8½ (1963)

Zoals ik met terugwerkende kracht vaststelde dat Sorrentino’s La Grande Bellezza (2013) - MovieMeter.nl een bewuste kopie of imitatie is van Fellini’s La Dolce Vita (1960) - MovieMeter.nl, zo stel ik met terugwerkende kracht vast dat evenzo Sorrentino’s Youth (2015) - MovieMeter.nl een kopie of imitatie is van Fellini’s Otto e Mezzo (opnieuw zijn alleen de personages bij Sorrentino oud geworden nu zijn films veel later komen). En zoals Youth (2015) - MovieMeter.nl mij veel beter beviel dan La Grande Bellezza (2013) - MovieMeter.nl, zo vind ik ook Otto e Mezzo veel interessanter dan La Dolce Vita. Ook moest ik sterk denken aan Birdman or (The Unexpected Virtue of Ignorance) (2014) - MovieMeter.nl (de nummer 2 uit mijn Top 10) die me met terugwerkende kracht ook sterk geïnspireerd lijkt door Otto e Mezzo, want ook Birdman is erg meta doordat we kijken naar het proces van het maken van een toneelstuk, heeft ook magische elementen, gaat ook over liefde (al lijkt dat niet zo te zijn) en lijkt eenzelfde cameravoering te hebben waarbij het lijkt alsof we in een soort achtbaan zitten. Zelfs de (ogenschijnlijke) zelfmoord aan het einde van Birdman lijkt met terugwerkende kracht een imitatie van de (ogenschijnlijke) zelfmoord waarmee Otto e Mezzo eindigt.

Otto e Mezzo is geen spannende of mooie film maar wel een intrigerende film omdat het net als Vivre Sa Vie: Film en Douze Tableaux (1962) - MovieMeter.nl van Godard uit 1962 de ultieme of volmaakte postmoderne film is (ik laat het postmodernisme vaak in 1968 beginnen maar deze films laten zien dat het in de film eigenlijk al rond 1962 begon). Beide films reflecteren op de film c.q. kunst zelf – is kunst een (noodzakelijke) leugen (omdat er bij het postmodernisme geen waarheid meer schuilgaat achter de schijn)? – maar waar echter bij Vivre sa Vie het postmodernisme daarnaast vooral in het fragmentarisme zit, zit dat bij Otto e Mezzo vooral in het metaniveau: de film is één grote reflectie op zichzelf. Met name de scenarioschrijver in de film reflecteert telkens op intellectuele wijze op de film en zegt al in het begin over de film (die nog moet worden gemaakt): de film heeft geen probleemstelling of filosofische premisse maar bestaat slechts uit een serie scenes waardoor de film slechts het slechte aspect van avantgardefilms heeft en waarbij de scenes hooguit amusant zijn wegens een dubbelzinnig realisme. In feite suggereert de film aldoor dat het een hele slechte film is (en dat regisseur Guido een charlatan is) en eigenlijk is het dat ook maar op een of andere ironische wijze tilt die zelfreflectie reeds de film naar een hoog kwaliteitsniveau. In de film wordt telkens de vraag opgeworpen waar de film over gaat maar Guido heeft nog niets bedacht: de film gaat dus nergens over hetgeen ook op metaniveau zo lijkt te zijn. Niet alleen wordt de film steeds meer meta – bij de screenshots zitten we te kijken naar een film in een film in een film – en steeds magisch-realistischer doordat iedereen steeds explicieter slechts het product is van de verbeelding van Guido die alle belangrijke mensen uit zijn 43-jarige leven tevoorschijn tovert en die als circusdieren de door hem opgedragen kunstjes opvoeren. Het geniale van de film is hoe dit uiteindelijk alleen maar paradoxen oplevert: op metaniveau wordt telkens alles ontkend waar het op reflecteert. Zo vragen de opgetrommelde acteurs telkens aan Guido welke rol ze krijgen in de film en tegen het einde zegt Guido tegen een actrice: ‘je hebt gelijk, er is geen rol, er is zelfs geen film’. In de film komt de film inderdaad niet tot stand – het geeft slechts het proces weer waar Fellini in zat toen hij probeerde een film te maken maar geen inspiratie had – maar de reflectieve film hierover is dus wel tot stand gekomen, want dat is de film Otto e Mezzo (en heeft iedereen een rol in die film).

