Zerkalo (1975)

Zacht gezegd anders.

Erg bijzondere film qua structuur en stijl. Als kijker heb je absoluut geen idee wat je kan verwachten en het rare is is dat je na de film er nog verstoorder uit komt dan dat je begint. Het heeft niet zo zeer geen opbouw/structuur, het gaat alleen totaal anders dan de rest van de film makers. Waardoor het ook een nogal een sympathie-film word. Je moet het kunnen begrijpen, waarderen, of je gaat je lopen irriteren en schakelt daar de film op af.

Ik had er echt moeite mee, ik vond het wel interessant maar eigenlijk vond ik het niets. Pas later had ik een eigen droom-interpretatie, waardoor ik me niet meer zo vast liet settelen op het verhaal, en meer ging voor de beleving en daarnaast de prachtige audiovisuele kunst.

Er wordt sterk geacteerd en geregisseerd. Een film met kennis van het vak, en de mogelijkheid, lef en koppigheid om zo iets eigenaardigs te produceren. Een van de spraakmakende films die ik ooit heb gezien, hij weet niet veel indruk te maken qua film, maar het concept, de houvast los laten, en iets totaal nieuws ontwikkelen, wat zelf anno 2011 nog steeds vernieuwend is, is zacht gezegd interessant.

Heel vaag, mooi en bijzonder. Een film die gezien mag worden, maar trekt hopelijk niet het verkeerde publiek. Verwacht niets, want Zerkalo geeft je alles behalve voldoening. 3,5 ster voor de bijzonderheid en de mooie beelden.

Van het camerawerk alleen zit je al met je klus open... Bewegende fotografie? Neem de tijd en openheid om het goed binnen te laten komen.

Daar zien we in deze film nog een poster van voorbij komen na 20 minuten.

Ontzettend zwaar, melancholisch en wonderschoon.

Wat betekent de film, wat wil de regisseur ons vertellen. Ik begrijp het niet. Maar wat valt er te begrijpen. Niets, helemaal niets. Er wordt ons een spiegel voorgezet. Een moment van zelfreflectie. Bewust en onbewust ga je ook zelf terug naar de minst leuke ervaringen uit je leven. Ik denk dat dat het doel is geweest van Tarkovskiy. Maar dat hoeft ook niet perse. Het kan ook een zelfreflectie van deze geniale regisseur zelf zijn geweest. Zerkalo is daarom een erg persoonlijke film. Niet alleen voor Tarkovskiy, maar ook voor de kijker. Want de regisseur deelt niet alleen zijn ervaringen, maar we delen ook nog een keer onze eigen ervaringen. De melancholie komt daarin sterk naar voren. Het is ent alsof het leven is gegeven om een lange leidensweg te ondergaan. En dat is het eigenlijk ook. Tarkovskiy heeft in hele grote lijnen groot gelijk. Zerkalo onderschijdt zich dan ook van alle films die je met het zelfde soort onderwerp voorheen zag. Eigenlijk is het eerlijk om te zeggen dat Zerkalo een film is zoals je nog nooit eerder zag.

Een lineair verhaal is gewoon niet aanwezig. De film is een ervaring. Het wordt op een poetische manier aan ons voorgeschoteld met veel referenties naar gedichten, kunst en cultuur. Het verhaal is een terugblik op nare dingen waarin je de leuke dingen in het leven meer gaat waarderen en niet zomaar voor lief neemt. Emotioneel doet de film dus ontzettend veel met je. Zoals gezegd bewust en onbewust.

De poezie is niet alleen te vinden in het verhaal maar ook in de visuals. Wat Tarkovskiy iedere keer doet met water is werkelijk magistraal. Prachtig om te zien en te horen. Filmtechnisch was deze regisseur zijn tijd ver vooruit. De schakelingen tussen kleuren, sepia en zwart/wit laat hij zo mooi overvloeien. Hij laat alle elementen samensmelten zoals niemand dat kan. Hetzelfde doet hij met bijvoorbeeld water en vuur. De oorlog is in beeld gezet zoals we nog nooit eerder hebben ervaren. Maar ook andere delen van de film zien er wonderschoon uit. Elk frame lijkt wel een schilderij. Het geluid is prachtig vormgegeven. Nog nooit zoiets ervaren.

