Melancholia (2011)

Hoezo selectief? Dit wordt toch ook gezegd? (en dan als tegengas voor de 'centrale rol van taal') Ik vind het zo raar dat je het eens bent met Trier. Cinema heeft minstens even veel kracht als literatuur; is bovendien veel directer. Tarkovsky beweert dat cinema zich los moet maken van de literatuur (en van theater); het is een totaal andere kunstvorm waarin tijd vastgelegd wordt. Dat kan geen enkele andere kunstvorm.

Zonder taal was er geen cinema ontstaan. Zonder verteltechnieken in romans ontwikkelt hadden Bergman, Kurosawa, Tarkovksy etc geen inspiratie kunnen vinden. Meeste cinema gaat te snel voor intense betekenis. Voor vele kijkers is Tarkovksy etc (Von Triers Melancholia !) saai: te traag. Zonder de taal had Zerkalo niet kunnen bestaan. Tarkovsky had immers poezie als voorbeeld.

De verfilmingen van Kafka halen de intensiteit van lezen niet. Sloterdijks "Sferen" is niet te verfilmen. Zerkalo is voor mij zo bijzonder omdat hij de verhouding, taal, beeld, communicatie behandelt, maar als je er geen interpretatie van verwoord blijft het een obscure mystieke film.

Door woorden kan je emoties versterken en afzwakken. Je kan betekenis zoeken in rust: hoofd zonder woorden, verstilde beelden.... Maar door actief lezen kan je beter je gevoelens verwoorden, dus betekenis geven, dan moet je wel die woorden tot leven wekken, dus.je eigen innerlijke inertie te lijf gaan!

Maar dat wil niet zeggen dat je op woorden moet blind staren...

Boek of film kan prachtige dromen opleveren... daar gaat het om!

Uit: Sculpting in Time (want we hadden 't toch echt over Tarkovsky):

I want to begin by returning to the comparison, or rather the

contrast, between literature and cinema. The one feature shared by

these two completely autonomous and independent art forms, as I

see it, is their marvellous freedom to use material as they will.

I wrote earlier of the mutual dependence of the cinematic image

and the experience of author and audience. Prose too, of course,

relies on the reader's emotional, spiritual and intellectual experience,

as does all art. And the interesting thing about literature is that

however minute the detail which the author puts into each page, the

reader will still 'read' and 'see' only what he has been prepared for by

his own—and only his own—experience, by the mould of his

character, since these have formed the predilections and idiosyncrasies

of taste which have become a part of him. Not even the most

naturalistic and detailed passages of prose remain within the writer's

control: whatever happens the reader will perceive them subjectively.

Cinema is the one art form where the author can see himself as the

creator of an unconditional reality, quite literally of his own world.

In cinema man's innate drive to self-assertion finds one of its fullest

and most direct means of realisation. A film is an emotional reality,

and that is how the audience receives it—as a second reality.

The fairly widely held view of cinema as a system of signs therefore

seems to me profoundly and essentially mistaken. I see a false

premise at the very basis of the structuralist approach.

We are talking about the different kinds of correlation with reality

on which each art form bases and develops its own distinct set of

conventions. In this respect I classify cinema and music among the

immediate art forms since they need no mediating language. This

fundamental determining factor marks the kinship between music

and cinema, and for the same reason distances cinema from

literature, where everything is expressed by means of language, by a

system of signs, of hieroglyphics. The literary work can only be

received through symbols, through concepts—for that is what words

are; but cinema, like music, allows for an utterly direct, emotional,

sensuous perception of the work.

By means of words literature describes an event, an inner world,

an external reality which the writer wants to reproduce. Cinema

uses the materials given by nature itself, by the passage of time,

manifested within space, that we observe about us and in which we

live. Some image of the world arises in the writer's consciousness

which he then, by means of words, writes down on paper. But the

roll of film imprints mechanically the features of the unconditional

world which came into the camera's field of vision, and from these

an image of the whole is subsequently constructed.

Kracht van cinema zit 'm niet in het woord, maar in het beeld! En vooral in 't vastliggen van tijd (volgens Tarkovsky). Hij gelooft ook niet in het gebruik van symbolen en metaforen (al geeft ie toe dat er zo nu en dan een paar in zijn oeuvre zijn binnengeslopen).

