Meningen

Met frisse tegenzin ben ik naar de film gegaan, want biografie is geen genre waarvan ik de meerwaarde zie om dat in filmvorm te zien maar ik moest wel vanwege de lovende recensies c.q. de hype om er in ieder geval een mening over te vormen. Zoals ik al had verwacht levert het leven van Oppenheimer weinig interessants hetgeen Nolan vakkundig heeft weten weg te werken door het verhaal op een bewust hectische manier te vertellen: we gaan aldoor heen en terug in de tijd (de typisch postmoderne achronologie is kenmerkend voor Nolan) en qua onderwerp evenzo van quantumfysica naar liefdesperikel of poltieke intrige en weer terug, kortom de film spingt constant van de hak op de tak zodat je geconcentreerd moet blijven om het te volgen en het de beleving ook wel intens – maar ook vermoeiend – maakt. Ik heb de indruk dat de film halverwege wat vaart mindert – de focus blijft even vooral op de eerste kernproef en daarna op de (getuigen)verhoren door de commissie – al blijft de stijl tamelijk druk, al was het maar omdat de camera blijft springen van de ene naar de andere persoon in elk gesprek vol snelle, gevatte uitspraken.

Onder dit 180 minuten durende mitrailleurvuur van opvallende beelden en gevatte zinnen, welke vorm van fragmentering hooguit de inhoud imiteert in de zin dat het de werkelijkheid in eindeloze stukjes opblaast zoals een bom, is niet veel interessante inhoud te ontdekken. De film gaat uiteindelijk over de commissie die door de politicus Strauss na de oorlog was bekokstoofd om Oppenheimer in diskrediet te brengen op grond van zijn communistische relaties (en zijn terughoudendheid qua wapenwedloop) – de film heeft wat weg van Amadeus (Film, 1984) waarin een mindere god uit jaloezie Mozart dwarsboomt – en het meest interessante ervan is denk ik dat we leren dat Oppenheimer communistische sympathieën had op grond van zijn antifascisme (hij was immers Joods en de nazi’s waren voor hem dus ook heel persoonlijk de vijand) maar ook omdat hij een revolutionair was: hij bracht de nieuwe natuurkundige revolutie, quantummechanica, naar de VS en op dezelfde voet was hij enthousiast voor politieke revoluties. Een ander thema is het verschil tussen theorie en praktijk: Oppenheimer was een theoreticus (en als we de film kunnen geloven letterlijk een kluns in het laboratorium) terwijl de praktijk anders kan uitpakken zodat de toepassing ervan in de praktijk onzekerheid geeft. In dat verband is er een parallel met de quantummechanica die in theorie al slechts over waarschijnlijkheden spreekt zodat de atoombom – die berust op Einsteins relativiteitstheorie* – spreekwoordelijk de onzekerheid van de quantummechanica heeft: met name gaat het dan om de theoretisch minieme kans dat bij het ontsteken van de bom de nucleaire kettingreactie niet stopt, ook de atmosfeer wordt ontstoken en daarmee de wereld wordt vernietigd.

Het einde van de film is sterk doordat met het onthullen van het gespekje tussen Oppenheimer en Einstein er in één klap de vergissing van Strauss wordt onthuld en de vrees wordt uitgesproken dat de atoombom weliswaar een einde kan maken aan de Tweede Wereldoorlog zonder direct de wereld te vernietigen maar dat de onvermijdelijke verdere technologische ontwikkeling – van onder meer de waterstofbom – en de politieke spanningen en wapenwedloop (zoals we die later kennen van de Koude Oorlog) alsnog de hele wereld kan vernietigen (met Oppenheimer in praktische zin – zoals Einstein in theoretische zin – in de positie dat hij iets is begonnen waarvan hij het resultaat niet kent of onder controle heeft). Oppenheimer is de “Amerikaanse Prometheus” doordat hij het goddelijke vuur aan de mens heeft gegeven en net als Prometheus is hij ervoor gestraft, in het geval van Openheimer door zowel z’n geweten als door de politieke commissie waarmee hij in de film ook wordt geportretteerd als martelaar.

Al met al is de film zeer vakkundig gemaakt maar bovenal is het met z’n 180 minuten een hele, hele lange zit voor een drukke maar uiteindelijk wenigzeggende en in wezen overbodige film.

