezin pal naast het concentratiekamp van Auschwitz woont en daar van het leven geniet en dat is eigenlijk meteen alles waar de film over gaat zonder noemenswaardige plotontwikkeling en zeker zonder te verrassen. Natuurlijk is het gegeven als zodanig schokkend dat zo’n gezin gewoon doorgaat met hun leven terwijl naast hen systematisch en massaal mensen worden vergast waar in ieder geval zij er geheel van op de hoogte zijn want de man heeft nota bene de leiding in dat concentratiekamp (en de vrouw krijgt de geroofde dure kleding van de vergaste Joden), maar we weten nu eenmaal dat dat zo ging (zoals ook de film Saul Fia mij niet kon boeien omdat die film op dezelfde manier alleen maar een algemeen bekend historisch feit over de concentratiekampen uitbeeldt zonder iets interessants toe te voegen). Sterker, je kunt je ook niet voorstellen dat het anders kan zijn gegaan: wat had het gezin dan moeten doen? Stoppen met leven? De film voegt aan dat bekende gegeven niets toe, behalve nota bene nog iets van menselijkheid zoals dat de logerende moeder er niet tegen kan en vertrekt en dat de man braakneigingen krijgt als hij tegelijk blij is de vergassing van een grote nieuwe instroom van Joden te kunnen leiden. De regisseur kiest er echter voor om niets uit te spreken, zoals de mensen toen natuurlijk ook op hun woorden moesten letten, zodat het echter ook denkbaar is dat de moeder om een andere reden vertrok of dat de man braakte omdat hij iets verkeerds had gegeten: door zo net zo aan de oppervlakte te blijven als de personages is de film helaas zelf ook oppervlakkig en nietszeggend.

Zo leren we ook bijna niets over de personages van de film: zeker sinds 7 oktober 2023 er massale sympathieuitingen zijn voor Hamas die op de gruwelijkste wijze zo veel mogelijk Joden afslachtte, verkrachtte en verminkte kan men zich makkelijk voorstellen dat sommige nazi’s eveneens ideologisch gemotiveerd meewerkten aan de vernietiging van de Joden, maar de man in deze film lijkt slechts het typische voorbeeld en cliché van Arendts ‘banaliteit van het kwaad’: hij deed als radartje in het systeem slechts zijn werk zodat waardering voor zijn efficiënte vernietiging van Joden zwaarder telde dan het leed van die Joden. Bovenal doet het gezin z’n best hun leven te scheiden van wat er over de muur gebeurt om de facade op te kunnen houden. De vergelijking met de eveneens emotieloze schoonmakers die Auschwitz als museum schoonmaken, die dus ook gewoon hun werk doen in het aangezicht van het kwaad, aan het slot van de film is ronduit vreemd en ongepast. Kortom, de bewust gekozen leegheid van de film zal bedoeld zijn om een contrast te suggereren tussen enerzijds de getoonde banaliteit van het leven van de nazi en anderzijds de niet getoonde gruwelijkheden in het kamp en de nauwelijks geuite emoties (om zo letterlijk stil te staan bij de onvoorstelbare gruwel) maar bij mij werkt dat niet: ik vind de film alleen maar leeg.