Persona (1966)

Bergman en de twee vrouwen

Ingmar Bergman is een regisseur die al met 2 films 2x een 4.5* heeft weten te versieren. Fanny och Alexander en Det Sjunde Inseglet behoren dan ook tot mijn favoriete films en toch is Bergman een regisseur waar ik bijzonder weinig in huis van heb. De documentaire rond Fanny och Alexander heb ik nog liggen, maar het was wachten op een vertoning van Persona eer ik nog eens een echte film van de Zweed kon zien.

Persona is een nogal bevreemdende film. De eerste 5 à 10 minuten kon ik niet rijmen met het beeld dat ik van de regisseur heb, vond het eerlijk gezegd ook een wat chaotisch en irritant gedoe, en het is pas wanneer de film echt van start gaat dat het interessant wordt. Een nogal vreemd plot rond de beslommeringen van een verpleegster en haar patiënte in een zomerhuisje, maar onderling schuilt er zoveel meer. De film steunt vooral op de monologen van verpleegster Alma (Elisabet zegt in totaal maar een dozijn woorden ofzo) en in combinatie met de korte speelduur heeft dat wel iets. Volgens mij is dit dan ook zo'n typisch groeiertje dat beter wordt per kijkbeurt, vooral omdat er dan nog zaken opvallen die ervoor nog raar leken. De meeste dingen kan ik wel rijmen, maar het nogal abrupte einde stelt me wat teleur op dit moment. Al weet Bergman die frustratie/teleurstelling nog wel netjes op te vangen door een aantal scènes waar hij heerlijk met lichtinval en dergelijke speelt. Beetje vervelend wel dat naar het einde toe er vooral gebruik wordt gemaakt van een witte achtergrond. De print die ik gisteren zag was niet van fantastische kwaliteit waardoor de ondertiteling niet te lezen was op deze achtergrond.

Glansrol voor Bibi Andersson in ieder geval. Het is niet simpel om dit soort monologen geloofwaardig te brengen, hoewel Bergman een regisseur is die kundig genoeg is om zijn acteurs/actrices te ondersteunen, maar Andersson flikt het. Al mag de toegevoegde waarde van Liv Ullmann ook niet onderschat worden. Andersson kan nog op haar tekst teruggrijpen, maar Ullmann moest het echt louter en alleen met haar expressies doen. De interactie tussen beide is echter erg sterk.

Ik blijf het een vreemde zit vinden. Persona is geen slechte film, verre van zelfs, maar naar mijn gevoel niet te vergelijken met het overige werk van Bergman. Althans toch niet hetgeen ik heb gezien. Volgens mij is een herziening hier wel op zijn plaats en mijn interesse naar het overige oeuvre van Bergman is toch weer gewekt. Altijd leuk als een regisseur je toch weet te verrassen.

3.5*

Ik heb niet veel met Bergman blijkbaar. Al beviel deze film me een pak beter dan het verschrikkelijke Fanny och Alexander. Het is begrijpelijk dat deze film zoveel prijzen won. Bergman had een zeer eigen stijl en maakt visueel prachtig beelden. En dat is ook wat mij zo aantrekt in deze film. Mooie shots, beelden die pure poëzie uitstralen. Maar voor mij is dat niet genoeg. Ik hoop nog wel dat er emoties en sfeer straalt uit een film. Het is maar wat je zoekt natuurlijk. Een film die even blijft hangen door de mooie beelden, maar die uiteindelijk toch moeilijk door te knauwen valt.

Mooie maar onduidelijke film

Inmiddels mijn derde film van Bergman, dus ik begin te wennen aan zijn filmstijl, maar Persona deed mij weinig. Aardige zwart-witbeelden en camerawerk en ook degelijk acteerwerk. Met de intro kon ik niet zo veel, maar als de film vervolgens begint is het bij vlagen best behoorlijk, al kan de film mij niet gedurende de volledige speeltijd boeien. Qua plot en achterliggende bedoeling heb ik het nog niet helemaal kunnen doorgronden, al valt er ook bij een eerste kijkbeurt wel enig idee uit te halen. Wellicht zou een tweede kijkbeurt helpen om de film beter te doorgronden, al zal die er niet zo snel komen omdat het geheel mij daarvoor toch te weinig aanspreekt.

Er was een tijd dat het werk van Ingmar Bergman het filmnieuws domineerde. De tand des tijds heeft veel van zijn voormalige meesterwerken de nodige schade toegebracht. Ook 'Persona' lijdt onder postmoderne moellijkdoenerij. maar blijft glansrijk overeind door de inventieve beelden. De film brengt zijn twee favoriete actrices Liv Ulmann en Bibi Andersson bij elkaar en Bergman gebruikt hun fysieke gelijkenis om een ingewikkeld dubbelspel te verbeelden. Hun gezichten overlappen geregeld en je wordt daardoor niet alleen als kijker in de war gebracht. Ook de personages in de film kunnen de psychologische kluwen nauwelijks meer uit elkaar halen. Desondanks: zwaar intrigerend.

