Zerkalo (1975)

Maar daar zit nu juist mijn probleem: wat zijn herinneringen, dromen en associaties zonder dat bewustzijn of ik-concept? Ook al is het geheugen slechts een uiterst subjectieve "representatie", het veronderstelt toch altijd een subject! Hoe subjectiever, hoe méér...

Als je er meer over wilt weten dan raad ik je aan wat meer over het externalisme te lezen. Goed startpunt zijn bijvoorbeeld sommige posts erover op de blog van deze filosoof.

Zerkalo combineert de herinneringen, dromen en associaties van Tarkovsky zelf met 'het verhaal over zijn moeder'. In de tweede versie van het script zouden de uitgebeelde herinneringen gecombineerd worden met interviews met de moeder (twee percepties), maar Tarkovsky stapte van het idee af omdat ie dat te gekunsteld vond (herinneringen via beeldtaal versus herinneringen via interviews/woorden/docu-vorm); hij besloot 't verhaal van de moeder uit te beelden. Geen herinnering dus, hij is daar niet aanwezig als stille toeschouwer. (te vinden in Sculpting in Time)

Thanks voor deze interessante informatie, Ramon. Mijn opmerking i.v.m. de onduidelijkheid van de gezichtspunten lijkt me daarmee namelijk (voor een groot stuk) beantwoord. Maar dat betekent nog niet dat ik het uiteindelijke resultaat op dit punt onmiddellijk volledig geslaagd vind. De flarden beelden hangen voor mij soms nameljik nogal willekeurig en "pointless" aan elkaar.

Tenzij Ik Doe Moeilijk mij misschien nog wat meer kan vertellen over het "externalisme". Met de opgegeven link kan ik namelijk niet onmiddellijk weg.

@ ThomasVV, en wellicht ieder andere geïnteresseerde:

Ik denk dat je misschien af moet van het per se 'te willen snappen' en dat je deze film over je heen moet laten komen en hem gevoelsmatig 'ondergaan'.

Hetzelfde geldt gedeeltelijk ook bijvoorbeeld voor Tarkovski's Stalker maar bijvoorbeeld ook voor de cinema van David Lynch en de gebroeders Quay.

Het is meer film die je moet ervaren dan rationeel begrijpen en verklaren.

Je vraag m.b.t. gezichtspunt(focalisatie) heeft meer met de formele ordening van de film te maken dan met de werking van het geheugen. In die zin zal een filosofie over het geheugen en het bewustzijn (zoals het externalisme) niet zo bruikbaar zijn.

Je probleem zou opgelost kunnen worden door het idee los te laten dat alle beelden in de film per se herinneringen en associaties van de protagonist verbeelden. Het kunnen namelijk ook non-diegetische (niet in het verhaal horende) elementen zijn, waar de kijker zijn associatie op los moet laten. Dat lijkt enigszins op Eisenstein idee van conceptuele montage (zij het dat hier eerder harmonie heerst dan conflict). Naar mijn idee hangen deze non-diegetisch elementen echter wel weer samen met de diegetische elementen. De herinneringen en associaties van de protagonist sturen dan de kijker in zijn interpretatie.

Of er dan een ik/subject bij de kijker is, is dan niet echt relevant (maar zeker wel interessant).

Misschien probeert Tarkovsky wel een collectief geheugen aan te spreken. Dat zou voor mij een interessante invalshoek zijn. Het kan verklaren waarom sommige beelden wel en andere minder of niet tot de verbeelding van de kijker spreken. We leven namelijk in een (gedeeltelijk) andere cultuur in een andere tijd en plaats dan Tarkovsky toen hij de film maakte.

Misschien, maar dat betekent nog niet dat je er niets over zou kunnen zeggen. Ik denk dat het beter is om te stotteren in het besef dat je er altijd een beetje (of misschien wel heel veel) naast zit, dan om helemaal je mond te houden. En, inderdaad, ook beter dan luid en duidelijk proberen te spreken over zaken waarbij dat helemaal niet mogelijk is. Het is evident dat dit geen rebus is die opgelost zou kunnen worden. Zerkalo is zo'n film waar de 'interpretatie' van de kijker meer zegt over de kijker zelf, dan over de film.

