A Clockwork Orange (1971)

i've suffered the tortures of the damned sir...

Een Kubrickiaans werkje van dezelfde stijl, sfeer, dubbel gelaagdheid en intensiteit als Full Metal Jacket, The Shining en 2001 SO. Hoewel minder dan de eerste twee, dan wel weer boeiender dan het ruimteavontuur, blijft Kubrick vooral een regisseur die een bijna onnavolgbare stijl voor de dag legt in zijn films.

A Clockwork Orange, een nagenoeg perfecte verfilming van de bekende roman van Burgess, gaat vliegende van start in al zijn absurditeit, verlopen omgeving en een hilarische knokpartij met Billy Boy. Wat meteen al opvalt is de bijzondere aankleding van mensen maar ook inrichtingen. Neem de aparte beelden in de melkbar maar ook de semi-pornoachtige schilderijen en beelden die her en der aan de muur hangen. Een weinig subtiele boodschap omtrent de dubbelzinnige moraal, toen een heet hangijzer waarschijnlijk, maar nu nog steeds. Tevens het dubbele beeld van de vaak smaakvolle, slimme en welbespraakte Alex die luister naar Beethoven, opera arias kent en andere literatuur, maar toch ook een hang naar het slechte heeft wellicht door het gebrek van een afdoende corrigerende samenleving. Er word verder op aparte wijze gewerkt met zowel klassieke muziek als de voor Kubrick kenmerkende synthesizermuziek en kent de aanloop naar het einde een bijzondere samenloop van dingen met een bijzonder wrang einde tot gevolg.

Nu vind ik het moeilijk in te schatten in wat voor tijdsbeeld Burgess de roman schreef en Kubrick de film maakte. Nu draait de film vooral om de hogere ethiek. Heiligt het doel werkelijk de middelen? En hoe kan een mens een beter mens worden als hij zelf geen keuze meer heeft en gewoonweg fysiek incapabel gemaakt wordt? De hypocrisie is dan uiteindelijk ook niet van de lucht met de zware crimineel Alex die moord een verkrachting op zijn kerfstok heeft maar in het belang van politieke correctheid tot slachtoffer gebombardeerd wordt, en in ere hersteld, kosten nog moeite gespaard en dat de maatschappij gefaald heeft en niemand anders. Overigens nog het gegeven dat Alex na zijn behandeling niet meer van zich af kan bijten, een slachtoffer in het kwadraat, slachtoffers die hij zoveel zelf maakte in die zin. Want een echt slachtoffer is niet in staat voldoende voor zichzelf op te komen. Vreemd genoeg blijkt Alex na al die wandaden zelf toch het grootste slachtoffer van zijn eigen wandaden te zin geworden. Karma wellicht...?

ACO is ondanks zijn leeftijd nog altijd een zeer boeiende film met goed verhaal en zat om over te discussiëren. De film prikkelt, vermaakt, doet lachen, verbaasd en maakt discussie los over rechtsgang, moraal, straf en ethiek. Grappig overigens nog, de sluikreclame van 2001 SO in de platenzaak waar Alex de twee meisjes oppikt.

Ook eens opnieuw bekeken, is en blijft een meesterwerkje van Kubrick.

De film leek 5 uur te duren, meer dan het dubbele van zijn werkelijke speelduur. Normaal gezien zou je dit als negatief beschouwen, maar hier totaal niet. Is het de intensiteit? Het tempo? De veelzijdigheid?

Ik heb nu al verschillende films van Kubrick gezien, en geen enkele liet me onberoerd. Achteraf dat 'what the...'-gevoel. Heb nog geen andere regisseur gekend die dit met me doet. De... suspens, constant 'vreemde' sfeer, de manier van dingen in beeld brengen. Het 'ongemakkelijke'.

Magistrale film. Vijftig jaar oud maar zo... relevant? Hoe omgaan met het leven, met familie en vrienden? Als maatschappij met criminelen, jongeren, ouderen? Met elkaar? Een zeker gevoel van onmacht, zinloosheid en betekenisloosheid druipt ervan af.

Wanneer speelt het zich af? En welk genre moet je hierop plakken? Actie, misdaad, thriller, komedie, drama, horror? Absurdistische bullshit? Essentiële film, mocht je dan toch een canon willen opstellen.

De film voelt aan als een langgerekte sketch, erg Brits, een tikkeltje Monty Python achtig. De aankleding draagt hier ook aan bij, consequent die jaren zeventig vibe met hier en daar prachtige rekwisieten zoals de kunststoffen penis.

De meeste indruk maakt de scene van de behandeling van Alex, om voor de hand liggende redenen en al wat daarna komt spreekt mij meer aan dan de eerste helft van de film.

Al met al een beklijvende film maar eentje die mij persoonlijk minder aanspreekt.