Zerkalo is een zware en moeilijke film om te bevatten, als er al iets te bevatten valt. Je wordt geconfronteerd met alle herinneringen die je zo'n beetje verdrongen hebt. Er wordt een spiegel voorgezet met het doel van dit ben jij. Toch is Zerkalo wel een film die ik nog eens wil zien, want dit was toch emotioneel erg zwaar en confronterend. Je kijkt de film in een soort van waas waardoor je niet alles ineenkeer in je op kunt nemen. Zoveel zit er in deze film. Had eerst een 4 gegeven, maar is toch te laag voor een film die me al een aantal dagen ontzettend bezig houd.

Prachtig gewoon.

Wel, die herziening is er binnen iets meer dan een jaar toch gekomen. Heeft het geholpen? Een beetje. Ik keek niet meer geheel apathisch naar Zerkalo, zoals ik na de eerste kijkervaring schreef. Veel scènes zeiden me nu iets meer, wat overigens helaas niet betekend dat ze me veel zeiden. Een belangrijk ding dat me dit keer meer opviel en wat ik kennelijk de eerste keer gemist had was dat het niet allemaal herinneringen zijn, maar dat er ook fantasieën inzitten, of een mix tussen fantasie en herinneringen. Dat maakt het ietsje interessanter, maar het blijft toch overwegend een vervelende film. Het gevoel overheerst dat ik naar iemands herinneringen aan het kijken ben, zonder dat die persoon mij duidelijk maakt waarom die herinneringen zo belangrijk voor hem was en daarbij koppig weigert om enige context aan die herinneringen te geven. Dat klinkt op papier eigenlijk een stuk interessanter dan het is.

DVD-T beweerd in het bericht voor deze zelfs dat de Zerkalo ons laat delen in onze eigen herinneringen. Dat het niet alleen over die van Tarkovsky gaat, maar ook die van ons. Ik weet niet precies hoe hij dat ziet. Één ding is zeker, ik kon geen aanknopingspunten vinden tussen Tarkovsky's leven zoals hier vertoond en die van mij. Dat hoeft natuurlijk ook niet, maar het lijkt erop dat een zekere herkenbaarheid bij deze film vaak voor een hogere waardering zorgt. Maar hoeveel van ons hadden moeders die eindeloos op het tuinhek gingen zitten wachten tot de verdwenen vader terugkwam? Of hebben als klein kind militaire les gehad? Of hebben herinneringen van momenten waar ze niet bij waren, maar mensen die ze kennen wel? Laat ik dan nog niet eens beginnen over de surrealistische scènes. Mijn vraag aan degenen die deze film goed vinden is dan ook waar ze een aanknopingspunt vinden. Want dat is mijn probleem: ik vind geen weg naar binnen. De mooie cinematografie en sfeervolle muziek trekken me door de speelduur heen, maar dat maakt het nog geen meesterwerk.

