Melancholia (2011)

"Prompt wird mir's jetzt schwer ums Herz"

(van de immer grillige bruid Nina Hagen, maar een schat van een moeder)

Het huwelijksceremonie is alleen maar een ironische inleiding van deze a-typische rampenfilm, waarbij voor mij 'contrôle' het sleutelwoord is...

Het moeilijke aan Von Trier is zijn gelaagde ironie: hoe duister zijn verhalen ook gaan er zit altijd een ironische punt in. Antichrist is een verhaal over tot in het extreme doorgevoerd schuldgevoel...als je Von Triers manier van overdrijven door hebt begint de ironie te dagen, maar ondertussen heb je heel wat serieus bijgeleerd. Vergeet niet dat hij een door de wol gevervde regisseur is die vele actrices 'onder handen' heeft genomen. Björk vond hem een zielenvreter, maar Gainsbourg lijkt de filmende weerwolf bijna moederlijk te beschermen. Hij is confronterend omdat hij, onder de vele beeld- en taalvormen, compromisloos eerlijk is. De vrouwenrollen die hij bedenkt zijn voor veel actrices dan ook aantrekkelijk omdat hij verder gaat dan de gemiddelde regisseur. Bij Von Trier moet je gevoel maar ook je verstand op scherp staan.

Meeste filmers willen de kijker vleien...en hun verwachtingen inlossen. Von Trier wil juist verwachtingen doorbreken. Zijn films doen er dan ook toe. En vleiers zijn meestal niet te vertrouwen. Eerlijke originele films wekken 'artificieel' vaak eerst een irritante allergie op, maar het kan juist op den duur als anti-serum voor het echte leven werken.

Ik vond deze film juist voor het eerst eerlijk (van wat ik van Von Trier zag).

Het heeft inderdaad met 'control' te maken en dan in de zin van kwetsbaarheid verbergen of juist tonen. Voor mij werd pas in deze film kwetsbaarheid naar voren gebracht in plaats van de kijker te willen overrulen, te willen controleren. Nu eens niet verstoppen van kwetsbaarheid of anderen om de tuin leiden door te overschreeuwen. Ik luister zelf niet naar geschreeuw, maar wacht tot iemand zich werkelijk toont en waardeer dat dan hoog.

Dit is uiteraard mijn persoonlijke gevoel en opvatting en zal geen waarheid voor iedereen zijn.

Dogville gaat over een hypokriet (de schrijver) t.o.v het gangstermeisje...waarbij Von Trier eerlijk als scriptschrijver zichzelf problematiseert. (als ik het me juist herinner). 'Kwetsbaarheid' wordt daar juist in de overdrijving te kijk gezet. Zelfs een 'beschermend decor' moest wijken. Een geweldig Dogma statement trouwens....

Dogville heb ik al 50x klaargelegd en nóg niet gekeken. Ben wel benieuwd als jij er zo over spreekt.

Maar is teveel kwetsbaarheid tonen ook weer niet aandacht trekken en slachtoffer spelen?

Wederom 'in control? Toch maar eens kijken

In vergelijking met bv Antichrist vind ik Melancholia veel indringender. Én eerlijker.

The medium is the... message.

Von Trier is gewoon fascinerend om te volgen in zijn werk: alle films die ik gezien heb bevat iets bijzonders. Het is vaak een zoektocht om de hypocrisie aan de kaak te stellen... Hij ontziet zochzelf daarbij niet en werkt op de scherp van de snede.

In Antichrist lijkt hij te willen afrekenen met de psycho-analyse. De man, een psycholoog, krijgt er genadeloos van langs... Maar Freudiaanse doodsdrift gekoppeld aan eros keert hier toch weer de kop op...met het ultieme einde weet Justine het spanningsloze oceanisch gevoel (ook wel kosmisch gevoel) te vervullen.

Door zijn eigen depressie als onderwerp voor een film te nemen sloeg hij als kunstenaar meerdere kritische vliegen in één klap. Als vorm van zelf-analyse, als ironische antwoord op vragen van de buitenwereld naar zijn eigen z.g.n. megalomane psyche...maar ook als verder onderzoek naar de ziel van een vrouw.