* Iedereen weet dat de atoombom met name berust op Einsteins beroemde formule E = mc2. Ik heb eens een stukje geschreven over Einsteins relativiteitstheorie waarin ik uiteraard ook die zogeheten massa-energie-equivalentie uitleg: Het basisidee van Einsteins relativiteitstheorie – Apollinische essays - apollinischeessays.wordpress.com.

Mogelijk de beste horrorfilm ooit – zo mogelijk nog beter dan The Babadook (2014) - MovieMeter.nl – en in ieder geval een volmaakte horrorfilm. De film combineert verschillende klassieke horrorelementen; aan de oppervlakte is het uitgangspunt vooral dat van het spookhuis (‘the haunted house’) maar op een dieper niveau is vooral Peter Pan het uitgangspunt waarbij de film erin slaagt je – net als Laura – in een kinderfantasie te laten geloven. De film is intelligent in elk detail zonder één fout of zwak moment waarbij het onder meer zeer knap is bedacht hoe Laura en Simon elkaar spiegelen in hun fantasie, hun spel en ontmoeting tussen de levenden en de doden. Alles is wonderschoon en sfeervol gefilmd maar ook superspannend uitgewerkt en in elkaar geweven waarbij de film zowel zeer eng met een gestage opbouw naar de climax als (uiteindelijk) zeer ontroerend is. De film heeft aldus alles wat je van horror kunt verwachten.

De film is een ietwat buitenissig, Fellini-achtig kostuumdrama dat daarmee visueel imponeert. Het idee is ook goed: met de hoofdpersoon reizen we door de tijd waarbij die halverwege van geslacht wisselt maar – zo wordt benadrukt – dezelfde persoon blijft zodat we zien hoe verschillend het leven is als man of als vrouw. Het beginpunt en eindpunt vormen een mooie cirkel: in de begintijd (17de eeuw) wilden jongemannen er vrouwelijk uit zien (en werd het kapitaal via de vrouwelijke lijn geërfd omdat het dan zeker binnen de familie bleef) en in de eindtijd (20ste eeuw) willen jonge vrouwen er mannelijk uitzien (en kunnen ze ook eindelijk onafhankelijk zijn) zodat de androgyniteit, belichaamd door de hoofdpersoon, een rode draad vormt door de geschiedenis terwijl de samenleving heel anders reageert op het toevallige etiket ‘man’ of ‘vrouw’. De voortgang in tijd c.q. hoofdstukken is thematisch ook sterk opgebouwd (met een leuke ogenschijnlijke omkering): dood  liefde  poëzie  politiek  samenleving  seks  geboorte.

Ik heb wel eens een boek van Virgina Woolff proberen te lezen maar ik kwam daar niet doorheen: wat de hoofdpersonen zeggen en denken in hun stream-of-consciousness kan me niet boeien. Ook de invulling van bovenstaand plot door wat er wordt gezegd of wat er gebeurt kon me nergens pakken: de vaak poëtische uitspraken hebben geen diepgang en de plot laat slechts heel summier iets van de vrouwengeschiedenis zien en laat je ook niet op het puntje van je stoel zitten.

In tegenstelling tot de hedendaagse splatter-films is dit een klassieke thriller in de traditie van bv. ‘Rosemary’s Baby’ en in dit geval zeker ook ‘The Omen’: een psycho-kind terroriseert haar omgeving maar iedereen wijt de dood en verderf aan andere zaken omdat het immers slechts een kind is zodat het geweld steeds verder kan escaleren - op natuurlijk één persoon na maar die wordt niet geloofd en vecht dus tegen de maatschappij voordat ze de confrontatie op leven en dood met het kind zelf zal moeten aan gaan. Niet origineel, maar goed gemaakt zodat de film doet wat het moet doen: de film blijft aldoor spannend. Het einde van de film vind ik overigens wat tegenvallen.

