Meningen

Yol verhaalt in parallelle montage de lotgevallen van vijf gedetineerden met penitentiair verlof. De twee kortst uitgewerkte (neven)verhalen hebben betrekking op Yussuf en Mevlüt. Eerstgenoemde is dolbij dat hij aan zijn geliefde een uit zijn cel meegenomen gekooide kanarie kan schenken als zinnebeeld voor de gevoelens die hij voor haar koesterde en van de levenssituatie waarin hij zit opgesloten. Onderweg verliest hij zijn vergunningspapieren en wordt bij een wegcontrole door soldaten opgepakt en in een cel gestopt. De tweede gevangene slaagt er maar niet in om maar één ogenblik met zijn steeds gechaperonneerde verloofde alleen te zijn. Uit spijt gaat hij dan maar aan het drinken en trekt naar een bordeel.

De hoofdmoot van het filgmebeuren in Yol is gewijd aan de belevenissen van de drie centrale personages, met name Seyit Ali, Mehmet Salih en Ömer. Deze drie hoofdpersonages zijn veel meer uitgediept dan de twee vorige. De aan hun levensverhaal gewijde beeldenreeksen behoren tot het beste wat in Yol is te zien en te horen. Ömer zoekt zijn Koerdische familie op in een in de greep van militaire terreur verkerend dorp. Zijn broer komt bij een zuiveringsoperatie om. Ömer keert niet terug naar de gevangenis. Hij gaat in het maquis. Mehmet haalt zijn vrouw en twee kinderen uit de hem vijandige familieclan. Hij en zijn vrouw zullen door een jongere broer van deze laatste tijdens een treinreis worden gedood. Wraak om herstel van de familie-eer want Mehmet wordt door de clan verantwoordelijk gesteld voor een bij een roof gedode schoonbroer. Het derde hoofdpersonage Seyit Ali (die door zijn vrouw werd bedrogen) wordt door de patriarchale traditie gedwongen de eer van de twee families te wreken.

Door de ervaringen en lotgevallen heen van deze vijf gedetineerden hangt Güney een beeld op van het sociaal, politiek en cultureel landschap van het Turkije in de jaren 80. De vijf symbolische perosnages verzinnebeelden facetten en aspecten van de aldaar vigerende zeden, gedragcodes en ethische normen en van de geestesgesteltenis van de bevolking wier leven zich afspeelt in een klimaat van politieke, sociale en morele repressie. De vijf gevangenen koesterden hoge verwachtingen wanneer zijn op penitentiair verlof vertrokken om hun familie op te zoeken. Dit verlof, hoe kort ook, betekende toch een moment van vrijheid, een periode waarop zij in hun gezin konden worden geïntegreerd. Dit zou veel geleden verdriet en vernederingen doen vergeten. Het blijken allemaal illusies te zijn want hen wacht lijden en beproeving. Het leven buiten de gevangenis is gewoon een voortzetting van dit in de gevangenis. Ook buiten de tralies heerst geen vrijheid maar dwang. Alom aanwezige militaire controle, scherpe onderdrukking van de Koerden, de door patriarchale zeden verdrukte vrouw, feodale familiale structuren en religieus Islamitisch fanatisme verdrukken de menselijke persoon. Kortom mensenrechten en menselijke waardigheid staan op de helling.

Yol, wat vertaald kan worden als weg, uitweg, richting, is heel wat meer dan de gevoelige reisportrettering van de vijf gedetineerden of een stuk militante politieke cinema die een bijdrage wil leveren tot de ontvoodgingsstrijd van het Turkse volk tegen dictatuur en totalitarisme. De film ontleent uiteindelijk zijn sterkste impact en waarde aan de algemeen menselijke resonanties die erin opklinken en betrekking hebben op lijden, vreugde, liefde, haat, onmacht, ontgoocheling, verbittering, opstandigheid en verwachtingen die de spanningsvelden vormen van de menselijke conditie in een samenleving.

Een volkomen gave film is Yol weliswaar niet. Zo is de verhaalsopbouw bij momenten onzeker. Voorts is de film niet zo overtuigend in de beginsekwensen, met name die welke zich afspelen in de gevangenis. Het betogende karakter haalt het op het oproepen van menselijke tragiek. Een eerste en in de herinnering blijvend hoogtepunt is de terugkeer van Ömer naar zijn geboortestreek. Güney's cinematografische schriftuur lijkt ons het zuiverst in de sekwensen die betrekking hebben op het personage van Seyit. Onvergetelijk zowel vormelijk als inhoudelijk is de tocht van de gevangene door het besneeuwde hooggebergte waarbij zijn paard van uitputting sterft. De uitputtingsdood van het dier is de voorafbeelding van die van de vrouw van Seyit die als straf tijdens een afmattingstocht door het gebergte moet omkomen. De ultieme reddingspogingen van haar man en zoon zullen het niet kunnen verhinderen dat zij die tocht niet overleeft. Beklijvend en overgetlijk zijn de beelden waarin de vader en de zoon met een riem op de moeder slaan om te verhinderen dat zij door in te slapen zou doodvriezen midden een eindeloos wit bevroren landschap waar een vertakte knoestige boom zwart-luguber afsteekt tegen de horizon.

4.5*