Persona verteld het het verhaal van de jonge zuster Alma, die belast is met de taak om voor de actrice Elisabeth te zorgen. Elisabeth is helemaal gezond, maar weigert om te spreken.

Ik heb nu 5 films van Bergman gezien en inmiddels is het me wel duidelijk dat de jaren '60 voor hem een vrij experimentele periode was, waar hij later vooral Drama's maakte met een duidelijker verhaal. Met Het Uur van de Wolf wist ik niet zo goed wat ik er mee aan moest en dat is met Persona ook het geval.

Het begin van de film was een klein eerbetoon aan het medium cinema (ongelofelijk geschoten voor die tijd) waarna we allerlei griezelige beelden worden voorgeschoteld. Een jongetje wordt wakker in een mortuarium en dan begint de film. Bibi Andersson is bijna permanent aan het woord, in haar pogingen iets uit de zwijgende actrice te krijgen. Lang lijkt de film weer 'vrij normaal' te zijn, tot er aan het einde dubbelzinnig wordt gedaan over wie nu Elisabeth was (het zou mij helemaal niets verbazen als David Lynch door deze film werd geïnspireerd voor Mulholland Drive). Inmiddels heb ik begrepen dat de film een soort allegorie is op het innerlijk van een persoon. Persona is een term die voor de sociale rol van een acteur gebruikt wordt (vernoemd naar het masker van vroeger), maar ook een term uit de Jungiaanse psychoanalyse. Alma is het masker van de persoon die continu communiceert met de buitenwereld en met haar onderbewuste. Elisabeth is de schaduw, hetgeen in de film word gesymboliseerd door witte en zwarte kleren. Maar is Zuster Alma nou de persoon waarvan Elisabeth de schaduw is, of is Elisabeth de persoon waarvan Alma het onderbewuste is?

Sven Nykvist heeft Persona bijzonder mooi op film gezet. Samen met Bergman bedacht hij dat mid-shots erg saai zijn en daarom bestaat de film vrijwel alleen uit totaal-shots en close-ups. Omdat die ook nog eens ultrascherp waren, werd de film hierdoor veel minder afstandelijk als de meeste zwart-witfilms.

Al met al dus een vrij experimentele film, die schitterend is opgenomen en ook een diepere laag bevat.

De film is boeiend – veel is onduidelijk maar je wilt wel weten waar het heen leidt – maar aan het eind vraag je je wel af wat je nu eigenlijk gezien hebt; de stijl is in ieder geval interessant en je krijgt de indruk dat iemand als David Lynch goed naar deze film heeft gekeken, nu de film een experimentele vorm koppelt aan een psychologische reis door het onderbewuste met horrorelementen. Wat qua het verhaal in ieder geval duidelijk is dat een actrice opeens besluit niets meer te zeggen en doen omdat alles wat we zeggen en doen leugen en acteren dus onecht of inauthentiek is (al is de paradox volgens mij dat ook dat zwijgen een rol dus een ‘persona’ (=masker) is). Elisabet staat dan voor de onuitspreekbare waarheid (of God) en Alma voor de het wereldse (of de mens) waarin alles voortdurend verandert en iedereen rollen speelt. Maar de film blijkt niet zozeer filosofisch als wel psychologisch als blijkt dat Alma en Elisabet op een of andere manier dezelfde persoon zijn maar waarschijnlijk als het ware gespleten zijn door een trauma, welke wond moet worden geheeld in de kliniek (heel even leek de film ook een soort Shutter Island (2010) - MovieMeter.nl te kunnen worden als Alma Elisabeths rol overneemt en Alma ook lijkt te worden behandeld). Uiteindelijk slaat denk ik Dievegge de spijker op de kop met haar analyse van de film op grond van Jungs psychoanalyse op 6 oktober 2014 hierboven (fijn dat dat bericht bovenaan stond toen ik de pagina van deze film opende!) en heb ik daar niets aan toe te voegen.

Na de eerste – wat bevreemdende – kijkbeurt vind ik het wel moeilijk de film een cijfer te geven; ik weet ook niet of het begrijpen van de film de film beter of slechter maakt. Maar reeds omdat de films van Lynch de stijl van deze film lijken te imiteren, zet ik hoog in qua waardering.

Een film met veel diepgang, die ik niet echt begrijp. Het is duidelijk dat er een verhaal achter zit en dat niet alles is wat het lijkt. Ook na een paar keer kijken, blijft het voor mij vaag. Het acteerwerk vind ik heel sterk en de zwart-witbeelden zien er mooi uit. Het is wel mijn ding, deze film, maar niet HELEMAAL mijn ding. Ik kwam er niet echt in en ik houd dan denk ik toch van iets meer duidelijkheid bij een verhaal als deze film bevat. De speelduur vind ik fijn. Niet te lang. Een film die je aan het denken zet. Een 7. 3,5*

Voor mij is "Persona" een visueel artistiek geschoten psychologische film met fascinerend spel van Bibi Andersson en Liv Ullmann.