Ik ben geen expert op het gebied van George Orwell maar ik heb de indruk dat deze film de plank volledig misslaat. Volgens mij moet je twee zaken onderscheiden. De 20ste eeuw was een eeuw van ideologische strijd: men mobiliseerde de bevolking voor een gedachtengoed waarmee men collectief en democratisch de maatschappij en wereld beter kon maken of zelfs een geheel nieuwe mens en wereld kon scheppen maar waarbij elke ideologie een andere opvatting heeft van wat zo’n ideale wereld is en hoe daar te komen (wat is bv. die ‘vrijheid’ die alle ideologieën nastreven voor alle mensen?). In z’n radicalere vormen zoals fascisme en communisme vereist dit scheppen van het paradijs dat iedereen meedoet hetgeen het ‘totalitarisme’ ervan is: alle onderdelen van de maatschappij en elk aspect van het leven moet in dienst staan van het collectieve doel met afschaffing van alle individuele vriijheden en de Leider als dictator. Zoals Spengler het al beschreef zitten we nu volgens mij in een postideologisch tijdperk dat men ceasarisme kan noemen en precies het tegengestelde is: we leven in feite al in het paradijs (zoals in Huxley’s Brave New World) en de machthebber wil gelijk een keizer z’n goddelijke gang gaan terwijl het volk zich terugtrekt in persoonlijke religie of amusement (‘brood en spelen’). Politiek is persoonlijk geworden en de machthebber wil juist dat mensen hun interesse in politiek verliezen en voor zover dat niet mogelijk is dan willen ze geen eenheid zoals de totalitaire dictators (alle neuzen moeten dezelfde kant op wijzen) maar juist verdeelheid met een bewust balanceren op de rand van burgeroorlog zodat elke factie belang heeft in de gunst van de machthebber te komen die als een maffiabaas slechts z’n vinger uitsteekt naar de problemen in het land zodat men z’n ring kan kussen.

Ik denk dat George Orwell een typisch kind was van de ‘ideologische’ 20ste eeuw en geen idee had van de typisch 21ste eeuwse postideologische tirannen of ‘keizers’ als Berlusconi, Poetin en Trump die niet eens een gedachtengoed hebben maar slechts absolute macht nastreven om persoonlijk voordeel te trekken en daarvoor de democratische rechtsstaat uithollen. De film brengt aldoor hedendaagse autoritair-rechtse machthebbers zoals Trump in beeld (heel beel Trump in deze film!) met daarbij commentaar van Orwell alsof zijn ideologiekritek gericht was tegen bv. Trump: volgens mij is dat appels en peren vergelijken en was Orwells kritiek vooral gericht tegen het stalinisme. Orwell was namelijk een socialist maar zag het totalitarisme als een ontsporing van elke politiek en als zodanig ook op links een gif dat uit het socialisme moest worden gedreven. Ik denk eigenlijk dat totalitarisme typisch links is – iedereen mobiliseren om collectief een betere wereld te maken – en het huidige postideologische tijdperk een uitvloeisel is van het typisch rechtse ‘laat me met rust’-houding. Hoe dan ook is het opvallend dat de film uitsluitend rechtse machtshebbers zoals Trump (heel vaak Trump!) maar ook bv. Milei van Argentinië bekritiseert maar geen enkele linkse dictator (zoals Maduro van Venezuela of Assad van Syrië) en dat alle ‘experts’ en poltici in een commentariërende rol radicaal-links zijn (zoals Alexandria Ocasio-Cortez en Bernie Sanders). Men citeert Orwell die zegt dat iedereen altijd alleen maar oorlogsmisdaden bij de vijand ziet en nooit bij zichzelf maar die boodschap vindt in de film zelf geen gehoor: linkse dictators kunnen niets fout doen. De drie principes van The Ministry of Truth in 1984 worden gebruikt om de recente Amerikaanse politiek te bekritiseren: Ignorance is Strength (aanhangers van Trump geloven in leugens), Freedom Is Slavery (de internet-algoritmes van Musk en Zuckerberg) en War Is Peace (de Amerikaanse inval in Irak). Het is dan ook duidelijk: hier wordt George Orwell eenzijdig gebruikt voor een linkse aanval op het huidige succes van rechts, met name Trump. Deze anti-Trump-film eindigt zelfs met een oproep tot volledige mobilisatie tegen rechts, met name tegen Trump, – het volk moet opstaan! – hetgeen volgens mij typisch totalitair is.

