Of je als kijker zelf nou compleet nuchter blijft, of juist wel eens geniet van een drankje, joint of andere drugs, geestverruimende middelen spreken tot de verbeelding. Kijk maar naar de honderden films die er gemaakt zijn over drugs, het gebruik er van, de distributie en verslaving. Maar kunnen films ook een effect hebben op het gebruik van drugs door kijkers? Worden ze eerder afgeschrikt, of worden drugs nog te vaak verheerlijkt in films?

Drugs en alcohol worden regelmatig gebruikt om een verhaal te vertellen in een film. Denk maar aan films als Fear and Loathing in Las Vegas, waar de hoofdpersonen in een weekend zo veel drugs gebruiken dat je bijna niet gelooft dat ze nog leven. Of de wereldberoemde serie Breaking Bad, waarin kijkers een kijkje achter de schermen krijgen bij een scheikundedocent die een methlab begint. De gewelddadige gangs en kartels die coke produceren en verkopen zijn ook vaak onderwerp in films en series, zoals in het (gedeeltelijk) waargebeurde Narcos of in klassiekers zoals Scarface. 

Verder heb je nog een scala aan zogenaamde 'stoner-films' waarin de hoofdpersonen knotsgekke avonturen beleven onder het genot van grote hoeveelheden wiet, zoals bijvoorbeeld in Pineapple Express en de Harold and Kumar-films. Andere films laten weer de slechte kanten van drugsgebruik zien, zoals bijvoorbeeld Trainspotting en Requiem for a Dream. Kortom, verhalen over drugs kunnen zo ver uiteenlopen als elke andere film, maar een ding hebben ze gemeen: ze geven de kijker een boodschap over drugs. Maar wat nemen kijkers daar van mee? En hoe beïnvloedt de tijdgeest de manier waarop gepraat word over drugs in films?

Films waarin drugs een rol spelen worden al gemaakt sinds het begin van de film. Zo maakte Thomas Edison in 1884 al de film Chinese Opium Den. In het begin van de cinema was opiumsmokkel- en gebruik sowieso een populair onderwerp van films. In de film Mystery of the Leaping Fish uit 1916 zie je hoe een detective grote hoeveelheden cocaïne gebruikt om Chinese drugssmokkel, en dan met name opium, tegen te gaan. In deze periode, waarin de nadelig kanten van drugsgebruik nog minder algemeen bekend waren, werd het gebruiken van drugs vaak redelijk positief neergezet, en vaak afgedaan als iets grappigs en lichthartigs. Ook laten films in die tijd duidelijk zien in hoeverre het gebruik van opium destijds werd geassocieerd met China en mensen met een Chinese afkomst. 

Hays Code

Na deze periode veranderde er veel in het filmlandschap. In Hollywood werd de Production Code, ook wel de Hays Code genoemd, opgesteld. Dit was een lijst regels waar filmmakers zich aan moesten houden, waarbij bepaalde dingen niet getoond mochten worden op het witte doek. Deze lijst omvatte verschillende zaken, zoals homoseksualiteit, criminaliteit, extreem geweld en, natuurlijk, drugs. De publieke perceptie veranderde: drugs waren niet meer onschuldig en grappig, maar gevaarlijk en voor ongure types.

In deze tijd werden verhalen over drugs nog wel gemaakt, maar meestal met de boodschap dat het immoreel was om drugs te gebruiken of te verkopen. In de film Reefer Madness uit 1936 is goed te zien hoe het publiek en de filmmakers in deze tijd dachten over drugs. Verschillende, vaak onjuiste, standpunten over het gebruik van marihuana werden in deze film aan het publiek getoond. Jongeren in de film gebruiken wiet, en raken vervolgens verwikkeld in verslaving en geweldsdelicten. De hoofdpersonen ervaren hallucinaties en worden langzaam gek. Hoewel het gebruik van marihuana, weten we nu, zeker nadelige effecten kan hebben, was deze film duidelijk een propagandafilm om het publiek af te schrikken van het gebruiken van drugs. 

Tegencultuur

Vanaf de jaren zestig begon de publieke opinie over drugs opnieuw te veranderen. Jongeren begonnen langzamerhand meer in te gaan tegen de gevestigde orde, en er ontstond een ware tegencultuur waarin zij opkwamen voor mensenrechten en bijvoorbeeld protesteerden tegen de oorlog in vietnam. Bij deze alternatieve levensstijl van onder andere de hippies hoorde natuurlijk ook drugs, en ook hierover werden films gemaakt. De Hays code was inmiddels afgeschaft, dus filmmakers kregen weer meer creatieve vrijheid om te maken wat ze wilden.

In deze tijd kwamen er verschillende films naar buiten waarin drugs een grote rol spelen, zoals de films Easy Rider (1969) en The Trip (1967), beide films waarin het gebruik van marihuana en LSD, destijds een relatief nieuwe drug die veel werd gebruikt door jongeren die deel uitmaakten van deze tegencultuur, wordt laten zien op een manier die het niet veroordeelt. Op deze manier introduceerden films zoals deze de tegencultuur en het drugsgebruik daarbinnen aan de 'normale mensen', zonder dat daar negatieve gevoelens uit voortkwamen. In de film More (1969) zien we de andere kant van deze hippiecultuur. Twee jonge mensen zoeken het bohemien leven op op het Spaanse eiland Ibiza, maar raken daar al gauw verslaafd aan heroïne. 