Een zelfspotter kwetst zichzelf (zet zichzelf te kijk) voordat een ander het doet, het is veiliger. Het is een zelfbeschermings strategie die ook verhoudingen met anderen kan openbreken: je zegt dingen (je laat zelf bewust zien bv hoe hypokriet je bent) wat anderen al over je dachten. De afstand wordt zo dus kleiner. Bij stand-up comedians kan je dat waarnemen. Guido Weijers deed dat gisteren mooi op TV door het verlangen naar meer (hebzucht) op zichzelf te betrekken: zijn verlangen om voor steeds grotere volle zalen te spelen. Bij Von Trier, maar ook bijvoorbeeld bij romanschrijvers, is dat ingewikkelder waar te nemen omdat de vorm van medium film (of roman) ertussen zit. Maar planeet Melancholia doet toch boekdelen spreken...

Over media gesproken: een film zien in een bioscoop is een andere ervaring dan een film zien thuis op je scherm (d.m.v dvd etc). Marshall McLuhan publiceerde zijn boek Understanding Media, the extension of man in 1964.

Daar gaan we weer. Heel lang tegenaan gehikt, maar het moest er toch eens van komen, de nieuwe Von Trier.

Helaas werd al snel duidelijk dat het weer zo'n film van hem is waardoor ik de man niet mag. Zijn haat tegen de mensheid sijpelt weer uit elk frame.

Jammer, want de man is ontegenzeggelijk getalenteerd als het om filmische eigenschappen gaat en veel scenes zijn gefilmd, gesitueerd en in scene gezet als om door een ringetje te halen.

Maar zo gauw er ook maar iets van menselijk contact voorkomt erger ik me al meteen weer aan die vreselijk gekunstelde misantropie van de man, bah.

2de helft van de film is al wat beter.

Zal het dat dan zijn waarom ik deze film ook totaal niet trok? Zijn misantropie? Vond het vooral nogal aangedikt, theatraal zwaarmoedig allemaal. Het "daar gaan we weer"-effect.

Wat dat betreft doet Von Trier mij wel enigszins denken aan de door mij veel gelezen en bewonderde Duitse filosoof Arthur Schopenhauer. Ook hij stond bekend als een misantroop met oa een enorme afkeer van vrouwen, hoewel ik dat laatste absoluut niet met hem deel. Zo wel, dan zal ik onmiddellijk mijn avatar moeten veranderen.

Dat maakt het plaatje weer helemaal compleet. Schopenhauer, de filmmuziek afkomstig uit Tristan und Isolde geschreven door Wagner onder invloed van die filosoof.

Die afkeer van vrouwen lees je wel vaker bij Von Trier recensies en interviews, maar dat valt me over het algemeen nog niet eens zo op, als wel van mensen in het algemeen en met name hun persoonlijkheden, communicatie en omgangsvormen.

In deze film stikt het ook eigenlijk weer zonder uitzondering van de volstrekt onsympathieke en doelloze mensen.

Maar waarom hij dat dan altijd zo overdreven (idd bijna toneelmatig) en bijna lachwekkend moet doen (neem in deze film de rol van Stellan Skarsgard ) , ik weet het niet. Maar het bevalt me niet.

ik begijp dat een somber mens geen eigenzinnig film mag maken over zijn preoccupaties.

Je moet de mensen liefhebben? Je moet mensen behagen en vleien? Ik heb bij veel persoonlijke filmsmakers een "daar gaan we weer" gevoel: bij een Bergman of zelfs bij de laatste Tarkovksy en natuurlijk Woody Allen.. maar uiteindelijk gaat het er om hoe ze "weer gaan" en gelukkig is er Von Trier die zonder aanzien des (vooral vrouwelijke) persoon "weer gaat"....dat is juist zijn eerlijkheid.

Maar ja... consequent positievelingen hebben niks met consequent negativisme. Dus zijn ze blind voor de ironie die hier in deze film wel degelijk aanwezig is. Het hele rampperspectief is alleen al ironisch.

Welnee. Hij gaat zn gang maar, maar dan hoef ik het nog niet te waarderen.

En het is niet eens dat, het is veelal de kunstmatige en overdreven manier waarop hij dat tot in den treuren weer moet overbrengen.

Amen. kos en ik zijn niet vaak eensgezind, maar zelden zo vaak zinnige en ware berichten achtereen gelezen Ik vond het tweede deel dan ook nog vreselijker dan het eerste (juist omdat de twee dingen die je hier naar voren brengt 'uit ten treure' en 'overdreven' geheel op dat tweede deel passen wat mij betreft), net zoals AntiChrist - dat ging ook van kwaad tot erger. En blijkbaar heb je die laatste zover verdrongen als je schrijft dat vrouwonvriendelijkheid bij Von Trier je nog niet is opgevallen, dat was namelijk zo ongeveer het toppunt.