Kortom, de film verraadt naar mijn idee het gedachtengoed van George Orwell en de voortdurende suggestie dat Orwell ons al waarschuwde tegen mensen als Trump is misplaatst en de wijze van montage bovendien manipulatief: je kunt de film daarom rustig propaganda noemen, dat is het instrument van elke totalitaire beweging. Over George Orwell zelf en z’n gedachtengoed komen we opvallend weinig te weten: eigenlijk alleen dat hij uit de middenklasse kwam, daarom in India bij de politie werkte (want in zo’n kolonie kun je als arme middenklasser leven als een aristocraat), schuldgevoel kreeg, socialist werd (hij hing even de theorie aan dat de onderdrukker altijd fout en de onderdrukte altijd goed is welke theorie vals bleek, maar dit interessante punt wordt helaas niet verhelderd) en stierf aan tuberculose. De praktijk van het totalitarisme zag hij vooral in het vervangen van de waarheid door de leugen waartoe met name de geschiedenis wordt herschreven zodat men macht over de toekomst heeft: daarnaar verwijst het 2 + 2 = 5 dat het wezenskenmerk van een totalitaire staat zou zijn. In dat opzicht was Orwell naïef: feiten zijn multi-interpretabel maar Orwell geloofde heel ‘modernistisch’ louter in waarheid en leugen in plaats van dat je ‘postmodernistisch’ hetzelfde vanuit verschillende perspectieven kunt zien.

De film berust op de bekende horrorclichés van the haunted house en contact met de doden (zoals bij séances) maar hij steekt met kop en schouders boven de gemiddelde horrorfilm uit doordat het zich onthoudt van grote effecten maar juist ingetogen, subtiel en sfeervol opbouwt naar de oplossing van het mysterie wat er aan de hand is en daarachter wat er is gebeurd. De spanning is die van een psychologische thriller – de film gaat onder je huid zitten – en het horrorverhaal is intelligent waardoor het een heerlijke, klassieke horrorfilm is.

Volgens de NRC voelt de film als een meditatieve bergwandeling, maar ik vind ‘m alleen maar sloom en saai. De film gaat over de levenslange vriendschap tussen Bruno en Pietro waarbij het contrast tussen hen centraal staat: Bruno is als bergbewoner geworteld waar hij is geboren, weet wat hij wil, bouwt een gezinnetje, etc terwijl Pietro als jongen uit de stad de (post)moderne nomade is die nergens thuis is, aldoor reist, niet weet wat hij wil, van baan naar baan gaat, ongetrouwd blijft, etc. In Nepal vindt Pietro de metafoor die het verschil uitdrukt: Bruno beklimt de hoogste berg in het centrum waar het hoogste geluk en rust is terwijl Pietro onrustig de acht bergen daaromheen bereist; voor Pietro is slechts de vriendschap met Bruno zijn vastigheid en wortelen. Dat is misschien een interessante premisse maar het verhaal doet er verder weinig mee in de 2 ½ uur die de film duurt, anders dan dat Bruno uiteindelijk de verliezer is in deze (post)moderne wereld want hij kan zich ook geen ander c.q. modern leven aan als verandering nodig is (terwijl Pietro uiteindelijk zijn plek in de wereld vindt in Nepal waar de bergbewoners opvallend veel lijken op Bruno).

Al met al heb ik me vooral verveeld in deze film die veel te lang duurt voor z’n magere substantie. Ik hoop dat het boek beter was.

De film gaat over een jonge vrouw die te veel drinkt (waarom is niet duidelijk: er is de suggestie dat het erfelijk is omdat haar vader krankzinnig is) en dat is vervelend voor haar want het levert genante momenten op en haar vriendje loopt bij haar weg. De film voelt als een hele lange Postbus 51-spot ‘Drank maakt meer kapot dan je lief is’. Maar de film heeft evengoed een happy ending want op een eiland zonder drank kickt ze af en wordt ze weer gelukkig. Ik kon er niet veel mee. De hoofdpersoon spreekt vage poëtisch-mystieke teksten zoals dat we uit de oceaan komen, dat het lichaam een continent is en dat verdronken mensen zeehonden worden die ’s nachts aan land komen. Daar kon ik ook niet veel mee en ik weet ook niet wat deze ‘we zijn één met de Aarde’-mystiek met het alcoholdrama te maken heeft. Ik vermoed dat het boek duidelijker is.