De belangrijkste vader van het postmodernisme is denk ik Nietzsche en aldoor moest ik aan Nietzsche’s filosofie denken omdat de film zo goed die filosofie lijkt weer te geven in filmvorm. Zo is het belangrijkste thema van de film denk ik de liefde waarmee ook weer de paradox optreedt: in de film wordt aldoor aan Guido gevraagd waarom hij nooit een romantische film maakt en de kardinaal raadt ‘m af om een film over religieuze thematiek te maken omdat in de film de christelijke liefde vaak wordt verward met wereldse liefde. Op sterk Nietzscheaanse wijze reflecteert Guido hierop: hij is nu eenmaal niet een man die kan vasthouden aan iets of iemand waarvoor hij de rest opoffert (dat is de christelijke maar ook de romantische, wereldse liefde alsmede de metafysica die achter alle verschijningen een blijvend wezen – Plato’s Idee – postuleert) maar hij wil – als een echte man – alles grijpen en niets opofferen. Guido wil alles en deze film lijkt alles te willen tonen: ‘er gebeurt heel veel in mijn film’ zegt Guido, en waarschijnlijk is er geen film waarin zo veel gebeurt als in Otto e Mezzo (de film zit tjokvol personen en vaak volgen we meerdere gesprekken tegelijk). Maar in wezen gebeurt er niets in de film: er is ook geen wezen (geen metafysica). Alles komt en gaat. Er is geen vastigheid maar slechts verwarring. Er is geen liefde maar slechts de mensen die een rol in Guido’s c.q. Fellini’s leven hebben gespeeld en die nu een rol in de film krijgen (en de rol van de acteurs in de film is vragen welke rol ze spelen). De film is een ode – een liefdesverklaring – van Fellini aan het leven en de mensen die een rol erin hebben gespeeld. Dat is zijn romantiek. In de film zegt Guido dat hij geen symboliek in de film wil – niet de mooie Claudia Cardinale die de puurheid symboliseert– maar Claudia krijgt precies die rol in Fellini’s film: de witte engel die Guido redt van zijn Nietzscheaans uiteenvallen in een eindeloze veelheid van verlangens, indrukken en gebeurtenissen. ‘Buiten de kerk is geen heil, geen redding’ citeert de kardinaal Origines en de film lijkt dubbelzinnig over de waarheid ervan.

‘Ik heb een eerlijke film willen maken (om de dingen die dood zijn te kunnen begraven maar ik lijk juist degene te zijn die niets kan begraven)’ zegt Guido in de film. De film van een regisseur over zichzelf die bezig is een film te maken lijkt inderdaad het eerlijkste te zijn wat een regisseur kan doen in een film. Maar de film laat op Nietzscheaanse wijze zien dat dat een leugen is: er is geen waarheid, alles is slechts onze constructie. Juist een regisseur – de man met macht op de filmset – construeert of schept de waarheid zoals elke herinnering slechts onze constructie is van wat er is gebeurd. Guido c.q. Fellini is een leugenaar en een charlatan: wat we zien is slechts zijn verbeelding. Maar anders dan de religieuzen en intellectuelen heeft Guido misschien met Nietzsche gelijk: er is geen waarheid anders dan onze verbeelding. Otto e Mezzo toont ons een geniale charlatan die in ieder geval eerlijk is over het feit dat hij niet eerlijk is of kan zijn. Als de film is mislukt is de scenarioschrijver daar blij om: ‘Vernielen is beter dan iets creëren wat niet noodzakelijk is. Maar is er iets eerlijks genoeg dat het verdient om te leven?’. Volgens deze intellectueel is het de taak van de kunstenaar om niet te scheppen maar om alles op te ruimen: kunst moet een ode aan de stilte zijn. Niets is de ware perfectie, want alles wat we zeggen is leugen (ik merk op dat Vivre sa Vie een filosoof aan het woord laat die hetzelfde zegt). Maar in de film wordt constant gesproken en liegt Guido alles bij elkaar. Maar dat is nu eenmaal wie we zijn. Deze film is die waarheid.

Deze moet ik een keer herzien, kan geen goed beeld vormen na mijn eerste kijkbeurt. Het is niet het type film waar je (zoals ik heb gedaan) zonder voorkennis in moet stappen. Maar dan wil ik wel eerst andere Fellini's zien om hem en zijn stijl beter te leren kennen, dit was mijn eerste van deze regisseur en ook dat was niet erg handig. Enige bekendheid met deze regisseur lijkt me namelijk een must voor het zien van deze autobiografische, psycho-analyserende film. Het stukje wat Dievegge schreef vind ik erg interessant en zal ik bij de volgende herziening in mijn hoofd houden, dat had ik eigenlijk ('spoilers' inbegrepen) vooraf moeten lezen. Een voorlopige ruime 3*.

Nu weet ik ook waar Cuarón zijn inspiratie vandaan heeft gehaald voor zijn film Roma (2018). Maar het is nu ook voor mij veel duidelijker geworden waarom ik Roma niet zo'n goede film vind. In 8½ sluit cinematografie, tempo en verhaal naadloos aan op elkaar, en dat is in Roma veel minder het geval, daar voelt het voor mij meer gemaakt aan.