Nee, dit was niks voor mij.

Het middenstuk in de gevangenis en met de 'behandeling' ging op zich nog wel - dat is ook het meest 'normale' deel van de film - maar het einde en het begin daar kan ik gewoon weinig mee. Die absurde stijl, de soms schrale look, het taalgebruik, de wat smerige vreemde gebeurtenissen (heb ik het nog niet eens per se over het geweld en het naakt en zo want dat kan ik wel handelen), ik kan er niks mee. Kan er nog zo veel 'interessante maatschappijkritiek' achter zitten, als het voor mij zo onaangenaam is om te kijken dan houdt het toch op.

Minste film van Kubrick die ik tot nu toe heb gezien. Grappig is wel dat ik hem vaak herken aan sommige interieurshots. De manier waarop hij de camera plaatst in een kamer geeft altijd een beetje hetzelfde creepy sfeertje. Met name natuurlijk in The Shining maar ook in 2001 komt dat terug en in deze film ook.

2,25*

Herkijk na ruim 15 jaar en wat blijkt: aan mijn 4* hoeft niks te worden veranderd. De surrealistische, gestileerde aankleding is een gewaagde stijlkeuze van Kubrick, maar voor zover ik me kan herinneren volgt het in grote lijnen het boekplot. Volgens mij was de slang in het boek zelfs nog een tikkeltje lastiger te ontcijferen, in de film was het prima te volgen.

Het doet allemaal vervreemdend en absurdistisch aan (op een Monty-Pythoneske manier) en het jaren '60/'70 tijdsbeeld is volop zichtbaar, maar als je daardoor heen kijkt (of het zelfs weet te waarderen) dan is het een prima kijkervaring. Sommige scènes waren aan de lange kant, maar Malcolm McDowell met zijn karakteristieke kop maakt het zeer de moeite waard.

Kubrick's beste volgens mij.

Prachtige hekeling van overheid, politie, media en politiek...eigenlijk maatschappij in zijn geheel. En zeker geen optimistisch vooruitzicht.

Malcolm McDowell zet een onvergetelijke prestatie neer in een film die ge, ondanks enkele onbehaaglijke scènes - die op zich evenwel schitterend filmwerk zijn - nog graag eens opnieuw ziet.

Helaas heb ik deze film nu pas gekeken. De film is wereldberoemd, maar naar mijn idee komt die niet vaak langs op tv of op streamingplatforms, dus heb ik hem op dvd moeten bekijken.

Daarnaast begrijp ik niet hoe deze film zo beroemd is geworden, aangezien het behoorlijk absurdistisch is en het niet echt een mainstreamfilm is. Misschien dat in die tijd dit soort films meer werden gerespecteerd? Dit kan ik niet beoordelen aangezien de film van voor mijn tijd is.

Ik begin bij elke film die ik van Kubrick zie, hem steeds nog meer te waarderen. Ik kan mijn vinger er nog niet op leggen, waarom zijn films zo goed zijn, maar hij neemt de tijd voor zijn shots en kan beeld geweldig combineren met muziek.

Is goodness something that can be chosen?

Dit is één van die titels aan klassiekers die al jaren op mijn lijstje staat maar die ik al een eeuwigheid voor mij uitschuif om te gaan bekijken. Toen ik A Clockwork Orange op HBO Max voorbij zag komen, besloot ik dan ook om mijn kans te grijpen.

En dat viel gelukkig niet tegen. ik had de zorg dat alles veel te sterk verouderd zou zijn geraakt maar het tijdloze thema houdt het geheel verassend goed overeind. Daarnaast was deze film op sommige fronten zijn tijd zelfs ver vooruit en ogen bepaalde shots ook vandaag nog vrij modern. Natuurlijk is het inkomen maar na een half uur was ik wel gewend dat ik naar een dik 50 jaar oude productie aan het kijken was. Waar ik eerder aan moest wennen was het overacteren en het taalgebruik wat samen voor een theatrale sfeer zorgde die in eerste instantie erg onwennig voor mij was. Daarnaast was er soms ook sprake van haast slapstick achtige elementen. Ik wist niet zo goed wat ik ervan moest vinden. Ook grepen lang niet alle dialogen mij altijd even aan.

Ondanks het voor mij toch behoorlijk hoge instapniveau merkte ik al snel dat ik naar iets bijzonders aan het kijken was. De film heeft een haast magnetiserende aantrekkingskracht en het vage, niet in een hokje te plaatsen sfeertje, is juist ook wat maakt dat ik door wilde blijven kijken. Deze film volledig begrijpen kun je denk ik haast niet in een kijkbeurt. Het zou dan ook zomaar kunnen dat mijn eindbeoordeling bij een eventuele herziening nog zou kunnen stijgen. Welke conclusie ik er voor nu uitgetrokken heb is dat je tot op zekere hoogte kan kiezen wat voor een soort persoon je wilt zijn. De aard van het beestje kan daarbij beïnvloed of gemanipuleerd worden maar bij sommige mensen kan je niet veranderen wie iemand diep van binnen is. De psychopaat blijft een psychopaat.