En hoe zit dat met gesproken woord? Reading is not seeing

Maar waarom filmkijken als je zelf beeld elk moment onvoorwaardelijk kunt genieten zonder een sturende of storende regisseur met zijn camera ertussen? Tarkovksy is een cinematografisch utopist. Hij verwoord een ideale film die hij, in absolute zin, zelf niet gemaakt heeft, alleen bepaalde shots benadrukten beeld, maar al zijn films komen niet (absoluut) los van een talige conceptie. Een gedachte waarmee een 'zwijgende regisseur' zijn beelden kiest en vormgeeft is aan taal gebonden. Beeld van een regisseur is niet onvoorwaardelijk: hij bepaalt waar hij naar kijkt. Het punt is: zou hij bovenstaande ideeén ook kunnen reproduceren door beeld alleen? Zijn film Zerkalo bewijst ook dat beeld misverstanden kan opleveren. Misverstanden? In Tarkovksy;s cinematografische utopie zou men na het kijken van een film zelf een film moeten maken als commentaar op die film! Beeld op beeld is uiteindelijk leeg als een spiegel in een spiegel. Zou You tube een ideaal medium voor hem zijn? Maar ja ook filmmakers kunnen niet zonder woorden die gedachten vormen en verbeelding sturen. Taal als transformator van beelden...

Nee die Lars is zo gek nog niet...

In deze 2 zinnen spreekt Tarkovsky zichzelf m.i. tegen.

Hij zegt dat de lezer/kijker zelf het ontvangend en transformerend medium is. As does all art !

En dan weer dat er geen mediate language nodig is in cinema en muziek.

Dit vind ik onzin. Ook in film en muziek ben je zelf het medium die de vertaling doet, zij het dat je meer in de schoot geworpen krijgt, nl alvast het beeld en geluid zoals de maker het ziet.

In cinema wordt beeld meegegeven. Hetzelfde met geluid/muziek. Dat is meer dan een boek levert, hoewel daar stilstaande plaatjes/foto's bij kunnen staan + er geen geluid bij zit.

In literatuur wordt veel van het beeld en geluid overgelaten aan de eigen fantasie, buiten natuurlijk een eventuele exacte omschrijving van gegevens in het boek. Het gaat meer om eigen fantasie of inbeelding, het in jezelf beelden maken. Daarbij zijn ook andere ingebeelde sensaties mogelijk, luisteren, proeven, voelen, ruiken, alles vanuit de eigen fantasie, het medium ertussen.

Het aspect tijd vind ik wel interessant in deze.

In schilderijen of foto's wordt tijd ook vastgelegd, helemaal stilgelegd zelfs. In muziek gaat het net als in film, in een vastgestelde tijd wordt een beleving vastgelegd..

Tevens staat in cinema de tijd waarin de vorm gegoten is inderdaad vast, minder of geen ruimte voor eigen invulling van het tijdverloop. Of het één beter is dan het ander zou ik niet kunnen zeggen. Ik denk ook dat je tijd kunt vergeten door echt helemaal in een beleving te zijn en dat kan zowel met een boek als met een film.

Het is natuurlijk een theorie, een streven. Tarkovsky is zich ervan bewust dat ie dat ideaalbeeld nooit een volledige speelduur lang vol kan houden. Het is een 'mosaic made of time'. Fragmenten van tijd die aanelkaar gervlochten worden om een verhaal te vertellen of om iets uit te drukken. In Zerkalo, een herinneringenstroom, zit poezie van zijn vader. Dat moet ie haast wel in zijn film verwerken want hij is opgegroeid met een dichtende vader; het is onderdeel van zijn herinnering. Maar de proza is enkel een 'tool' (net als andere kunstvormen die in zijn werk voorkomen): de kracht van cinema komt voort uit het vastleggen van tijd. 'film is a mosaic made of time'. Een unieke eigenschap van de kunstvorm cinema. Maar verder prijst Tarkovsky literatuur als kunstvorm ook hoor. Ik meen dat ie zelfs nog literatuur gestudeerd heeft.

Tarkovsky 'raadt' mensen aan die een script voor zich hebben liggen dat leest als proza (met geweldige dialogen, of beeldspraak oa), het script uit te geven in boekvorm en een verfilming ervan te staken; het is een totaal ander medium.

