Melancholia (2011)

zeker een film die blijft hangen, van gisteren direct na ziening 3.5*, vandaag naar 4*!

Wanneer valt het kwartje eens Thomas! "Een beetje absurd"...een "beetje"...daar zit hem de kneep...de hele film is totaal absurd! Een filmmaker die zijn eigen depressie tot rampenfilm verheft is bezig met zelfspot en absurdisme. Overdrijving is hier een veel gebruikt stijlfiguur. De film bevat dan ook komische momenten....maar ook surrealistische. (Iemand maakte hier terecht een vergelijking met schilder Karel Willink... en zijn vrouwen). Dit alles maakt de film juist zo bijzonder. De hele ouverture is een geladen mix van metaforen betreffende het (traag, tragisch en magische...) gevoel van melancholisch zijn en de gravitatie en electrische effecten door de komst van de planeet. Die 'esthetische spielerij' van Von Trier geeft je een gevoel dat in de loop van de film vanzelf..(eh.. bij mij wel tenminste)... ingevuld wordt... en daar bovenop zijn de motieven van Justine ook nog eens ambivalent. Maar als je alles concreet uitgelegd wil hebben, i.p.v zelf te hoeven in vullen, dan raad ik je aan naar een blockbuster te gaan kijken. Rise of the planet of the Apes is wat dat betreft veel concreter... Kunst, arthouse film dus, heeft immers de neiging te abstraheren en is niet eenduidig. Dat is juist de kracht van Melancholia.

Nogmaals Von Trier maakt persoonlijke films...dat geeft een extra laag die blockbusters van grote filmmaatschappijen meestal niet hebben. Een wiebelende camera die je misselijk maakt is niet voor niets een bewust (absurde) Dogma statement. Recalcitrantie is voor een filmmaker zeker geen slechte eigenschap. (maar te ver koppig doorgevoerd kan een depressie opleveren...)

Depressie, bipolair, mani-depressief zijn moderne onderdelen van het ruimere geheel dat melancholie in klassieke zin ooit was. Daarom is de ironische komst van de mega zware planeet (ook filmisch) een simpele edoch geniale vondst.

Zag gisteren de prachtige TV serie Overspel, daar werd op gegeven ogenblik de Pop Klassieker van Deep Purple Child in Time op briljante wijze gebruikt, een kippenvel moment, om een ontwikkeling van het plot gevoelsmatig te verdiepen. Het zelfde wat 'Zware Wagner' hier doet met de mysterieuze komst van de mega planeet...

Ja, daar zit wel wat in. Maar dat de film 'totaal absurd' is, zou ik niet zeggen. De persoonlijke ramp van een depressie vertalen naar de ondergang van de wereld is een aardige - zij het niet heel subtiele - metaforische draai, maar zeker niet onzinnig.

En omdat de depressieve persoonlijkheid - in zijn toestand - denkt te weten dat de boel hopeloos is, en dat de slechte afloop onvermijdelijk is, vind ik het situeren van de 'ontknoping', of de vooruitblik daarop, in het begin van de film ook best wel passend.

Je kunt inderdaad stellen, Thomas, dat er een enorme stijlbreuk is tussen de ouverture en het daaropvolgende deel, maar ik ben het niet met je eens dat er inhoudelijk geen raakvlakken tussen zijn. Als je dat verschil in stijl ziet als het verschil tussen de 'binnenkant' (zoals Justine die innerlijk beleeft) en de 'buitenkant' (zoals wij naar Justine en haar omgeving kijken) van die depressie, vind ik de hele aanpak goed verdedigbaar.

En als je daar dan een derde deel aan toevoegt, waarin die binnen- en buitenkant langzamerhand min of meer samenkomen (ook fraai tot uitdrukking komend in de groeiende angst en wanhoop bij Claire, en het parallel daaraan gaandeweg tot rust komen van Justine), heb je gewoon een uitstekende film, waarin dus ook de gekozen 'chronologie' en de verschillende 'stijlen' hun functie hebben.