Maar misschien gaat de film ook dáárover. In de tweede scène met de (ex-) echtgenote van de hoofdpersoon verkeert de laatste in de (verkeerde) veronderstelling dat zijn zoontje bij hem zou willen wonen, kennelijk gebaseerd op een opmerking van de vrouw in de eerdere scène.

Een voorbeeld misschien van hoe je zelf je herinneringen 'samenstelt', conclusies (gestuurd door je neigingen en wensen) trekt uit wat je meent je te herinneren. Mensen doen niet anders dan proberen een zin, een lijn, te ontdekken in hun ervaringen. Zo ook de kijker:

De jonge moeder zit in het begin van de film op een hek, uitkijkend over het veld, rokend. Toen ik enkele dagen na mijn laatste herziening over de film nadacht, meende ik mij te herinneren dat de 'oude' moeder in de epiloog wéér op dat hek zat, uitkijkend over het veld, rokend. Dat is misschien niet zo heel diepzinnig, maar ik vond het toch wel een aardig beeld, dat zij in zekere zin haar hele leven daar op dat hek zat te wachten op de terugkeer van haar man. Ze wóónt op dat hek, zogezegd. Maar de tweede scène zit niet in de epiloog, en ze blijkt op een boomstronk te zitten. Stom, denk je dan, dat hek heeft de eerste scène niet overleefd (aan de andere kant: ze moet toch ergens op zitten).

Dus zo probeer ook ik (met 'behulp' van mijn geheugen) een samenhang aan te brengen in de film, door de voorhanden gegevens 'aan te vullen' met zelfbedachte informatie. 'Objectief' gezien zit ik er dus naast, maar eigenlijk is dat gewoon niet relevant. In de 'geest' zou het (of in ieder geval subjectief voor mij) kunnen kloppen. The eye of the beholder, daar gaat het om. Je 'maakt' er je eigen film van.

Klopt als een bus. Sterker nog: forums als MovieMeter bestaan dan ook bij de gratie van fanatieke stotteraars die niet altijd helemaal naast de waarheid willen zitten.

Zo'n film moet voor de Russische filmfan in de jaren 70 een onvergetelijke ervaring zijn geweest.

Een 'nationaal geheugen' misschien? Ongetwijfeld gaat deze film ook over Rusland en haar geschiedenis, en is dat ook een context waarin Tarkovskijs films geplaatst kunnen worden. Maar het 20ste eeuwse Rusland kan voor mij als niet-Rus in de eerste plaats alleen een kader zijn voor de universele thema's, die weer verpakt zijn in een persoonlijke vorm, zoals Tarkovskij die aansnijdt. Dit lijkt mij echter een open deur.

Ik weet niet precies waar Ik Doe Moeilijk - in zijn ook verder overigens zeer interessante bijdrage - op doelt met 'collectief geheugen'. Wellicht probeert Tarkovskij een goeddeels verloren gegane, religieuze of 'natuurlijke' gevoeligheid voor het bestaan, of kijk op het bestaan (wat dan voor de mens weer leidt tot een al of niet louterende confrontatie met zichzelf), in herinnering te brengen, maar ik moest opeens denken aan de vogel als 'collectief beeld' (ja, dat is iets heel anders), een beeld dat staat voor het Zelf, of voor de ziel. Er fladdert nogal wat gevogelte rond in deze film... en dat terwijl Tarkovskij juist een hekel schijnt gehad te hebben aan al te makkelijke symboliek.

Nou ja, makkelijk? De episode van het bezoek van moeder en zoon aan het huis van de arts, die niet thuis is, wordt, na het slachten van de haan, doorsneden door de levitatiescène, en eindigt met het gedicht over de ziel. Je kan dit alles natuurlijk proberen te ervaren zonder te willen verklaren, maar ik kan het gewoon niet laten om een verband te leggen tussen de blijde verwachting van de gastvrouw, de haan, de levitatiescène, het gedicht, en de onuitgesproken, naar wat ik vermoed werkelijke, reden van het bezoek...