Nee hoor. Een 'image' komt meteen bij het publiek binnen. Film, een vastgelegd stukje tijd, is de realiteit (de objecten, de mensen, de natuur, de omgeving zijn echt, geen benadering). Daarom gelooft ie ook niet in symboliek en metaforen. Want dan moet je de beelden in je gedachten gaan 'vertalen'. Een geschreven woord daarentegen is al een symbool op zich. De schrijver heeft een gedachte, een voorstelling, zet dat om in een woord (of woorden), dat woord wordt gelezen door de lezer en die zet het weer om in een voorstelling (het wordt een benadering). Maar cinema komt patsboem direct binnen! Meteen naar je onderbewuste. Von Trier's metaforen staan loodrecht op de leer van Tarkovsky. Daarom snap ik ook niet dat ie de beeldtaal wil laten lijken op Tarkovsky's cinema. Daarom wordt het mijns inziens misschien ook hol. Het voelt zo gekunsteld.

Tarkovsky zegt in zijn boek ook dat van alle proza, de Japanse haiku nog het meest in de richting van cinema komt. Omdat de 3 regels in een haiku vaak een levendige beschrijving van een moment weergeven (die redelijk snel je onderbewuste in komt). Maar cinema is nog directer.

Elke gedachte die een mens heeft wordt meteen in woorden omgezet. Iets komt als een plaatje binnen en wordt meteen gelinkt aan een woord. En Tarkovsky zal zijn mensbeeld en levensvisie ook gevormd hebben via literatuur (en alle andere indrukken van 'buitenaf') Was niet van plan dat te bestrijden.

Ik denk 't niet eigenlijk. In schilderijen al zeker niet (zelfs al zijn ze foto-realistisch), maar aan een foto is ook geen tijd verbonden. 24 foto's per seconde wel! Het gaat vooral ook om duur. Tarkovsky heeft niet voor niets met de lange take een soort van signature aan zijn werk verbonden.

Ok, maar als Von Trier 't doet is 't niet goed? (met die lange takes?)

Ik begrijp eerlijk gezegd niet dat als een bruid met stof en spinrag aan haar japon in slow motion in de natuur beweegt, dat niet mooi zou zijn en niet tot overdenken zou stemmen?

En als ik mensen zie vliegen (levitatie) in een Tarkovsky dan moet ik dat als realistisch zien en er niet over nadenken? Dat begrijp ik dus niet zo, wat je precies wilt zeggen

Uh...? Ik kan me weinig lange takes voor de geest halen eigenlijk? Maar ik spreek verder natuurlijk puur voor mezelf als ik zeg dat ik Von Trier's beeldtaal in zijn laatste twee films zielloos of gekunsteld vind. Misschien had ie ook beter de Tarkovsky verwijzingen weg kunnen laten.

Tarkovsky heeft die vraag ooit gekregen; waarom de levitatie? Antwoord: because it's a powerfull image! er zit geen betekenis achter.

Met het woord beschrijft een schrijver een situatie of een beeld dat ie ziet (of in zijn gedachte heeft)

Een camera vangt een beeld direct (de personen in de frame, de kleren die ze aan hebben, wat ze aan het doen zijn, de boom op de achtergrond) en brengt dat direct op het publiek over. Dat wordt bedoelt met 'realisme'.

Er valt helemaal niet te ontkennen dat beelden direct naar binnen vliegen: meeste actiefilms zijn daar in gespecialiseerd. Welke taal men ook spreekt! DieHard gaat erin als gesneden koek. Maar Tarkovksy was nou net een filmer die niet bij veel mensen direct naar binnen vliegt. Daar zijn z'n dialogen te intellectueel voor en de beelden zijn er niet dynamisch genoeg voor. Opvallend is dat Tarkovsky vaak geneigd is beelden te vertragen en zo ze te benadrukken...inert dus. Zonder doel? Je moet toch onder een bepaalde (welwillende) voorwaarden naar hem kijken. Lees de oprechte commentaren van The One Ring maar bij Zerkalo.

Bij mij vielen de beelden van Melancholia direct in vruchtbare aarde...die inerte beelden van de ouverture zijn erg functioneel. Zerkalo is als een bijzonder boek: je moet er moeite voor doen...maar als het je eenmaal te pakken heeft laat het niet meer los.