Dat Melancholia begint met de 'onvermijdelijke' ontknoping, lijkt me ook een uitdrukking van een determinisme (het idee dat stelt dat elke gebeurtenis of stand van zaken veroorzaakt is door eerdere gebeurtenissen volgens de causale wetten die de wereld regelen en beheersen, volgens Wikipedia). En vanuit dat idee zou je de gevolgtrekking kunnen maken dat het voor iedereen zaak is - omdat alles volgens een onveranderbaar 'proces' verloopt - zich zo goed mogelijk aan te passen aan het onvermijdelijke. En dat gaat Justine uiteindelijk het beste af. Je zou haast denken dat deze film de natte droom van een depressieveling is .

"totaal absurde"

Albert Camus, de filosoof van het absurde, zijn beroemde eerste zin uit de Mythe van Sisyfus luidde:

Er bestaat één werkelijk ernstig filosofisch probleem: de zelfmoord. Oordelen of het leven wel of niet de moeite waard is geleefd te worden, is antwoord geven op de fundamentele vraag van filosofie.

Uit het zelfde boek, het hoofdstuk "Het absurde kunstwerk":

Voor de absurde kunstenaar is het probleem de levenskunst te verwerven die boven de bedrevenheid

uitgaat. En tot slot, in dit klimaat, is een groot kunstenaar vóór alles iemand die leeft, wat inhoudt, dat leven hier evenzeer ervaren als nadenken is. Het kunstwerk is dus de inkarnatie van een intellectueel drama. Het absurde kunstwerk illustreert dat het denken afstand doet van zijn gezag (zelfspot!) en dat het erin berust niet meer te zijn dan de intelligentie, die de verschijnselen in een werk vastlegt en datgene wat niet redelijk is, met beelden bedekt. Als de wereld helder was, zou er geen kunst zijn.

(pag 138, vert 1962, Bezige Bij)

Absurde vraag: denken of melancholie....slang (hoezo kip?) of ei...wie was het eerst?

Potverdikkie, Narcissus! Jij bent ook niet op een woordje te vangen, zeg. Toch vraag ik me af of je hier de slang bij de kop, of bij de staart te pakken hebt.

En daaruit trek ik de conclusie dat Melancholia ook in filosofische zin geen absurd kunstwerk is. Justine wil niet 'gewoon doorleven', maar dat aan alles een einde komt. Daarmee kiest zij voor de tweede optie, en wordt zij geen 'absurde held'.

Justine gedraagt zich ten opzichte van van het denken, of het geloof in de rationaliteit, als een afgewezen minnares die door haar liefde desondanks geobsedeerd blijft; niet als iemand die inziet dat haar liefde op een illusie (de 'redelijkheid' van het bestaan, welke door het denken kan worden blootgelegd) was gebaseerd.

Zij neemt geen 'afstand van het gezag' van het denken; integendeel, zij voert dat denken door tot zijn uiterste consequentie: het einde van alles en het Grote Niets. In die zin is haar instelling het tegenovergestelde van zelfspot.

Wel is het natuurlijk zo dat er ruimte is tussen Von Trier en zijn personage Justine (ze vallen niet volledig samen), en dat daarin de 'zelfspot' zich kan bevinden.

Op mijn bericht aan iemand die deze film duidelijk niet absurdistisch wil interpreteren krijg ik de nogal smadelijke reactie van een uitgesproken absurdist, en omgekeerd. Dat lijkt me niet helemaal eerlijk. Ik voel me zowat de gemeenschappelijke zondebok...

Wat mij betreft is het ofwel het één, ofwel het ander, en in beide gevallen heb ik grote bedenkingen en vragen...

Het 'consequente' gedrag van Justine is voor de anderen juist absurd gedrag. Zo geniet zij stiekem als de anderen lijden. De film als geheel is niet eenduidig maar ambivalent. Het toont het absurde van een doodsverlangen als de

Ook de man die zelfmoord pleegt terwijl de dood al dichtbij is... en Justine die opleeft omdat de dood nadert...toont ook het absurde aan...

...en Von Trier is met al zijn gemaskeerde zelfspot, in de gedaante o.a. van Justine en planeet, een absurde held in optima forma. Zijn opstandigheid tijdens zijn persconferentie in Cannes is een mooi voorbeeld van zijn grote talent voor absurdisme...