Toen in Zerkalo voor de eerste keer zag had ik The Tree of Life nog niet gezien, maar intussen wel, al twee maal. Dit geeft me ineens een film waarmee ik Zerkalo kan vergelijken, want beiden werken op een vergelijkbare manier met herinneringen en lijken daar bijna een bestaan mee te verantwoorden. The Tree of Life wordt door velen als een moeilijke film gezien, maar ik ervaar hem zelfs licht, omdat er een herkenbare menselijkheid inzit. Ondanks scènes rond het ontstaan van de wereld, enkele fantasieën en momenten die niet zozeer concreet zijn maar het van associaties moeten hebben is het in zekere zin niet ver verwijder van het gewone leven, door alledaagse details. Het zou flauw zijn om Zerkalo af te doen, omdat het The Tree of Life niet is, zeker omdat uit Tarkovsky's complete oeuvre blijkt dat het alledaagse of kleine dingen in het leven niet zijn onderwerp zijn, maar ik probeer er toch achter te komen waarom bij twee films die meer associatief zijn dan narratief de ene compleet voor me werkt en de andere nauwelijks. Het zijn beiden ook nog eens hele persoonlijke films, die betrekking lijken te hebben op het leven van hun regisseurs (al is dat bij de gesloten Malick wat moeilijk vast te stellen). Tarkovsky is misschien net iets te ver doorgedreven met het persoonlijke. Scènes vastleggen die hem wat zeggen en maar hopen dat iemand anders het begrijpt. Ach, waarom ook niet? Ik lijk in de minderheid te zijn van mensen die geen binding kreeg met Zerkalo.

Blijft nog over de poëtische schoonheid van enkele scènes, die ik nu wat meer kon waarderen. Maar ik had graag gewild dat de hele film als een poëtisch geheel in elkaar vloeide, zoals, ja, The Tree of Life. Dat miste ik. Er bleven losse tableaus over.

Ik verhoog voorzichtig naar 2,5*

Ik doe je niet na.

Wederom weer een mooi zoekend stuk, maar...The One Ring waarom hou je geen rekening met Russiche geschiedenis en cultuur? Is de Amerikaanse kijk op het leven de enige?

Context?

1) De film is gemaakt in een atheïstisch communinstisch land. Waar (beeld)taal werd onderdrukt en vooral ook mystieke gevoelens.

2) De film houdt ten eerste dus de Rus uit de jaren zeventig een spiegel voor.

3) De film is ten diepste anti-ideologisch: de extreme compostie en thema zijn gebasseerd op verzet.

Elke scéne bevat iets bijzonders met steken onder het koude Russiche ijswater... Je hoeft niet en kan ook niet alles begrijpen....het gaat voor mij uiteindelijk om een ongrijpbare sfeer en dus associaties.

Als je realiseert dat in toenmalige U.S.S.R veel zaken onbesproken bleven of verdraait in ideologische clichés...dan is zo'n anti stotter seance van die russsche jongen toch opvallend!

Of die dame die op de drukkerij zich panisch druk maakt om een zin! Of een jongen die een bevel juist letterlijk uitvoert! etc. etc.

@ NarcissusBladsp.,

Je mag van mij die anti-stotter-seance wel nader toelichten - ik vind hem prachtig maar mis de essentie misschien. Graag meer details....

Dat heeft hij op de vorige pagina toch al gedaan.

quote:

Die jongen lijkt te staan, bewust onnadrukkelijk om censuur te ontduiken, voor de onmondig gemaakte Russische mens die op bevel het systeem moet napraten.....

maar dan wel met een geniepige microfoon op de achtergrond.

Big brother.

Dat is het mooie van Tarkovski's films, hij laat een hoop aan je eigen interpretatie over.

Dus waarom wil je weten wat een ander vind als je zelf ook een mening hebt?

Ik vind zelf dat hij nu beter spreken kan, maar nog niet alles zeggen kan wat hij wil, want er word meegeluisterd.

Tarkovski heeft op de filmschool geleerd hoe je een film moet maken, maar er moet ook nog wat gezegd worden.

Ik weet niet waar dit op slaat, want ik heb het nergens over Amerika en ik heb dit ook niet op een Amerikaanse manier bekeken. Natuurlijk ben ik me bewust van de Russische context en van de Sovjetcensuur, maar dat is een te beperkte invalshoek om ingang mee te krijgen op deze film, die juist heel veel op het persoonlijke is gericht. Dat is natuurlijk oncommunistisch en er zitten uiteraard reflecties in op de Sovjet-Unie, maar op een afstandelijke manier. Dat die bijna hermetisch afgesloten aanpak dan een vorm is van verzet is leuk en aardig, maar maakt het niet toegankelijker of makkelijker bekijkbaar. Nou mag Tarkovsky natuurlijk moeilijke films maken, graag zelfs, maar soms verlies je kijkers. In dit geval mij.