Tarkovksy is een meester in de enscenering. Zerkalo: de vrouw op het hek, de dokter in de wind, vallende lamp....weergaloze sfeer! Hier kan Von Trier nog een puntje aan zuigen.. Maar die hoge kwaliteit van Zerkalo, weerhoudt mij niet om Von Triers fascinerende universum te kunnen waarderen...

Of gewoon direct genieten van een actiefilm. Ik heb geen last van utopistische preoccupaties

Maar ben het daar mee eens hoor. Tuurlijk moet je moeite doen. Maar dat heeft niets te maken met het ontrafelen van metaforen hoor. Heeft meer te maken met associeren, ritme, beeldtaal. Zijn sommige kijkers niet ontvankelijk voor. Als het qua structuur, tempo, narratief etc afwijkt van de normale Hollywoodfilm haken veel mensen al af.

Jij ook niet Ramon K?

Want bij Melancholia kun je volgens mij aardig associëren, ritmes waarnemen en beeldtaal zien.

Haha! Ik vind dat ik ontvankelijk ben ja. Ik steek altijd moeite in een film. Of vind je van niet? Ik ben hier nog steeds aan het discussieren zelfs.

maar je cijfer gaat niet omhoog dus heb je er wel genoeg moeite in gestoken?

Bij Melancholia was ik wel aan 't associëren. Dan hangt het er vanaf hoe je je eigen kennis en ervaringen kunt inpassen. Maar het meest telt m.i. (de vreugde van) die herkenning of eventueel een andere emotie. Want als een film je niet of nauwelijks 'beweegt' dan blijft je cijfer laag, denk ik

Als mens die nog al eens depressief is herkende ik wel een aantal dingen, maar ik vind het helaas wat te gekunsteld gebracht waardoor het bij mij niet invoelbaar wordt. Het gaat natuurlijk ook om hoe je een bepaalde inhoud brengt in een film. Maar misschien valt de film bij een herziening wel wat beter. Maar dan wel over een jaar of 5 of zo!

Echte depressievellingen zijn allang over het 'longing for meaning' heen. Betekenis is trouwens gewoon iets waar bijna iedereen op een bepaald moment in zijn leven naar streeft. En zoeken naar betekenis is iets kinderlijks imo als je rationeel denkt dan weet je gewoon dat er niks is. En als je nergens betekenis in ziet dan mag de wereld gerust vergaan.

Te kort door de bocht. Blijkbaar heeft een depressieve Von Trier toch nog betekenis gevonden (in de cinema?) en is ie niet bedolven onder zijn planeet.

Over actiefilms en beelden die direct binnenkomen gesproken: wat te denken van Von Triers nieuwe pornografische project?.. The Nymphomaniac..."might be easier to market"...

De beste rampenfilm die ik heb gezien, en wat voor een? en waarom?

Nou, we kennen de voorgaande rampenfilms wel waar de aarde (dreigt) te vergaan: Armageddon, The Day After Tomorow, Deep Impact, The Core enz enz, waar je gewoon domweg met bier en chips kijkt naar het heldendom of het sentimentele geleuter of baanbrekende effectjes (de laatste 2 films waren trouwens strontvervelend) Lars von Trier besluit ook maar eens een rampenfilm te maken, maar dan wel een hele andere.

Eentje die je uiteraard niet met de bovenstaande films kan vergelijken. Dit is zeker geen dom vermaak maar toch eigenlijk gewoon weer een kunstwerk van een film, dat gewoonweg gaat om de laatste dagen van de aarde en de psychologie eromheen. Het begin van de film is al fenomenaal en grijpt behoorlijk naar je keel, die shot dat we vanuit de ruimte zien hoe die gigantische planeet de aarde gewoon letterlijk als een lampje doet verpulveren was toch echt een shot die ik wel 10 keer terug bleef spoelen. Aan de andere kant dacht ik ook even: Jammer, dat we nu al veelste snel dat te zien krijgen want normaal verwacht je zoiets op het einde pas, maar dat veranderd gouw. Dan komen we bij het verhaal, het hoofstuk van Justine (prachtig vertolkt door Kristen Dunst), dat opzich nog niet heel bijzonder is en er nog weinig tot niks over die planeet gesproken word en de mensen nog allemaal niks vermoeden. Wel dat Justine al een paar vreemde sterren waarneemt. Hier krijgen we te maken met het bruiloft van een iewat neurotische Justine en haar man Michael. Dat allemaal erg mooi begint, (mensen vermoeden allemaal niks van de Planeet Melancholia) maar helaas word de boel behoorlijk verstoord door Justine's botte moeder. En met de neurotische trekjes van Justine en der rare visioenen, voorgevoelens (ze weet dus al dat er iets niet helemaal klopt met die rode ster) en angsten zorgen ervoor dat de boel helemaal afbrokkelt. Waar we dus ook een soort van emotionele familiedrama voorgeschoteld mee krijgen die je ook nog wel eens naar je keel wil grijpen.