Deze film die gisteren eenmalig vertoond werd in Lux Nijmegen maar weer eens bekeken. Deze Fellini klassieker moet het voor mij helemaal hebben van de surrealistische scènes, de muziek en de zeer mooie Claudia Cardinale die helaas veel te weinig in beeld kwam. Groot minpuntje in deze film vond ik de oervervelende en bovendien lelijke personages (m.u.v. Claudia uiteraard!) met hun oeverloze geleuter. Waar ging het in godsnaam allemaal over? Over een regisseur die in een midlife crisis zat? Dat zou je haast wel zeggen ja. Toch kende 8½ wel enkele zeer mooie scènes; die van in het begin o.a., de scène aan het strand met La Saraghina, die van de kerkelijke hoogwaardigheidsbekleders en uiteraard de slotscène. Verder vind ik de film wel aan de lange kant, maar daar ik lichamelijk ontzettend moe was werd het voor mij geen lange zit. Geen aanrader deze film als je te veel energie over hebt, want 8½ is nu niet bepaald een film om makkelijk doorheen te komen. Het vergt behoorlijk veel van de kijker.

3,5* na herziening

8 1/2 is het verhaal over een man die in de diepste duisternis van dit bestaan ... er in slaagt om zijn psychologische positie drastisch om te gooien ten opzichte van zichzelf, anderen en het leven en die zich oplaadt met nieuwe energie ...een nieuwe levenshouding. Het is geen film om te begrijpen, maar om te voelen. De film is een kunstvorm waarin geen ruimte is om na te denken. De laatste zin komt letterlijk van de regisseur. Tja, film is kunst en er is veel mogelijk...maar het moet ook nog iets zijn en ik voelde de film totaal niet aan. 5/10

Mijn 6e Fellini intussen en ik mag toch stilaan concluderen dat het niet bepaald mijn favoriete regisseur is. La strada bevond zich nog het meest binnen mijn interesses. Alle andere films - nochtans hoog aangeschreven - boeiden me weinig. Ook deze 8 1/2 valt hieronder. Op zich technisch prima en zeer verzorgd, maar de film kon me maar niet grijpen. Het deed me allemaal weinig.

Ik heb toch de indruk dat ik lang niet de enige ben die ditzelfde gevoel ervaart. Het zal ook voorlopig mijn laatste Fellini zijn. Bij momenten erg drukke film met veel personages die ik niet altijd kon plaatsen of kon zeggen wat ze nou eigenlijk als meerwaarde hadden. Al begon het allemaal prima met een uitstekende openingsscène, maar later naarmate de film vorderde viel het voor me als een pudding in elkaar.

Jammer ...

Herziening. Knappe film van de Italiaanse meester, een registratie van twijfel en besluiteloosheid, de filmische variant van het writer's block, die toch geen somber portret maken. Ik vond 8 1/2 vaak behoorlijk grappig, met de ontmoedigende commentaren van de filmcriticus, de banale maîtresse, en natuurlijk de fantasie waarin Guido zijn opstandige harem probeert te temmen. Ook de meer ernstige scenes overtuigen, zoals die nogal pijnlijke scène waarin zijn vrouw zijn trouw en eerlijkheid niet alleen in twijfel trekt, maar bijna belachelijk maakt. Visueel is 8 1/2 ook een plaatje, met onder andere een indrukwekkende long-take en de al vaker aangehaalde openingsscène, dat alles ondersteund door de perfect passende muziek van Nino Rota: inderdaad een film om vaker te zien.

Bijzonder stijlvolle film van de iconische regisseur Federico Fellini. De opening van 8½, een titel die naar de persoonlijke carrière van Fellini verwijst, had werkelijk niet beter uitgevoerd kunnen worden. Het zet meteen de toon voor een film die afwisselend surrealistische beelden toont en waarbij deze balans geweldig stabiel wordt vastgehouden. De vele excentrieke figuren die hier rondlopen moeten binnen je persoonlijke smaak vallen, maar zorgen er al bij al wel voor dat je geboeid blijft kijken. De uiteindelijke inhoud van een hoop conversaties weten niet altijd te intrigeren waardoor de speelduur van 138 minuten na enige tijd behoorlijk wordt gevoeld, maar het tempo wordt ten alle tijden hoog gehouden en Fellini weet altijd wel op tijd uit te pakken met een sterk gestileerde scene. De wat melodramatischere tweede helft spendeert iets teveel tijd aan de romantische relaties van Marcello Mastroianni en het is spijtig dat die opening qua niveau nergens meer wordt overtroffen, maar deze 8½ viel me in bijna elk opzicht mee. Door een gebrek aan interesse voor Mastroianni voel ik me niet bepaald meer verbonden met Fellini als persoon en dat weerhoudt vanuit mijn kant een hoger cijfer, maar filmisch staat deze film als een huis.

Saaie maar visueel zeer indrukwekkende autobiografische Fellini-film over een succesvolle regisseur (Marcello Mastroianni) die moeite heeft om aan zijn volgende (hopeloos pretentieuze) project te beginnen. Het prachtige zwartwit camerawerk moet hier de kar trekken en dat lukt krap aan, aangezien personages en dialogen amper weten te boeien. Enkele schitterend in beeld gebrachte surrealistische scenes zorgen er voor dat de aandacht er nog net bij blijft.