Dit is dan ook zo'n film waar het haast interessanter is om over te lezen dan om hem te bekijken. Hoe het allemaal in Tarkovsky oeuvre past, wat de context is, enz. is allemaal zeer boeiend. Maar zelfs met dat in het achterhoofd tijdens een twee kijkbeurt vond ik het niet aangrijpend. Ik snap dat het geen film is die het van rationele verklaringen moet hebben (dat verwachte ik zelfs de eerste keer dat ik hem zag niet). Als ik spreek over het ontbreken van context, bedoel ik niet de context waarin de film gemaakt is, maar waarin de scènes binnen de film te zien zijn. Het is een bijna willekeurige aaneenschakeling van momenten die buiten de hoofdpersonen niets met elkaar te maken hebben. Ze beginnen ook nogal eens in medias res. Je bent geheel overgeleverd aan je eigen associaties. Als die niet toereikend zijn kom je bij mijn ervaring terecht. Er zijn associatieve films die voor mij heel goed werken en films worden vaak niet beter dan dat. Maar The Mirror behoort voor mij niet tot die films.

P.S.: De scène met de stotterende jongen vond ik wel degelijk sterk. Maar in plaats van een anti-censuur of anti-propagandascène leek het me meer gericht op het naar boven halen van het onderbewustzijn, het weg halen van de aardse beperkingen. Er worden juist mystieke krachten gebruikt om de jongen weer goed te laten spreken.

Ik vermoed omdat je Tree of Life hebt aangehaald en je daar wel in hebt herkend in 'alledaagse dingen' en Tarkovskiy 'beticht' van het gebruik van moeilijke of minder herkenbare voorbeelden - die minstens zo alledaags zijn (namelijk gangbaar Russiche angst en indoctrinatie). Dat viel míj tenminste op in je stuk.

Wat je nu aanhaalt herken ik ook wel als probleem al denk ik dat je met 'willen begrijpen' jezelf wat te veel in de weg zit om de film op waarde te schatten. Ik heb dat zelf de eerst kijkbeurt gehad en de tweede kijkbeurt het als beeldenstroom, filmisch gedicht laten inwerken. Ging veel beter. Niet 'waarom' maar 'omdat'. Je hoeft het ook niet te herkennen op basis van eigen herinneringen of assciaties, je hoeft het alleen maar te accepteren als de herinneringen en associaties van iemand die je niet kent. Dat geldt zowel voor Malick als Tarkovskiy, alleen lijkt het bij die eerste makkelijker , omdat de context vertrouwder is.

Jawaka schreef:

Pure nieuwsgierigheid natuurlijk...

Omdat andere mensen ideeën, meningen en interpretaties hebben die ikzelf misschien over het hoofd gezien heb (kan met een film als Zerkalo ook niet anders) en ik door de visie van anderen weer een nieuwe kijk op een film kan krijgen - dat is alleen maar een vorm van verrijking en nodigt bovendien uit tot discussie.

Bij de gratie van dit laatste bestaat MovieMeter, dus vandaar...

Je hebt gelijk 'je' doet de film tekort om het te verengen als alleen maar een reactie op het communisme. Maar het was wel een totalitaire werkelijkheid waar hij terdege rekening mee moest houden. In een land waar je op een onpersoonlijke manier socialistisch verantwoorde kunst werd geacht te maken was Tarkovsky persoonlijke aanpak een daad van verzet. En dat kon niet anders dan op een afstandelijke en meer abstracte manier. Bergman's Persona moet wat dat betreft een perfect voorbeeld voor hem zijn geweest.