Dan komen we bij Claire, die ook, netzoals in Antichrist, erg knap is neergezet door Charlotte Gainsbourg. In dit verhaal is het immers al bekend dat de planeet Melancholia vroeg of laat tegen de aarde zou botsen. Ook psychologisch zit dit deel helemaal goed inelkaar. Het feit dat Claire vecht tegen het einde en vervolgens ook haar zus moet onderhouden, die helemaal kapot is van depressie en daardoor net een invalide is geworden (waarschijnlijk ook door die breuk in het vorige verhaal) en Claire met 2 lasten zit. Ja, Melancholia wil heel vaak de familiedrama richting in gaan en blijft je maar raken, vooral als je ziet hoe Justine er aan toe is. Vooral die bijrol van dat jongetje was ook erg treffend, en uiteraard.... als kijker voel je ondertussen ook nog wel de dreiging van Melancholia tussen al dit drama, wat met het moment claustrophobischer word (vooral met dat rommelende geluid). Geen enkele rampenfilm heeft me zo weten mee te voelen en te facineren. Je kijkt ondertussen ook naar de status van de wereld en je bedenkt je ondertussen ook zelf van: wat zou ik op dat moment doen? Wat natuurlijk je ook doet slikken is dat moment dat de grootte van dat planeet word bekeken en dat er eerst opluchting is als blijkt dat de planeet kleiner is, maar niks is minder waar.

En dan... lijken de rollen ook te zijn omgedraaid, wat ik ook onvergetelijk vond: Claire is nu de gene die helemaal lam is van paniek en Justine is rustiger geworden en denkt ook maar van: laat maar komen. Dat stuk met die wigwam en dan zo afwachten op de inslag zorgt al helemaal voor een fiere brok in je keel, en eventueel een traantje en natuurlijk een indrukwekkend beeld.

En zo is dit gewoonweg weer een parel van Trier die je gewoon weet te overtuigen, mee te laten voelen en zelfs ook best wel bang weet te maken. Die planeet zag er ook erg eng en facinerend te gelijk uit. En ja... dan uiteraard de beelden, want die waren gewoon weer ontiegelijk prachtig gemaakt en alweer weet Trier er een soort sfeertje in te zetten die een beetje het gevoel geeft alsof je niet naar een film zit te kijken. (al was dat in Antichrist, Dancer in the Dark en Dogville (logisch) een stuk sterker, maar dat wil nog niet zeggen dat Melancholia ook weer die trekjes heeft. Het sfeertje is ook om te smullen en weet ook te varieren van sprookjesachtig tot deprimerend en ook melancholisch (misschien dat de planeet daarom wel zo werd genoemd ). Vele beelden leken ook wel uit een schilderij te zijn weggelopen.

Ik zou zeggen: wil je een ander soort rampenfilm? Kijken! En bewaar al die blockbusters voor een doordeweekse dag als je je echt verveeld.

5,0*

Mooie recensie, Sinterklaas, recht uit het hart geschreven, zo lijkt het.

Het herinnert mij er maar weer aan hoe Von Trier met zijn brutale en soms provocerende aanpak je direct in je gevoel weet te raken.

Van Von Trier blijf ik vooral zijn niet-filmische manier bijzonder vinden. Je voelt op een een of andere manier alsof hij altijd wat toneelstuk-snufjes erdoorheen gooit. (misschien wel door Dancer in the Dark en Dogville die in het achterhoofd blijven zitten)

De aaneenschakeling van losse statische beelden heeft inderdaad iets a-filmisch, Sinterklaas. Maar ikzelf voelde dat in eerste instantie juist aan als een gemis: aan lijn, beweging, doorloop, dynamiek... Eigenlijk dus aan... film!