Dit ontglipt me even, Ferdy. Welke scène bedoel je?

De scène waarin de vrouw, in liggende houding, zweeft.

Een meesterwerk als Stalker had ik niet verwacht, maar dit valt eigenlijk wel heel erg tegen. Sporadisch weer Tarkovsky me in deze prent het juiste gevoel te geven, maar Zerkalo is ook voor te vaag en te fragmentarisch. Er staat dan ook een heel verhaal over de opzet van de film, maar een groot deel laten afhangen van de improvisaties van je acteurs, vind ik vooral een zwaktebod. Mijn respect voor Tarkovsky is te groot om hem dat als filmmaker echt kwalijk te nemen, al vertelt mijn cijfer een ander verhaal. Ik twijfel er niet aan dat Tarkovsky deze opzet bewust gekozen heeft. Een andere regisseur zou ik van luiheid beschuldigen (en nog minder sterren geven). Had ik de synopsis niet gelezen, dan had ik eerlijk waar niets van de film begrepen. En eigenlijk vind ik alle scenes alsnog vrij willekeurig. Helaas, van deze film ben ik geen fan.

A.s. zondag te zien in ForumImages (Groningen)

Een indrukwekkende film. Geweldig mooie beelden en die Russische muziek erbij raken mij echt heel diep. Melancholie, weemoedigheid dat is mijn gevoel bij deze film. Herinneringen, dromen, flarden van de werkelijkheid , alles loopt door elkaar maar geeft toch 1 mooi beeld weer.

Dit zijn echt mijn films. Supergoed hoe iemands innerlijke beleving wordt verbeeld. Haast tegen het mystieke maar toch ook weer heel sober en rechtlijnig. Vraagt eigenlijk niet om een rationele verklaring, het gaat om de beleving, het gevoel, het sentiment.

Een zeer goeie film die lang bij mij blijft hangen.

1 van de beginscenes; de twee zoontjes zitten aan tafel, de kat op de tafel likt de gemorste melk, de moeder slaat die tafereeltje gade met een melancholische blik, daarna zit ze op een stoel bij het raam en kijkt weemoedig naar buiten, het bos in de regen en een tafel met een kom erop. Dit alles onder de bedwelmende klanken van een russisch gedicht. Echt zo mooi!

Het russich is ook zo'n mooie taal bij dit soort films. Is als een muzikale omlijsting die de film nog meer melancholisch maakt. Je zou de film eigenlijk zonder ondertitleling moeten zien...

Volgens mij is één van die 'zoontjes' een dochtertje.

Je hebt gelijk

Het is eindelijk gebeurd. De klik op de knop voelde bijna als een sacraal moment in mijn persoonlijke filmgeschiedenis. Een illustere naam die weinig teweeg brengt bij de man in de straat, maar des te meer bij mensen die zich verdiepen in film. Ik word overvallen door de vreugde dat ik nooit meer met het schaamrood op de wangen moet toegeven dat ik nog geen enkele film van deze, zo wordt hier en daar gefluisterd, grootmeester gezien heb. Het is iets na drie 's nachts, en mijn eerste film van Andrey Tarkovskiy zit er net op.

Alle gekheid op een stokje ben ik toch blij dat ik Zerkalo heb gekeken, al zou 'ervaren' juister zijn. En dat is belangrijk. Want hoewel ik niet alles wat Tarkovskiy probeert kan smaken, het is overduidelijk dat de man cinema maakt en dat kan ik wel appreciëren. Zerkalo is eigenlijk één grote, gefragmenteerde waas. Zitten er stukken droom tussen? Herinneringen lijkt aannemelijk, maar welke dan? En zit er ook een 'werkelijkheid' in? Vast wel. Dan is er nog de onderliggende boodschap. Zit er een rode draad in? Moeten we het maatschappijkritisch bekijken, filosofisch? Het is allemaal heel onduidelijk nu. Dat zal vast wel beteren als ik over de film ga nadenken, wat ga lezen, en een herziening zal ook wel helpen. Punt is dat dit allesbehalve een conventionele film is, er zullen genoeg lagen zijn om in te verdiepen. Puntje voor Andrey.