Wat de scenes, voor mij althans, met elkaar verbindt is de manier hoe er (mis)gecommuniceerd wordt: taal is in deze poëtische film een belangrijke rode draad. De stotteraar, de dame op het hek met een verwijzing naar Tjechov (die arts was), de stress in de drukkerij over een publicatie, over relatie die stuk loopt, over spaans sprekende bannelingen, over jongen die bevel letterlijk neemt...eigenlijk wordt communinatie overgenomen in die sfeervol waaiende wind...als Gods geest.. die de realiteit een mystiek karakter geeft. Kortom daar waar de communistische hardliner niks mee heeft.

Maar jouw interessante interpretatie sluit de mijne niet uit...integendeel! Zerkalo is immers zelf een soort seance die de Rus zijn verloren gegane ziel (die in een droom nog bestond, bv d.m.v. lezen Tjechov) wil teruggeven. Vergeet niet dat de jongen een tv aanzet dat alleen maar officiële propaganda kan bevatten, waarna de tv-opname verschijnt met de seance van die stotteraar, die nauwelijks zijn eigen naam (identiteit!) kan zeggen.

Censuur dwong Tarkovksy tot 'n subtiel eigenzinnig spel met de gebroken spiegel van de russische ziel.

@yorgos.dalman

Begrijp ik natuurlijk, maar zal de nederlandse geheime dienst meelezen?

En wat heb je aan mijn mening als je alleen mijn stemgedrag van films kent. Misschien ben ik wel een Racist of een neo nazi of een vegatarier. Als ik mening A heb en jij B, waarom wil je overtuigd worden?

Maar goed je wil natuurlijk de film beter begrijpen, en dat wil ik ook.

Toen ik Zerkalo voor de eerste keer zag, vond ik het gelijk een geweldige film. Alsof iemand net een mop vertelde waarvan je het begin gemist hebt. Iedereen lacht behalve jij. De volgende dag is iedereen die mop alweer vergeten, behalve jij, omdat je niet kan uitstaan dat je het niet snapt.

En dat is met deze film ook. Er mist nog wat info hier en daar.

En dus kijk je hem nog maar eens een keertje.

Beste jawaka (en eventueel de meelezende geheime dienst),

ik wil niet per se overtuigd worden, ik wil gewoon andere invalshoeken leren kennen van anderen om zo de film weer in een nieuwe context te zien en de film dus a.h.w. te herontdekken. Een film wordt er vaak alleen maar mooier op op die manier, dieper, gelaagder etc. etc.

Dat u misschien in uw vrije tijd racist, neo nazi of zelfs vegetariër bent doet daar niks aan af. Sterker nog, een lekkere vegaburger bij de buis of een schotel nepgehaktballetjes op basis van soja is nooit verkeerd, zelfs niet bij een multi-gelagerde Tarkovski.

Daar! Nou weet je het!

Oké, dat is al een stuk duidelijker. Misschien denk ik in mijn arrogantie dat ik genoeg kennis heb van de Russische geschiedenis om die direct toe te passen waar dat nodig is en wijst The Mirror me op mijn plaats. Wie weet?

In feite beschrijf je nu precies hoe ik de film in ging, de eerste keer al, maar vooral de tweede keer. Ik ging er vanuit dat het een film was die me moest meeslepen de beelden, de muziek, het geluid, oftewel de gehele sfeer. Ik wist de eerste keer al dat het een vrij cryptische film zou zijn en dat het beter zou zijn om het te ondergaan. En dat het iemand herinneringen en associaties kan ik ook accepteren.

The Mirror heeft bij mij alleen het probleem dat het nooit gebeurt dat ik niet op die manier meegesleept, zeg maar gehypnotiseerd, werd, op een paar afzonderlijke momenten na. Het zijn de scènes die me wel pakken waar ik de minste vragen over stel (bijvoorbeeld wanneer de moeder boven haar bed vliegt). Maar als de cinematografische kwaliteiten me niet de film intrekken dan wordt het droog film kijken. Het enige wat je dan kunt doen (behalve met je gedachten afdwalen of de film afzetten) is vragen gaan stellen over wat je ziet. "Waarom kijk ik naar deze scène?" "Wat gebeurt hier?" Dan zegt een stemmetje in mijn achterhoofd misschien wel dat het niet belangrijk is wat het betekend en dat je het moet zien als de associatie van iemand anders, maar dat maakt het allemaal niet boeiender. In zekere zin zou je bijna kunnen stellen dat het dan een moeilijke film wordt die je hersenen niet aan het werk zet. Ik wil best geloven dat dit een film is die je vooral moet aanspreken op je gevoel en wellicht je onderbewustzijn. Maar als dat niet lukt, wat dan?

