J'Accuse! (1919)

De vierde film over de Eerste Wereldoorlog die ik onlangs gezien heb. Dacht ik dat met het vlammende j'accuse de politici en generaals zouden worden aangeklaagd die honderdduizenden jonge mannen de dood injoegen, het blijkt dat de familie van de gesneuvelden, de onverschilligen, en de profiteurs worden aangesproken. En dat terwijl de familie -de moeders althans- eerder nog als slachtoffers werden genoemd.

Ik was al voorbereid op een lange zit, wist wel dat Gance graag de tijd neemt om een verhaal te vertellen, maar toch keek ik geregeld op de klok de eerste uren. De driehoeksverhouding was niet helemaal goed uitgewerkt en gaf ook nauwelijks diepte aan de karakters- beide kerels waren verliefd op Edith en die vond dat klaarblijkelijk wel een prima status quo, want echt aanstalten om een keer die knoop door te hakken maakte ze niet.

Nou had ze uiteraard wel wat anders aan haar hoofd- de oorlog. Daarvan worden minder beelden getoond dan ik had verwacht, wat shots van Dikke Bertha of een ander kanon. Maar de film werd gemaakt toen de doden nog niet eens begraven werden, sterker nog- de figuranten die de levende doden spelen waren soldaten op verlof en moesten nog terug de loopgraven in. Dat soort wrange details maken dit toch wel een bijzonder document, niet zo sterk als All Quiet on the Western Front en niet in de buurt komend als anti-oorlogsfilm bij Les Croix de Bois, maar zeer degelijk, en voor zijn tijd natuurlijk ook behoorlijk vernieuwend.

Een film gemaakt tijdens de laatste maanden en in de nasleep van de Eerste Wereldoorlog. En dat is precies waar Gance’s zwijgende film, dat een romantisch drama contrasteert met de gruwelen van de oorlog, over gaat. De figuranten voor zijn finale plukte Gance letterlijk van het front, tweeduizend jonge soldaten die op het punt stonden naar de loopgraven van Verdun te vertrekken. Je vraag je af in hoeverre iedereen op de set eraan gedacht heeft, dat de meeste van die jongens nooit in de gelegenheid zouden zijn om de film daadwerkelijk te bekijken. Horror in de brede zin van het woord, dus. Maar gruwelijk desalniettemin.

Met 166 minuten speeltijd is het geen film die de meeste mensen snel opzetten, en ook ikzelf had J’accuse! al even liggen. Gance had echter met zijn meesterwerk Napoléon (1927), dat ik op drie schermen en met orkest in de Ziggo Dome mocht zien, zo’n enorme indruk gemaakt dat ik me daar niet meer door af wilde laten schrikken. De film is prachtig gerestaureerd door Flicker Alley, en net als in zijn latere film over Napoleon, toont Gance zich hier een meester in het benutten van filmische technieken en montagestijlen om zijn verhaal te vertellen. Superimposition, tracking shots, split screen, massascènes… Losstaand van zijn leeftijd van 99 jaar, is zijn werk voor de historisch geïnteresseerde filmliefhebber dus sowieso geen droge kost.

J’accuse! wordt met name geroemd om zijn laatste drie kwartier, en dat is zoals MR hierboven ook al aangeeft wel terecht; het is hier dat Gance zijn boodschap echt verkondigt, en zijn volle cinematografische gewicht in de strijd gooit. Toch heb ik me ook daarvoor zeker niet zitten vervelen, en zou ik ook deze film graag op het grote scherm hebben gezien. De score van Robert Israel is weer erg passend, en het is een naam die ik steeds vaker tegenkom bij klassieke filmscores wanneer de muziek me positief opvalt. Dat was bij The Magician (1926), The Hunchback of Notre Dame (1923) en Greed (1924) ook al het geval.

Liefhebbers van de stomme film kan ik deze vroege Gance prima aanraden, al blijft de vroege talkie All Quiet on the Western Front (1930) nog steeds mijn favoriet anti-oorlogsfilm waar het WW1 aankomt, en is The Big Parade (1925) misschien wat toegankelijker.

4*