Visueel is het soms geslaagd, soms minder. Maar zoals gezegd, Tarkovskiy probeert heel veel. Om maar wat te noemen, scènes in kleur, sepia en zwart-wit lopen onwillekeurig doorheen elkaar in de film. Bij momenten is het erg mooi (zoals bij het plafond dat loskomt), soms gewoon saai. Dat geldt ook voor de hele film. Sommige scènes zijn erg boeiend, maar soms wordt het ook wat langdradig en op het eind gaat de film ook wel een beetje slepen. Soundtrack is ook mooi en bij vlagen enorm sfeerondersteunend, net als die gedichten die werden voorgelezen. Mooi voorbeeld van het belang van taal in een film.

Al bij al zeker tevreden. Ben allesbehalve afgeschrikt, integendeel, ben zeer benieuwd geworden naar de rest van het oeuvre. Top vond ik het zeker niet, maar wel goed. 3.5* voorlopig.

In de eerste 20 minuten zitten een paar van de mooiste scenes die ik al ooit zag. Pure magie.

Het openingsdeeltje van de stotterende jongen, nog meer de dokter die uit het bos komt aangewandeld door de velden richting Natalya (ik geloof toch Natalya? Hoe dan ook, wat een gebruik van wind daar!)

En nog veel meer de scene met het gedicht van en voorgelezen door Arseni Tarkovsky (vader van nota bene) waarbij de camera door het huis naar buiten toe verplaatst.

Vanaf dan vond ik het toch net iets te moeilijk te begrijpen allemaal, maar door die eerste 25 minuten geef ik hem toch alvast 3,5. Ongetwijfeld kijk ik hem later nog eens.

Op zich heeft deze film een prachtig uitgangspunt, maar desondanks valt zerkalo mij zwaar. De fragmentarische natuur van deze film ligt mij niet. Tarkovsky blijft echter wel een grootmeester en er zitten daarom ook wat geniale scene's in deze film verstopt. Jammer dat deze scene's door het wankele plot als los zand aanvoelen.

Zowat elke Tarkovsky blijft toch een "eindexamen film kijken voor gevorderden." Dit is mijn vierde Tarkovsky alweer, waarbij ik Solyaris de meest toegankelijke vond, en Stalker de minst toegankelijke. Ivanov vond ik (voor een Tarkovsky) goed te doen, en Zerkalo (De Spiegel) is net iets zwaarder, doch lichter dan Stalker.

Deze is met enige moeite wel te doen, ook al vereist het net als veel van zijn films eigenlijk minstens een tweede kijkbeurt. We zien een film waarin heden en verleden elkaar aflossen, en waar enkele acteurs (de vrouw, het jongetje) zowel iemand uit het heden als het verleden spelen, waardoor in een scene men zomaar met dezelfde acteur opeens in een andere tijd stapt. En alsof dat niet voldoende uitdaging is voor de kijker doet Tarkovsky dit op niet chronologische wijze.

Wat ik kenmerkend vind voor Tarkovsky is dat hij telkens voor de kijker de lat flink hoog legt, soms (vaak) te hoog. Mijn wereldgeschiedeniskennis schiet tekort om deze film volledig tot me door te kunnen laten dringen. Wel herkende ik bijvoorbeeld rondom de stierenvechter stukken uit de Spaanse geschiedenis, waar de socialisten uit angst voor Franco hun kinderen met duizenden tegelijk naar Rusland stuurden, die overigens al deze 'kindasielzoekers' met open armen ontving en in de Russische samenleving opnam. De stierenvechter en de Spaanse vrouw zijn zulke kinderen. Maar dit soort toch behoorlijk diepgaande kennis ontbreekt bij mij om andere historische scenes uit de film echt zo tot me door te laten dringen als Tarkovsky het waarschijnlijk bedoeld heeft.