Waarom het niet lukt kan ik moeilijk verklaren. Is het filmisch net niet sterk genoeg? Laat Tarkovsky me net dingen zien die me niets interesseren? Ligt het aan een gebrek aan herkenning bij mij? Het is allemaal wel zo en allemaal niet zo. Dat maakt het zo'n frustrerende film voor mij om een grip op te krijgen. Daarnaast stoort het me enigszins omdat ik het gevoel heb dat het wel een film is die in mijn smaak past. Niettemin betwijfel ik of een herziening waarin ik meer let op hoe het persoonlijke gebruikt wordt in strijd tegen het communistische regime (of iets in die trant) meer zal helpen.

Het moest er een keer van komen. Een Tarkovsky die tegenvalt. Het grootste probleem blijft de fragmentarische setup van de film en ook dat de Russiche thematiek mij nooit wist te intrigeren. Vooral met een film met zo'n poëtische feel is het wel wenselijk dat het je weet te grijpen, dat bleef voor mij uit. Beschouwend is het zeker, wat het beschouwd is voor mij niet al te boeiend. Ook weet het door het fragmentarische nooit echt te werken als film. Een echt whoosh gevalletje. Jammer.

En dan toch nog 3*** geven - dat siert je, Naomi Watts, en het zegt uiteindelijk toch wel wat over de kwaliteit van Zerkalo.

Ik geef je wel gelijk: enkele sterke individuele scènes, maar als geheel dus niet helemaal overtuigend of meeslepend.

Eens. Het klinkt wat negatief al was het zeker zeer degelijk. Ook erg mooie cinematografische hoogstandjes gezien. Ook zijn mijn aangehaalde "kritiekpunten" dingen die hoogst waarschijnlijk aan mij liggen en valt de film niet te verwijten. Tarkovsky heeft ook zo zijn strepen verdiend, ook bij mij. Wie weet wat herziening doet. Al weet het weinig mee te slepen door de fragmentarische structuur.

Misschien wel het mooiste eerbetoon voor een dichter: vader draagt voor in film van zoon.

Ik heb het aardse leven voor de helft geleefd,

en plotseling ben ik verdwaald.

Een stroom van beelden met een diep-persoonlijke inslag - herinneringen, dromen, associaties, reconstructies, of zelfs verzinsels naar aanleiding van horen zeggen, of wat dan ook - voorbijtrekkend aan het geestesoog van iemand van een jaar of veertig, die daarmee terugblikt op zijn leven tot dan toe.

Iemand van wie de vader al in zijn vroege jeugd verdween, met een moeizame verhouding tot zijn moeder en zijn geliefde, en met een zoontje waar hij niet bepaald een hoge pet van op heeft.

Zo'n particuliere biografie, met bepaalde kennelijk emotioneel geladen bijzonderheden en associaties, die, uit de aard der zaak, voor de buitenstaander (die iedereen is) volstrekt willekeurig zijn, onttrekt zich natuurlijk voor een groot deel aan zoiets als een objectieve duiding.

Tenminste, dat is in ieder geval zo als je oog blijft haken aan al die bijzonderheden an sich. Maar het lijkt er in Zerkalo om te gaan welke rol die bijzonderheden spelen in een herinnering, een geheugen (een geweten...). Misschien moet je je afvragen hoe je eigen hoogstpersoonlijke ervaringen en herinneringen er uitzien; hoe die vorm krijgen voor je eigen geestesoog, en in je eigen dromen. En welke details voor jou op één of andere manier, om één of andere reden, met emotie geladen zijn.