3,5*

Dit is Kubrick's ultieme film als regisseur, echt zijn regisseursfilm. Allicht niet zijn meest persoonlijke, niet zijn leukste, niet zijn warmste en zeker niet zijn beste maar dit is wel een film die door allerlei individuele scènes altijd zal beklijven, scènes waarin de stempel van de regisseur echt op staat.

Dan denk ik aan dat eerste shot (na eerst al die helblauw en felrode intro), het tracking shot met de 9e in de muziekwinkel, de versnelde seksscène (wederom met klassieke muziek, Willem Tell ditmaal), aan het begin die schaduwen onder de brug. Deze film beschrijven gaat over de inhoud, maar is ook een opsomming van heel veel losse momenten. Steeds goed, steeds mooi, steeds bijzonder. En eigenlijk vooral in het eerste uur, daarna zakt de film dan ook wel iets in.

Maar goed, in tegenstelling tot veel andere Kubrick-films (zelfs 2001) voelt deze film nogal gedateerd. Zowel visueel als qua psychologie. Ook het acteerwerk, ondanks een energieke McDowell, is niet heel meeslepend, eerder in dienst van het verhaal. Bij 2001 paste dat, in deze Clockwork zag ik liever iets anders.

Jaren terug zag ik de film voor het laatst. Ik twijfelde al wel een tijdje of m'n score niet te hoog was, en ja, dat bleek na de herziening. Om bovengenoemde punten nog steeds vaak een feest om te zien maar verlaagd naar 4,0*.

Moeilijke film om te beoordelen. Inmiddels ruim 50 jaar oud. Het begon sterk en mysterieus, daarna zakte het wat in om vervolgens weer sterk uit de hoek te komen. Bij vlagen bekroop mij een ellendig gevoel, dus dat hebben ze mooi geflikt. Ik houd het op 3,5*. Een goede film maar niet zo goed als het gemiddelde doet geloven.

Blijft een briljante film wat mij betreft. Stijlvol in beeld gebracht met prachtige decors, geweldige dialogen, de sardonische humor, de meesterlijke prestatie van McDowell… Eigenlijk ongelooflijk dat deze prent meer dan 50 jaar geleden werd gemaakt, geen greintje gedateerd vind ik.

Laatst weer herzien. Blijft een aparte film.

Alleen snap ik niet waarom hij singing in the rain in die badkuip ging zingen. Dan verraad ie toch zichzelf?

Middelmatig.

Een film die ik eigenlijk al véél langer had moeten zien. Een echte klassieker en steevast terug te vinden in straffe lijstjes. En het moet gezegd dat het duidelijk is waarom. Audiovisueel vind ik de film nog steeds staan als een huis. Daar zit, dik 50 jaar na dato, amper sleet op. Tof om te zien. Dat bevreemdend sfeertje komt er direct in, vanaf het eerste shot in de melkherberg.

Waar ik wél op afknap is de maatschappijkritiek. Ik ken het bronmateriaal helemaal niet, maar vind het bijzonder moeilijk om de film écht goed te beleven gezien de bochten in het verhaal. Het is zonder twijfel cynisch bedoeld, maar ik kan mij niet van de indruk ontdoen dat de film op dat vlak wél gedateerd is. Alsof het een soort afzetting is tegen een maatschappijbeeld dat toentertijd bestond of dreigde te bestaan, maar intussen allang weer vervlogen is. Hoe het ook zij; de tweede helft kakt de film, mijns inziens, behoorlijk in en daar herstelt hij niet meer van.

2,5

Prachtige film over een groep jonge mannen die er iedere avond op uit gaan om stennis te schoppen. Een dystopische, satirische science fiction met een flink portie geweld en maatschappelijk kritiek. Mooi openingsshot met de arrogante blik van een uitstekend gecaste Malcolm McDowell. De originele aankleding en de veelal klassieke muziek werkt uitstekend hier.

Net als Kubricks vorige film, A Space Odyssey (1968), handelt het verhaal in de nabije toekomst maar dan niet in de ruimte maar in Groot-Brittannië en is het de verfilming van Burgess’ gelijknamige dystopische roman uit 1962. Het science fiction-aspect geeft Kubrick de gelegenheid om visueel flink uit te pakken – de film heeft een opvallende, exorbitante stijl (met ook de typische Kubrick-fotografiestijl die met z’n symmetrieën e.d. enigzins die van Anderson anticipeert) – met onder meer veel erotische afbeeldingen: het idee lijkt te zijn dat in de toekomst alles om genot draait. Maar daar draaide het in 1971 natuurlijk na de jongeren- en seksuele revolutie van 1968 ook al om en ook verder is de getoonde maatschappij van de toekomst nog steeds heel erg die van 1971 hetgeen de futuristisch-psychedelische stijl slechts een beetje verbloemt terwijl die stijl ook erg 1971 is.