Het verband tussen wat Sinterklaas omschrijft als 'toneelstuk-snufjes' en het door jou gevoelde gemis aan 'lijn, beweging, doorloop, dynamiek', Thomas, was mij aanvankelijk niet duidelijk, maar bij nader inzien denk ik inderdaad dat jullie het in zekere zin over hetzelfde hebben. Met tegenovergestelde waarderingen.

Von Trier gebruikt in zijn films bepaalde stijl-, genre- en/of thematische (vorm)elementen, of dat nu thriller/filmnoir (Europa), horror (The Kingdom), heiligenlegende (Breaking The Waves), musical (Dancer in the Dark), documentaire (Idioterne), moralistische vertelling (Dogville, Manderlay) of sciencefiction (Melancholia) is, op zodanige wijze, dat de kijker zich bewust wordt van die vorm, maar tegelijkertijd niet de indruk krijgt dat ie naar een simpele parodie zit te kijken.

Von Trier lijkt dus bewust de nadruk te leggen op het geconstrueerde, het gekunstelde van zijn vertellingen, in de wetenschap kennelijk dat al onze perceptie geconstrueerd is, ongeacht of onze indrukken door middel van woord, beeld, muziek of een combinatie daarvan worden veroorzaakt.

Het idee dat er een 'echte realiteit' is, die door middel van beelden 'direct' bij ons 'binnen' zou kunnen komen, zoals iemand hierboven beweerde, is hem vreemd. Dat wil niet zeggen dat de constructie onzinnig is, maar de notie dat 'de realiteit' altijd een constructie is, lijkt me wel een waardevolle. Omdat er uit voortvloeit dat de aard van jouw persoonlijke constructie iets zegt over jezelf. Dingen zijn zichtbaar, maar er is altijd iemand die kijkt. En nooit blanco en onbevooroordeeld, maar altijd door het raster van zijn eigen persoonlijke karakter en ervaring. Zien is herkennen.

Als je - bewust of minder bewust - vindt dat filmmakers zich altijd aan bepaalde formele regels moeten houden, en zeker niet hun eigen regels moeten gaan overtreden, zodat je steeds weer uit de film wordt gegooid, dan kan ik me voorstellen dat je de aanpak van Von Trier helemaal niks vindt. Maar voor mij weet Von Trier door die aanpak juist die afstand te scheppen, waardoor het subjectieve, het menselijke van zijn personages (en ook van hemzelf) paradoxaal genoeg heel dichtbij komt

Ik volg wat je zegt over de verhouding tussen 'realiteit' en 'constructie', Ferdy, maar begrijp niet goed wat dat te maken heeft met "de eigen regels overtreden" en "uit de film gegooid worden". Bovendien lijkt me dat in tegenspraak met wat je daarvoor zei, nl. dat Von Trier ervoor zorgt dat de kijker "niet de indruk krijgt dat ie naar een simpele parodie zit te kijken." Is dat niet juist het kenmerk van een parodie, dat je er af en toe "uitgegooid" wordt?

Ik zou dat niet alleen het kenmerk van een parodie noemen. Een 'parodie' en het 'laten bewustworden van een geconstrueerde werkelijkheid (en in het verlengde daarvan: dat alle 'werkelijkheid' geconstrueerd is, m.a.w. dat niet alleen de personages een subjectieve blik hebben, maar ook de kijker, èn de 'verteller')' lijken me toch verschillende dingen.

Daar waar ik de zinsnede inzake 'uit de film gegooid worden' gebruik, doel ik op het gevoel dat de kijker kan krijgen als het verloop van de film gaandeweg niet blijkt te voldoen aan zijn onuitgesproken verwachtingen, gebaseerd op het veronderstelde bestaan van bepaalde regels met betrekking tot hoe een film gemaakt moet worden.

Dan kan hij denken: dit is een slecht gemaakte film, of zijn reactie kan in de trant liggen van wat ik zei over die geconstrueerde realiteit. Als dat laatste het geval is, wil dat natuurlijk nog niet zeggen dat hij de film dan wél goed vindt.