The War on Drugs

Deze kunstzinnige en vrije periode wist door te leven tot ongeveer de jaren zeventig. Natuurlijk waren er in deze periode ook veel tegengeluiden, maar vanaf de jaren tachtig werden die steeds luider. De hippies uit de jaren zestig en zeventig werden door de gemiddelde persoon steeds argwanender bekeken, en het drugsgebruik onder jongeren werd weer steeds meer gezien als een maatschappelijk probleem. Zo'n groot probleem zelfs, dat 'The War on Drugs', vooral in de VS, hoog op de agenda kwam te staan. Deze term werd al in de jaren zeventig populair na een speech van president Nixon, maar vanaf het moment dat Reagan president werd, werd deze 'oorlog' nog een stuk serieuzer genomen. De publieke opinie veranderde mee, drugs werden weer steeds meer gezien als moraal slecht.

Films over drugs lieten dit ook zien. Het beeld dat werd geschetst over drugs in films in de jaren tachtig was vooral: drugs zijn gevaarlijk en zorgen voor criminaliteit. In de film Scarface (1983) lijkt het in eerste instantie alsof het gebruik en de distributie van cocaïne worden verheerlijkt, maar naar het einde toe wordt de kijker geconfronteerd met een ander beeld: de drugs zorgen voor chaos en geweld. Maar door het hele 'just say no' beleid dat werd gevoerd in de VS, waar toch de meeste van de films die wij kijken vandaan komen, werden er in deze periode weinig films gemaakt over drugs of verslaving die een realistisch beeld schetsen hiervan. 

Moderne 'drugsfilms'

In de jaren negentig werd dit weer anders. Drugsverslaving werd nog steeds gezien als een groot probleem, en door veel mensen ook als een moreel tekort van degene die gebruikt, maar er werd ook in gezien dat 'gewoon nee zeggen' misschien niet zo makkelijk was als er in het decennium daarvoor werd gedacht. Een film die dat mooi laat zien, is de klassieker Trainspotting (1996). Tegelijk laat de film zien waarom de hoofdpersonen drugs gebruiken: ze maken de gekste dingen mee en kunnen even helemaal ontsnappen aan hun leven, waarin het verder draait om overleven en scoren. Maar je ziet ook de slechte kanten van verslaving, waarbij er slachtoffers vallen en de hoofdpersonen ziek worden van het afkicken. Het beeld dat hier in wordt geschetst is kritisch op het gebruik van drugs, maar laat dit op een empathische manier tegenover de gebruikers zien. 

In de jaren daarna volgen meer films waarin het gebruik van drugs op dezelfde, neutrale manier worden neergezet waarin niet direct tegen de kijker wordt gezegd dat drugs slecht zijn, maar waarin wel de vreselijke gevolgen van verslaving te zien zijn. Films zoals Requiem for a Dream (2000), waarin verschillende hoofdpersonen verslaafd raken aan verschillende middelen en daar allemaal op een andere manier onder lijden. In Fear and Loathing in Las Vegas (1998) gebruiken de hoofdpersonen, zoals eerder genoemd, grote hoeveelheden van allerlei soorten drugs. Echte negatieve kanten hiervan komen ze echter niet tegen, behalve misschien dat ze het grootste deel van de film in een waas doorbrengen.

Terwijl deze films over verslaving en de moeilijke gevolgen daarvan uitkwamen, was er ook weer een nieuw soort drugsfilm aan het opkomen: de stoner-komedie. In deze fims worden drugs, en dan met name wiet, niet neergezet als iets gevaarlijks of zelfs iets om voor op te passen. Het gebruik ervan zorgt er voor dat de hoofdpersonen terecht komen in allerlei benarde situaties, zoals in Pineapple Express (2008), waar de hoofdpersonen moeten vluchten voor huurmoordenaars en een corrupte agent wanneer zij getuige zijn van een moord bij een dealer thuis. Maar doordat ze continu aan het blowen zijn, blijft de film grappig en luchtig. Ook The Big Lebowski (1998) valt goed in te delen in dit genre. De hoofdpersoon, 'The Dude' belandt dan wel niet in zijn benarde situatie door zijn wietgebruik, maar zijn hele persona en imago leunen duidelijk op het feit dat hij graag geniet van een joint. 

Al met al lijkt het er op dat het gebruik van drugs in films vooral reflecteert hoe de publieke opinie op dat moment is over het onderwerp. In de afgelopen jaren begint de discussie over het gebruik van drugs weer langzaam te veranderen, en vooral genuanceerder te worden. Enerzijds weten we nu, meer dan ooit, wat de negatieve gevolgen kunnen zijn van (bepaalde) middelen. Anderzijds wordt het gebruik van sommige middelen, en dan met name marihuana, door steeds meer mensen geaccepteerd en genormaliseerd, en zijn er zelfs steeds meer mensen die hopen op volledige legalisatie. Dit zien we ook weer terug in de films en series van de laatste tijd. In series als Euphoria zien we dat drugsgebruik, zeker op een jonge leeftijd, desastreuze gevolgen kan hebben. Maar ondertussen wordt het ook neergezet als iets normaals of zelfs iets wat eerder glamoureus en gedurfd is. Net als bijna alles in films en het echte leven valt er dus waarschijnlijk maar een ding te zeggen: het is een wisselwerking. Wat er gebeurt en films heeft invloed op de wereld, en wat er gebeurt in de wereld, heeft invloed op de films die worden gemaakt.