Want wie heeft er niet heel bepaalde herinneringen aan zijn eerste liefde? Of aan het huis, de omgeving, waar hij geboren werd en opgroeide? Maar die herinnerde eerste liefde zal niet heel vaak een mollig roodharig meisje met een koortslip zijn. Tekenend misschien voor het soms geconstrueerde, het samengesteld zijn uit verschillende elementen, van herinneringen, is in dit geval dat de hoofdpersoon in eén van zijn beklijvende jeugdherinneringen - waarin hij (voor het eerst?) een soort visioen van dat meisje heeft - zèlf met een koortslip rondloopt.

Het gaat hier om een leven dat geleefd werd in niet bepaald de gezelligste periode in de Russische geschiedenis: ten tijde van de Grote Terreur, de Grote Vaderlandse Oorlog, en het begin van de Koude Oorlog. Die historische achtergrond wordt ook verweven in de persoonlijke emoties en herinneringen. Zoals bijvoorbeeld de beelden van de vluchtelingen - kinderen - ten tijde van de Spaanse Burgeroorlog (waarin de Sovjet-Unie de republikeinen steunde), en het afscheid van de jongen en zijn zusje van de weer even teruggekeerde vader, in uniform.

Die laatste associatie (net als die daarvoor, trouwens) is natuurlijk geheel voor mijn eigen rekening. De betreffende scènes volgen elkaar niet op in de film. Maar ik denk dat dat zo'n beetje de crux is van de structuur van Zerkalo: de aard van de film brengt met zich mee dat een 'makkelijke' chronologische of logische opeenvolging van scènes uit den boze is, omdat ook de stroom van innerlijke beelden zich doorgaans niet laat dwingen in een keurige volgorde. Als de protagonist niet alles op een rijtje heeft, waarom zou de kijker dat dan wel moeten krijgen? Een perspectief dat een slotsom rechtvaardigt, is hier helemaal niet. Sterker nog, dat perspectief überhaupt willen hebben, is het punt totaal missen.

Je zou van te voren misschien denken dat voordrachten van een dichter, vooral voor degenen die - in dit geval - het Russisch niet machtig zijn, op film niet optimaal kunnen werken. Maar het werkt hier wèl. Als ik de declamatie vol bravoure hoor (lees) over de onsterfelijkheid, onder de beelden van de door de modder sjouwende soldaten, dan word ik daar wel degelijk door geraakt.

Tarkovskij blikt echter nog verder, nog dieper. In de zoektocht van de protagonist naar het verloren geluk, dat hij toch eens had, zo meent hij, laat hij zijn mijmerende en dromende blik inzoomen op niet alleen zijn vader en zijn moeder, maar ook op het huis van zijn jeugd, op het interieur daarbinnen en op de natuur eromheen, en bezielt die als het ware. En inderdaad is het daar, waar woorden echt tekort gaan schieten.

De twee dubbelrollen (met een in alle opzichten werkelijk schitterende Margarita Terekhova als jonge moeder / geliefde) zijn natuurlijk zeer functioneel in wat er gaandeweg gebeurt in deze film: het ineenschuiven en door elkaar heen lopen van heden en verleden, het samenvallen van de moeder en de geliefde, de zoon en zijn zoon, en de moeder, jong en oud, culminerend in de fraaie epiloog. Het verloop van de tijd, en het opheffen daarvan. De opeenvolgende beelden van Zerkalo bewegen niet langs een (tijds)lijn, maar draaien rond, met elementen die steeds weer terugkeren.

Ik geef toe dat veel in Zerkalo voor mij raadselachtig is, maar ik troost mij met de gedachte dat dat ook voor de hoofdpersoon geldt. En ik constateer tevens dat ik een film, waarbij ik het idee heb dat mij veel ontgaat, desondanks, of misschien juist daarom, erg goed vind.