Ironische slang: vergeet Justines absurde tagline niet!..."Life on earth is evil!"

Over

Jean Genet (die Von Trier geïnspireerd heeft) en Albert Camus hebben elkaar vast gekend van het Parijse 'existentiële' nachtleven...

Melancholie, depressie, ironie, zelfspot, de 'absurde held' uithangen: we cirkelen al een tijdje om die verschillende reacties (die misschien op hetzelfde neerkomen) op de 'uitkomsten' van het 'onderzoek naar de vragen naar het bestaan'.

Als we hierbij nog 'de drang naar een religieuze levensinvulling' in aanmerking nemen, is het misschien wel aardig om naar het werk van Kierkegaard te kijken, bijvoorbeeld 'Of/of', maar met name zijn 'De ziekte tot de dood (over de vertwijfeling)'. Daarin keert in cirkels steeds weer de mantra terug, dat iedereen die niet krachtens het absurde de sprong naar het geloof maakt, in vertwijfeling is.

Paradoxaal hierbij is dat naarmate je je er meer van bewust bent dat je 'in vertwijfeling' bent, en naarmate je desondanks des te bewuster aan die vertwijfeling vasthoudt, je dichter bij 'het geloof' bent. En tegelijkertijd natuurlijk daar oneindig ver van af.

Nog interessanter wordt het door het feit dat Kierkegaard door zo'n beetje zijn hele werk zijn stellingen niet voor eigen rekening neemt, maar daarvoor pseudoniemen, alter ego's, (betere?) ikken gebruikt. Zo ook in dit boek. Hij geeft ook expliciet toe dat hijzelf niet in staat is tot zo'n 'leap of faith'. Kierkegaard, die een proefschrift schreef over de ironie bij Socrates, wordt gezien als één van de belangrijkste invloeden op de existentialisten..

En wat is dat 'geloof' dan wel? Nou, in ieder geval lijkt het 'afstand nemen van het gezag van het denken' een voorwaarde daarvoor te zijn. Da's een aardige klus voor de nog steeds cartesiaans angehauchte (westerse) mens, die zijn 'zijn' laat samenvallen met het denken. Vóór de 'sprong' is het 'geloof'.. absurd.

Ik vind vooral de sprongen die hier gemaakt worden, bij de bespreking van deze film, soms nogal absurd... Von Trier, Genet, Camus, Kierkegaard, Socrates... Paste die laatste zich trouwens ook niet aan aan het onvermijdelijke? Dus misschien ook "de natte droom van een depressieveling..."

Geloven is er klein bier tegen...

Er begint zolangzamerhand iets van vertwijfeling in je berichtjes door te klinken Thomas.. dat gaat de goede kant op. Alleen dóór de vertwijfeling heen kom je misschien tot het geloof... in het interessante van Melancholia . Kom op, aanloopje nemen.. en springen maar!

Ik zie geloven als een constant proberen te verklaren en rechtvaardigen van wat er in het leven plaatsvindt. Als een enorme kracht van het denken dus, welke (uit angst) alles een plekje probeert te geven in een zelf of door anderen opgeworpen bedacht stelsel, een product van het denken.

Voor mij niet absurd maar juist logisch voortvloeiend uit angst voor onverklaarbare verschijnselen en poging tot rechtvaardiging van (nare) gebeurtenissen.

Ik zie een geloof of ander vastgesteld denkpatroon als een belemmering voor vrij en ook associatief (uit intuïtie) denken, als verstarring.

Doodsverlangen is m.i. het verstandig en logisch denken voorbij, doch niet vrij maar gevangen in een basisemotie, angst. Ik denk dat het verlangen naar de dood de wereld rondom de persoon steeds kleiner maakt tot de persoon zelf alleen nog het middelpunt is waar niets meer om draait. Een constant afscheid nemen van omringende dingen tot niets meer over is. Als laatste wordt dan de angst (voor de dood) losgelaten. Er is geen zorg meer voor anderen, laat staan het (geestelijk) aanvaarden van het bestaan van anderen . De wereld is voor die persoon gereduceeerd tot een punt, namelijk zichzelf.

Een vorm van narcisme?