In Stalker speelt Tarkovsky (o.a.) met de ruimte, dat zomaar kan veranderen, hier doet hij precies hetzelfde met de tijd, voor je het weet bevindt de film zich alweer op een ander, bijna willekeurig, punt van de tijdslijn.

Na vier Tarkovsky's ben ik tot de conclusie gekomen dat deze regisseur de meest kunstzinnige is. Zijn films zijn échte kunstwerken, die je net als met schilderijen mooi of lelijk mag vinden. En de persoonlijke waardering hangt deels samen met in hoeverre je bereid bent om het kunstwerk te willen en kunnen begrijpen. Dit in tegenstelling tot doorsnee bioscoopfilms die vaak niet eens geschikt zijn om een tweede keer bekeken te worden. Tarkovsky vergt een tweede, derde, vierde... kijkbeurt, en de nodige achtergrondstudie.

Ik denk dat ik de Tarkovsky's met mijn waarderingen keer op keer zwaar tekort doe. Mijn oog is helaas niet zo beoefend dat ik overal het meesterlijke gehalte kan herkennen, ook mijn kennis reikt niet zover, en ik wil me ook niet zodanig in verdiepen dat ik dat wel kan. Ik weet wel zeker dat de waardering voor zijn films toeneemt naarmate je ze vaker ziet.

Het aantal sterretjes dat ik deze Tarkovsky gun zegt wellicht niets over zijn film, maar is juist een weerspiegeling van mijn eigen score als kijker bij dit examen "film kijken voor gevorderden."

Dit moet wel de meest eigenzinnige film zijn die ik ooit heb gezien. Tevens is het ook typisch zo een film die me qua persoonlijke smaak niet direct weet te pakken maar die ik desondanks wel kan waarderen. De sfeer van met name de jeugd van de hoofdpersoon wordt uitzonderlijk goed getekend, de poëtische ondertoon, de mystieke smaak aan het geheel, de kracht van de juiste combinatie en timing van muziek/geluid en stilte, de manier hoe de film als een groot schilderij wordt ingevuld zijn zo even een paar punten waar de film buitengewoon in uitblinkt. Vooral veel ontzag voor dit werk en tegelijk mijn eerste kennismaking met Tarkovsky. Misschien ben ik er nog niet rijp voor om hier warm voor te lopen, maar ben in ieder geval blij dat ik de stap heb gezet.

Nou ja, ik meteen enthousiast na de enorme impact van Solaris die ik een paar dagen terug keek; de daaropvolgende film gaan kijken van deze regisseur, Zerkalo, dit is dan helemaal één groot mysterie zeg! Visueel veel mooie scenes met aparte muziek en vooral in het begin mooie scenes, en die gedichten die door de film heen worden voorgelezen vond ik echt prachtig, maar voor de rest kan ik geen touw vastknopen aan het verhaal!! Jammer. Ik ging erg verward naar bed na het zien van deze film. Wellicht nog iets te 'hoog' gegrepen dit.

Waar andere films van Tarkovsky nog interessant zijn vanwege de enigzins samenhangende dialogen is dit een grote aaneenschakeling van ergenis.

In deze film ontbreekt het kleinste aanknopingspunt. Visueel natuurlijk uitzonderlijk. Behalve de zwart-wit droombeelden die zagen er wat minder mooi uit.

Het staat onder de noemer 'drama', dus verwacht je een 'verhaal'.

Moeizame film, ga 'm nog wel een keer kijken.

Eindelijk Zerkalo (Tarkovsky) ervaart. Past perfect naast The Tree of Life (Malick), Voices through Time (Piavoli), Uncle Boonmee Who Can Recall His Past Lives (Weerasethakul), As I Was Moving Ahead Occasionally I Saw Brief Glimpses of Beauty (Jonas Mekas), Post Tenebras Lux (Carlos Reygadas) en De Witte Waan (Ditvoorst). Zijn er nog meer 'soortgelijke' films?

Nee, sorry, dat is niet wat ik zoek.