Waarmee niet gezegd is dat de vrouwonvriendelijkheid van de film gelijk staat aan de mening van Von Trier over 'de vrouw'.

Verder vind ik dat Von Trier in elke film weer andere dingen 'overbrengt'; dat al z'n films weinig positief zijn over de mens is wellicht een gemene deler maar dat wordt telkens weer heel verschillend uitgewerkt, waarbij het juist de concrete uitwerking is (zowel narratief als qua beeldtaal en symbolen) die boeit, en niet zozeer het pessimisme zelf.

Roetsj... daar gaan we weer... korter dan kort door de bocht... Er zijn er hier kennelijk een aantal die even gezwind uit de bocht vliegen als de planeet Melancholia zelf... Misschien is dát wel Von Triers' ironie!

Volgens de aartspessimist Schopenhauer is het beter om niet geboren te worden omdat volgens hem de wereld een oord van lijden is. Deze aartspessimist wordt in Melancholia belichaamd door Justine die het als een bevrijding beschouwt als die verdwaalde planeet tegen de aarde crasht omdat dat het einde van de wereld is en daarom ook het einde van het lijden. Dit einde vindt plaats onder begeleiding van de muziek van een groot bewonderaar van Schopenhauer, de Duitse operacomponist Richard Wagner. De muziek uit Tristan und Isolde die ook niet bepaald optimisme uitstraalt, integendeel zelfs, is daarom zeer goed gekozen. Met het plaatje zoals genoemd door Black Math is dus niets mis mee.

Ik vind het de laatste tijd wel erg de focus liggen op een uitwerking die weinig open staat voor "andersdenkenden". Ik heb al mijn hele leven een haat-liefde verhouding met Von Trier's werk. Dat begon al 20 jaar geleden bij Europa. In die zin volg(de) en waardeer(de) ik de kunstenaar Von Trier al sinds die tijd. Ik was het al vrij snel beu (The Kingdom en later Dancer in the Dark als eerste dieptepunt), maar bij Dogville (die me op voorhand verschrikkelijk leek) ging ik toch weer geheel voor de bijl. Vind het nog steeds zijn beste werk. Daarna ben ik toch telkens teleurgesteld. Hij mag geprezen worden om zijn verregaande metaforen, maar het gekunstelde doet me niks meer. Na dit debacle weet ik zeker dat ik het er verder bij laat zitten, maar hij mag van mij verder gaan en er mag wat mij betreft een hele schare fans achter zich aan krijgen en een prijzenkast vol. Ik ben niet meer geprikkeld om te komen kijken.

Kwam vandaag via Boekmeter een uitspraak van Gerard Reve tegen, een reactie op de kritiek op zijn boek De avonden. Te leuk om niet te plaatsen:

"De derde mening, meer een verwijt, luidt meestal: ‘Hij wijst geen uitzicht.’ het is nog altijd een wijd verbreide mening, dat een schrijver uitzicht moet bieden. ik zie dat niet in. Om uitkomst aan te wijzen, moet men allereerst uitkomst zien, maar bovendien, is dat speciaal mijn taak? Laat ze een spionnetje kopen, de zwetsers."

En hij gaat nog even verder:

"Kwaad kan ik me echter maken als men het voorstelt of ik de wereld een onmogelijke zienswijze opdring, met een nieuwe richting experimenteer of ‘alles af wil breken’. ‘De Avonden’ schreef ik, omdat ik dacht en overtuigd was, dat ik het moest schrijven; dat lijkt me een geldige reden. Ik hoopte dat tien vrienden een presentexemplaar zouden willen aannemen, dat twintig mensen uit medelijden en tien per vergissing het boek zouden kopen."

Denk dat Von Trier instemmend zou knikken als hij Nederlands kon lezen.

Die discussie is vaker gevoerd (oa door beavis en mij bij Dumont). Het is een beetje het tegenovergestelde. Von Trier hoeft mij het uitzicht niet te bieden, maar hij moet het ook niet epxres belemmeren met zijn eigen zwarte gordijntjes die hij er telkens zelfgenoegzaam voorhangt. Dat hij ervoor verkiest alles negatief te benaderen soit, maar het staat mij dan vrij er niet voor te kiezen in zijn donkere kamertje plaats te nemen.

Ik vind het reuze meevallen met die zwarte gordijntjes en van mij mocht het juist een stuk melancholieker.

Maar jij geeft dus de allerlaagste waardering omdat hij het te negatief benadert wat ik wel ironisch vind voor een film die 'Melancholia' heet want dat zou je niet echt de vrolijke dingend des leven verwachten.