Of/Of bevat een stuk, met een heerlijk ironische opening:

Zoals bekend moet er ergens in England een graf zijn, dat zich niet onderscheidt door een prachtig monument of een weemoedig stemmende omgeving, maar door een korte inscriptie - 'de ongelukkigste'. Naar verluidt heeft men het graf geopend, maar geen spoor gevonden van een lijk.

Zo begint Kierkegaard een prachtige overdenking, hij noemt het een begeesterde toespraak, over het "ongelukkig bewustzijn".

Dit doet me denken aan: Credo quia absurdum

En volgens Justine zal niemand ons missen...

Thomas betaal jij het rondje? En neem ook een Carlsberg voor Dreiecke mee want zijn/haar (planetaire!) analyse van een ongelukkig ego is treffend. Oh ja.. en vraag of ze Joy Division willen opzetten dan komen we misschien nog...Closer

Graag... maar euhm... wat me dan toch wat afschrikt... dat blijven cirkelen...

Na Decades heeft de zelfverslindende slang een eindpunt bereikt...

Jump!

Lol!

"Jeder Konsequenz Führt zum Teufel" (tagline van Luther)

Manische bruid Justine die een verboden vrucht plukte op haar bruiloft is "Runnin' with the devil"

(intro hier is te komeetachtig, past niet bij een trage planeet).

Absurde sprong? Je moet niet teveel in een wurgend gevoel blijven kruipen. Karin Johannisson noemt in haar boek De Kamers van de Melancholie (over angst, verveling, depressie, maar ook over twijfel etc) de gedaanteverwisseling een oeroud (mythisch) figuur van de melancholie. Karin noemt ook verlies (je hebt verloren, je bent verloren,...vergankelijkheid) als belangrijk begrip voor de melancholie. (Zie ook o.a. mijn opmerking over Elias Canetti etc. op pagina 11, 4 september 2011, 20:10 uur) .

Met gespleten tong Lost in transformation? Gif van een vervellende slang afgerond kan... uiteindelijk rechtlijnig naar een begin verbeten wijzen.

Overgave aan het onbekende.

ik ben na 30 min afgehaakt, de snelle camera bewegingen zijn een ramp in deze film.

Deze film kun je niet beoordelen zonder het 2e gedeelte gezien te hebben. Zo haal je om imo ongegronde redenen het gemiddelde van deze film naar beneden.

Los van het feit dat de notie "gegronde redenen" mij nogal weinig objectief lijkt als het gaat over het toekennen van een persoonlijke score, vond ik eigenlijk net het omgekeerde van wat jij zegt over het 2de gedeelte, Wibro: het maakte de film niet alleen véél te lang, maar het was naar mijn smaak ook grotendeels overbodig na de ouverture en het 1ste deel. Het bracht eigenlijk heel weinig nieuws, 5 minuten hadden voor mij ruimschoots volstaan...

"Gegronde redenen" is uiteraard subjectief. Het is namelijk tegen mijn principe om op een film te stemmen die ik niet heb afgekeken. Vandaar mijn opmerking.

Hoe je deze film beoordeelt is uiteraard ook 100% subjectief. Het 2e deel vind ik sterker dan het 1e deel. Gewoon een kwestie van smaak. Gisteravond weer eens het einde gezien. Ik kan er eigenlijk niet genoeg van krijgen, zo mooi vind ik dat. Tja, toch wel een voordeeltje als je in een filmhuis werkt.

Mooie beelden, dat wel, en mooie muziek... Maar die had je in de ouverture ook al...

En verder stonden je gedachten op 0....

Nee, onder 0!

Maar zo koud laat Melancholia je niet...jouw gedachten zijn er toch, hoe nieuwsgierig dan ook, door omringd...

Ja, omdat Lars Von Trier niet de eerste de beste is, en omdat "Melancholia" me als titel en thema wel intrigeert... Ik was dus erg benieuwd naar de film, en omdat hij mij uiteindelijk inhoudelijk zo weinig aansprak, was ik - en ben ik nog altijd - erg benieuwd naar mogelijke interpretaties en zingeving. Maar die heb ik eigenlijk nog niet echt gevonden, op jouw zelfspot-interpretatie na, die mij op zich wel aanspreekt, maar die ik toch erg moeilijk kan verbinden met deze film als geheel, en waarmee je blijkbaar toch nogal alleen staat...