De titel De Spiegel als 'hoofdsom' spreekt al boekdelen.

Schitterend om te lezen Ferdydurke!

Dank, Narcissus. Doet me goed, want ik heb er nogal op zitten zweten, met constant de gedachte in het achterhoofd dat het altijd tekortschiet.

Maar nu ik je toch aan de lijn heb: Die spiegel is uiteraard jouw core business . De spiegel reflecteert, maar wat voor 'werkelijkheid' is dat? Wat iemand ziet (wil zien) in die spiegel is natuurlijk ook projectie. Van je eigen obsessies en preoccupaties.

In de scène in de drukkerij wordt de moeder door een collega middels een citaat uit Dostojevski's Boze Geesten (dat wist ik in eerste instantie niet; so much for de autonomie van het beeld) behoorlijk hard de mantel uitgeveegd.

Die scène - die volgt na de mededeling van zijn moeder dat die collega is overleden - lijkt mij een fictieve voorstelling van de zoon, die de figuur van de collega 'gebruikt' om zijn verwijten, zijn half verborgen wrok tegen zijn moeder voor zichzelf te formuleren.

Een voorbeeld, denk ik, van hoe Tarkovskij kunst en literatuur probeert te verweven met persoonlijke emoties.

@ Ferdydurke & NarcissusBladsp., en eigenlijk iedereen:

Bij Tarkovski ontkom je niet aan het 'spirituele' aspect van zijn films - zijn zoektocht naar het hogere, zingeving etc.

Maar ja, wat precies 'spiritueel' is voor iemand (voor zowel de maker als de interpreterende toeschouwer) is zeer persoonlijk, net zoals de definitie van 'kunst'.

Tjechov, Dostojevksi, Poesjkin literatuur dus...herinnering, droom, onzegbare, spirituele (de wind)... het is een wonderlijke film...ongrijpbaar. Elke scéne bevat iets intrigerends: dat jongetje dat een bevel letterlijk uitvoert. Er zijn nog zoveel facetten wat ik nog niet gezien heb of overdacht heb. Wat een geniaal statement is deze film, (kijk in de spiegel!), tegen al het totalitaire: want wat is een sluitende interpretatie anders dan totalitair. Vrije associatie...een droom die bij de kijker een eigen droom opwekt...etc.

Ik sluit me graag bij aan bij de schitterende bijdragen van Ferdy en Narcissus.

Ook ik was namelijk zeer getroffen door de pracht en de kracht van de associaties, dromen en herinneringen, en door de manier waarop die door elkaar lopen en verweven zijn. Alleen heb ik het soms moeilijk met (per definitie uiterst subjectieve) associaties als ze te los van dat subject, namelijk de protagonist, worden voorgesteld. Bijvoorbeeld in de openingsscène, de ontmoeting van de vrouw met de dokter. Hoe zien jullie dat?

Het zijn inderdaad geen werkelijke focalisaties, ze kunnen niet als zodanig zijn waargenomen door de protagonist. Maar dat is nu net wat Ferdydurke betoogt; de narratie is geen eenduidig en consistent geheel. De formele ordening van De Spiegel is denk ik een manier waarop Tarkovsky probeert om bij de kijker associaties op te roepen. Per kijker zullen deze verschillend zijn, per kijker zal de film als geheel en haar verschillende delen een andere betekenis krijgen. Dat is misschien bij elk kunstwerk zo, maar ik denk dat er wel gradaties zijn in de mogelijkheid om afwijkende betekenis aan een werk toe te kennen. De Spiegel zit dan aan het uiterste van het spectrum waarin veel interpretatie van de kijker mogelijk (en nodig) is.

Het geheugen is net als film slechts een representatie, geen echt getrouwe weergave. Het bewustzijn probeert met een conceptie van het ik een ordening aan te brengen aan het chaotische, anarchistische en soms tegenstrijdige geheel van associaties en ervaringen waaruit het bestaat.