Nee, waaruit maak je dat op? Het heeft in elk geval niks met een verwachtingenpatroon te maken zoals je suggereert.

Dacht uit je bericht op te maken dat de negativiteit voor jou het grootste probleem was wat ik dan grappig vind bij een film die 'Melancholia' heet.

Een groot probleem ja, maar die halve ster heeft natuurlijk met meer te maken, zoals verschrikkelijke muziekkeuzes, pathetisch slow motion gebruik, aanstellerigheden in het scenario tijdens bijvoorbeeld de bruiloftscenes (Rampling, Sutherland, dat vader/moeder gedoe etc) en de complete visie van Von Trier op deze zaak, ironisch of niet etc etc. Alles bij elkaar opgeteld was dit voor mij de film die ik ooit vreesde te zien van Von Trier en mij heeft doen besluiten het er verder bij te laten. Zowel qua kijken als qua discussie.

Zeker.

Schopenhauer mag dan in zekere zin een aartspessimist zijn, dat betekent niet dat hij het einde van het leven of het verlangen daarnaar propageert, integendeel! De wereld en het leven zijn voor hem de noodzakelijke objectivering van de universele Wil, en het is juist de mens die het unieke vermogen én de geweldige taak heeft om deze te overstijgen, niét door te verlangen naar het einde, maar door mede-lijden, ascese en contemplatie! En de muziek van Tristan en Isolde hiermee in verband brengen vind ik wel degelijk heel kort door de bocht. Schopenhauers invloed betreft namelijk vooral de hoogste rol die hij toekende aan de muziek, namelijk als directe uitdrukking van die blinde universele Wil, hetgeen Wagner ertoe bracht de muziek zelf de centrale rol in de opera te geven.
Het genoemde plaatje is dus op zijn minst... érg kort door de bocht!

Ik heb nergens een link gelegd tussen de zogenaamde Wil en Tristan und Isolde. Desondanks is er wel degelijk een sterk verband tussen Tristan und Isolde en Schopenhauer. Het belangrijkste punt is de gedachte van Schopenhauer dat het lijden wordt veroorzaakt door onbevredigd verlangen. Dit heeft Wagner uitgebeeld door de tonaliteit los te te laten door voortdurend akkoorden met veel dissonanten erin te gebruiken zonder deze op te laten lossen in een gewoon consonant akkoord. Al die dissonante akkoorden wekken een spanning op bij de luisteraar, die gaat verlangen naar de oplossing, maar die komt dus maar niet. Tristan und Isolde is de eerste opera waarin Wagner dit heeft gedaan en dàt is de link met Schopenhauer. Het thema van een liefde die niet vervuld kan worden sluit hier overigens ook sterk op aan.

Dat onbevredigd verlangen door Wagner mede uitgedrukt wordt door onopgeloste dissonanten, oké, en Schopenhauer hiermee in verband brengen, tot daar aan toe, maar wat heeft dat te maken met een planeetinslag, want daar gaat de film toch over?

"Van de mening van anderen afwijken wordt voor een belediging gehouden, want het is de veroordeling van een andermans oordeel". A Schopenhauer

De reacties van Kos en Mochizuki Rokuro zijn mooie voorbeelden van ernstige vormen van allergie.

En ThomasVV is een geval van: "daar gaan we weer"...

En ik denk dat Von Triers vrouwonvriendelijkheid reuze meevalt... hij zoekt de grenzen op dat maakt het juist fascinerend. Hij is ook één van de weinige filmers die vrouwen op originele wijze hun enorme (emotionele) kracht toont. Bij hem zijn vrouwen zeker geen mutsen. 'Zijn' actrices geven vaak juist aan daarom met Von Trier te willen filmen: het zijn rollen die uitdagen.

Er zijn genoeg filmgenres waar 'kunstmatigheid' en 'overdrijving' gebruikt worden, maar als Von Trier dat eigenzinnig inzet voor zijn misantropische universum dan wordt hem dat haast persoonlijk kwalijk genomen.Terwijl Melancholia overduidelijk een ironische rampenfilm is. Gezien de nogal hysterische reacties (generaliseringen maken blind) geloof ik dat ook deze film er weer toe doet.

De planeetinslag van Melancholia is zelfs net het tegenovergestelde van een onbevredigd verlangen, eerder een soort "fulfilment beyond expectation"!

Ik blijf er dus bij dat ik het bewuste "plaatje" érg kort door de bocht vind schieten...