Ferdydurk:

Alleen staand (over een melancholisch gevoel gesproken ) gaf ik toch genoeg argumenten...of lezers daar ontvankelijk voor zijn is de vraag... Al geeft

iets persoonlijks aan: een ver-schil in levensbeschouwing bijvoorbeeld.

Misschien bevestigt 'mijn uit-zonde-ring' een sombere regel...

Voor van Von Trier is er, voor de nietige mens, uiteindelijk geen absolute zingeving. Ik ben het daar mee eens. Maar juist dat niets kan ook bevrijdend zijn.

Een relativerende zelfspotter, ironicus dus, ziet zichzelf niet als absoluut waardevol. Een verstandig uitgangspunt om het leven verteerbaar te maken. Maar omgekeerd een absoluut klagende melancholicus beschuldigt 'de wereld' serieus en ziet zichzelf in waarde dalen en kan in een depressie verstarren: men voelt zich buit van een knagende omstandigheid. Het leven is onverteerbaar.

(Dick Swaab gelooft dat gebrek aan stofjes een depressieve gedachte oplevert, maar het omgekeerde is volgens mijn ervaring ook en misschien wel meer waar: een sombere gedachte (met bepaald gedrag als gevolg) blokkeert bepaalde stofjes. Daarom kan pillen, praten en sporten depressie helpen te bestrijden. Je kan een depressie leren voorvoelen waardoor pillen niet nodig zijn. Bv: (Huwelijkse) Belofte maakt schuld is een somber makende regel. Zorg ervoor dat het niet escaleert...)

Voor een uitgekouwde zelfspotter kan alles tot grap worden. Von Trier is in de melancholie zeer doorkneed. A killing joke...a sick joke...

Maar het is juist dat "Niets" dat bij de mensen zo veel angst inboezemt. Kierkegaard heeft daar een ontzettend mooi boek over geschreven. *

*Begrebet Angst (Het Begrip Angst).

Hoofdstuk 5, blz 176

"Wat is dat dan? Niets. Maar wat werkt Niets uit? Het roept angst op.", aldus Kierkegaard.

Aan de andere kant heeft het veel absurdisme opgeleverd. Je kan je op velerlei manieren verhouden tot het "niets". Albert Camus werkte "niets" uit in het begrip "onverschilligheid". En Sartre..etc..

Monty Python's Always look on the bright side of life

"For life is quite absurd

And death's the final word

You must always face the curtain

with a bow

Forget about your sin - give the

audience a grin

Enjoy it - it's your last chance

anyhow.

I mean - what have you got to lose?

You know, you come from nothing

- you're going back to nothing.

What have you lost? Nothing".

Justine zou het, opgelucht, gezongen kunnen hebben.

Er is na Kierkegaard meer gebeurd betreffende het "niets". In feite kan "alles" (inclusief "niets") een aanleiding zijn voor angst... De mens kent vele fobieën die alleen maar toenemen. Echter je hoeft achter het "niets" niet iets te zoeken. Je kan het immers niet als je in het "niets" bent.

(ps: Rondje voetbal. 'Onze' Van der Gijp is een actueel voorbeeld van een melancholicus..."Het gaat helemaal nergens over". Het overlijden van Fritz Korbach heeft veel indruk op hem gemaakt. En René's lichaam gaf een signaal af...)

Na "50 Ways to leave your lover" en "Six million ways to die" hebben we nu een combinatie van beiden.

Ik vind dit een zeer boeiende en interessante film van Von Trier. Ik ben niet weg van al zijn werk, maar deze beviel mij erg goed. De subtiliteit spat van het doek, verwerkt in details in de onderlinge menselijke verhoudingen, in gelaatsuitdrukkingen en in het omgaan met de omgeving (dieren, natuur, huis). Ook metaforen worden gebruikt (de symboliek rond de brug is echt magistraal uitgewerkt) en absurde humor.