De science fiction is dan ook vooral politiek maar ook in dat opzicht typisch 1971: de film gaat over de angst voor of dreiging van een totalitaire maatschappij. Terwijl de hippierevolutie de vrijheid – of beter: de bevrijding – vierde, domineerde in de psychologie Skinners ‘operant conditioneren’ waarmee dieren maar ook mensen gedrag kan worden af- of aangeleerd waarbij ook werd nagedacht over toepassingen in de politiek (niet in de laatste plaats door Skinner zelf). Het opende het perspectief van een totalitaire samenleving waarin mensen worden geprogrammeerd (gecondioneerd) tot het wenselijke gedrag zonder dat de Staat geweld hoeft te gebruiken zoals de bestaande dictaturen die nog nodig hadden (in de film is het idee dat alleen nog politieke dissidenten naar de gevangenis gaan). Burgess plaatste daar het katholieke perspectief tegenover: het conditioneren van de mens tot het goede ontmenselijkt de mens en ontdoet het goede van het goede (de mens verliest z’n vrije wil en wordt een machine) want alleen de vrijheid om te kiezen voor het goede vormt de waardigheid van de mens en maakt het goede tot het goede. Kubrick laat het laatste hoofdstuk van Burgess’ boek, waarin de hoofdpersoon inderdaad voor het goede kiest (zich als het ware bekeert), echter weg: Kubrick heeft een pessimistisch mens- en wereldbeeld zodat de hoofdpersoon, die eerst genezen was van zijn plezier in het kwaad maar daardoor depressief wordt, temeer nu z’n eerdere slachtoffers zich op hem wreken en hij zich niet meer kan verweren, en daarna geneest van z’n genezing die als totalitaire behandeling wordt afgewezen, weer gewoon kwaadaardig wordt en er niets is veranderd. De film is zo ook een meditatie over het strafsysteem: moet een misdadiger lijden met het risico dat hij nog slechter wordt of moet hij een goed, onschadelijk mens worden (resocialisatie) dat de filosofische discussie tussen deontologische en utilitaristische ethiek raakt.

Het verhaal wordt verteld door Alex die in het begin van de film een jeugdbende leidt die een eigen taaltje spreekt, stimulerende drugs gebruikt om in de stemming voor “the old ultra-violence” te komen en vervolgens voor de lol mensen aftuigt en verkracht (maar Alex houdt ook van de muziek van Ludwig van Beethoven) waarna hij wordt opgepakt en zichzelf in het programma voor de experimentele behandeling van het operant conditioneren krijgt om snel uit de gevangenis te komen. De film shockte in 1971 het publiek vanwege het ‘zinloze’ geweld en de seks (de film wordt wel de eerste punkfilm genoemd vanwege z’n nihilisme en esthetiek van geweld) maar was ook populair en had een vooruitziende blik wat het geweld in zowel de film als de maatschappij betreft. Maar de film is ook grappig: Alex hanteert een lichte, komische verteltoon en de film is bovenal een satire op het operant conditioneren en de totalitaire fantasieën die daarop zijn gebaseerd. Het is de in humor gedoopte vlotte, energieke en uitbundige stijl van de film die ‘m aldoor interessant en vermakelijk maakt.

Stanley Kubricks A Clockwork Orange is als een goede wijn, hoe vaker je hem proeft, hoe rijker de smaken worden. Gisteravond de steelbook 4K uit de folie gehaald en de film voor de derde keer bekeken. Prachtige transfer en vele malen beter dan de teleurstellende blu ray uitgave. Verre weg de beste uitgave tot nu toe.

Visueel is de film een feest voor het oog. Kubrick speelt met symmetrie, kleur en compositie alsof hij een schilder is met een camera als penseel. Nog niet eens gesproken te hebben over het camerawerk. Want dat is een essentieel onderdeel van dit meesterwerk.

En dan Malcolm McDowell. Zijn vertolking van Alex is een meesterwerk op zich. Hij spreekt tot je als verteller, maar ook als verleider, als monster, als slachtoffer. Fenomenale acteerprestatie. Het vreemde is dat ik naast deze film naar mijn weten geen films heb gezien van McDowell.

Wat ik al eerder benoemde in vorm van wijn, maar A Clockwork Orange wordt met elke kijkbeurt beter lijkt het wel. Van de iconische scene met opengesperde ogen van Alex tot aan de prachtige klassieke muziek (van Beethoven), het is allemaal indrukwekkend. Tijdloze film en een uniek meesterwerk.