Er zijn filosofische vraagstukken:
Wat betekenen spiritualiteit en godsdienst precies als alle mensen tegelijk van de aarde zullen verdwijnen? Von Trier wil m.i. bewust deze vraag stellen omdat hij zich specifiek toespitst op de stelling dat er buiten de aarde geen leven is. Deze stelling is Von Triers keus, maar ook zijn vraag aan het publiek (en het hoeft niet persé zijn stelligheid te zijn).
Verder: Earth is evil. Waarom wordt dat hier op deze wijze zo gesteld?

Vooral het psychologische aspect sprak mij in de film erg aan. Vervreemdend en soms absurd en toch zeer herkenbaar en dichtbij. Ik zag de gebeurtenissen (door affiniteit) voornamelijk uit het oogpunt van Justine.
Wie zou niet depressief worden van een moeder als die van Justine en Claire? Een boze en tot op het bot verbitterde heks, in mijn ogen. Op dat punt deed de film mij aan een sprookje denken en achteraf heb ik eigenlijk nog steeds dat gevoel. In het eerste deel wordt duidelijk dat Claire de lieveling van moeder is en Justine door haar moeder totaal afgewezen wordt en werd. Dit verleden wordt bevestigd in het tweede deel van de film, waarin Claire haar man wederom duidelijk maakt dat haar zus ziek is en dat men dat in de familie weet.
Met vader kan Justine het veel beter vinden, hoewel deze er op cruciale momenten toch voortijdig vandoor gaat. Vader heeft na zijn huwelijk plezier met meisjes die allemaal Betty heten, absurd, maar een mooie metafoor.
Claire zit tussen twee vuren, heeft zich met moeders steun aardig kunnen ontwikkelen, maar gedraagt zich voor de helft net als haar moeder naar Justine toe, met veel afwijzing. Voor de andere helft trekt ze de band weer aan. Op het cruciale moment gaat ze weg van huis en zus, opvallend voor mij.
Het gedrag van Justine komt mij door haar achtergrond niet vreemd voor. Verwarring, promiscuïteit en depressie. En toch is zij degene die haar ongelofelijke kracht toont door de mensen die dan nog bij haar zijn naar het eindpunt te leiden in een prachtig ritueel.
Ik zie Justine als een hooggevoelige vrouw die belemmerd is in ontwikkeling door een strenge, onrechtvaardige moeder en een van het toneel weggelopen vader.
Ik vroeg mij af waar de kersverse man van Justine plotseling was gebleven, maar ook dit zou een verwijzing naar het gedrag van haar vader kunnen zijn. Vrouwen vinden vaak een man die op hun vader lijkt (voorbeeldfunctie).
Ook de man van Claire piept er tussenuit, voor mij niet voor de hand liggend dat je vrouw en kind achterlaat, maar ieders goed recht natuurlijk.
Daarmee kom ik bij de vraag of het gedrag van de mensen in de film wel of niet beïnvloed was door voorgevoelens en daar krijgen we behalve bij Justine verder geen zekerheid over.

Voor mij waren er wel enkele onwaarschijnlijkheden in de film.
Een depressieve (zieke) vrouw die een (top)baan in de reklamewereld heeft en daar al een poos goed functioneert?
Een vrouw die tijdens haar huwelijksdag een wildvreemde jongen 'neemt'?
Alles is mogelijk, maar dit is toch ver weg van mij.
Over de baan van de planeet denk ik dat deze symbool staat voor de spiraal van het leven. Dit kwam ook naar voren in de zo gebogen 'kijker' van metaaldraad. En wat is wetenschap? Een dure telescoop of oude volkswijsheid en dito handigheid? Ik zie hier ook een man-vrouw polarisatie in.

De beelden aan het begin zie ik als visioen van Justine, want deze beelden zijn heel anders dan die op het eind. In dit visioen wordt het haar (volgens mij) duidelijk dat het haar taak is om het kind te redden (geestelijk veiligheid te bieden).

In deze film is veel verwerkt en veel om over na te denken. En dan heb ik het nog niet eens gehad over de prachtige beelden en muziek.
Voor mij een topper. Met Melancholia laat Von Trier mij zijn meest intieme zelf zien.