Een tijdje was het goed om volgen, maar dan plots te onduidelijk en naar mijn gevoelen gewoonweg surrealistisch.

Niettemin, dank zij de schitterende beelden en vertolkingen, een film die boven de middelmaat uitstijgt.

Persona, het meesterwerk van Bergman is een moeilijk te doorgronden film met verschillende lagen. De link met de psychoanalyse van Carl Jung kon ik er niet mee associëren, maar dank aan Dievegge om die theorieën te verweven in haar recensie. Erg zinvol om de film op die manier te zien.

Prima acteerwerk van Andersson en Ullmann, respectievelijk via de personages Alma en Elisabeth. De één een praatzieke verpleegster die zich ontfermt over een uitgebluste verbaal geblokkeerde actrice. Uiterlijk verschillen beiden enorm van elkaar, maar naarmate de film vordert merk je meer en meer dat beide personen veel meer met elkaar gemeen hebben dan gedacht. Sterker nog, het is raadselachtig en bevreemdend hoe sterk beiden op elkaar beginnen te lijken en waarbij je je oprecht de vraag stelt waar de identiteit/persoonlijkheid van ene begint en waar die van de ander eindigt.

Alles vloeit in elkaar door de gebeurtenissen die beiden mochten ervaren met een uitgevoerde en niet uitgevoerde abortus. Deze traumatische ervaringen hangen als het zwaard van Damocles rondom hun nek. Knap ook hoe op een bepaald moment beide gezichten van de dames in elkaar lijken over te vloeien. En ook het plotse opduiken van de echtgenoot van Elisabeth duwt één en ander in een bepaalde richting.

Naast het plot verder prachtige haast poëtische mooi camerawerk en cinematografie. Ook het zwart-wit draagt bij tot de grandeur van de film, net als de prima acteerprestaties en de close-ups. Sterke film die ik moet laten bezinken...

Goed.

Tot nu toe de sterkste Bergman die ik heb gezien. Ook anders dan de andere Bergmans die ik tot nu toe heb gezien. Toch zit Persona niet zonder zijn minpunten, maar het mag duidelijk zijn dat andere regisseurs veel inspiratie hebben gehaald uit deze film. Bergman maakt er dan ook regelmatig wat moois van.

Vooral de eerste minuten zijn redelijk weergaloos. Bijzondere sequentie, barst ook van de sfeer. Waar Bergman tijdens zijn andere films zijn visuele aspect niet echt op niveau kon krijgen, kan hij dat hier wel. Soms werkelijk briljant. Niet altijd, maar voor een groot deel gaat Bergman creatief om met zijn zwartwitbeelden gedurende de speelduur.

Van het acteerwerk ben ik minder fan. Vooral Andersson als Alma is werkelijk onuitstaanbaar met haar gekrijs en gehuil. Buiten het feit dat ze soms een leuk verhaaltje kan vertellen vond ik haar acteerwerk tegen het abominabele aanzitten. Ullmann daar tegenover is wat beter, maar ook niet perfect genoeg om de film te dragen.

Omdat het acteerwerk niet echt op niveau zit weet de film nooit optimaal intrigerend te zijn. Zoals wel vaker leunt Bergman erg zwaar op dialoog, maar als Andersson gewoon niet boeiend speelt gaat er een hoop verloren. Soms zit er wel een sterke sequentie tussen, maar die komen vooral tot stand vanuit de regie van Bergman, en niet de actrices.

Verder ziet deze film er op visueel vlak in bijna alle opzichten beter uit dan andere Bergmanfilms. Sterk camerawerk, sfeervolle beelden en soms bijna angstaanjagende sequenties. De diepere betekenis hangt er uiteraard omheen, maar het leukste is eigenlijk dat je die als kijker zelf mag bepalen. Altijd leuk.

Goede film, eindelijk een Bergman die wat mij betreft waardig is om in zoveel toplijsten te staan. Een favoriet zal het niet worden, en de film had tijd nodig om in te zinken, maar uiteindelijk krijg je een aardig uniek resultaat met enkele weergaloze sequenties, maar slecht acteerwerk waardoor de verhaalscenes nooit intrigerend weten te zijn. Ietwat jammer aangezien de film er zo zwaar op leunt, maar verder is het een bovengemiddeld goede film.

Deze film blijkt niet erg vaak bekeken te worden. Ik sta ook enigszins versteld dat er nog geen 700 stemmen op staan. Persona staat toch behoorlijk vaak in filmlijsten. Ik heb eigenlijk nooit filosofie of psychologie bestudeerd dus buiten een aantal belangrijke filosofen / psychologen heb ik verder niet echt een idee wat Jungiaans, Freudiaans, etc juist inhoudt. Het is dan ook wel eens interessant om vooral na de film eens te horen wat andere gebruikers hierover zeggen want ik ben een complete leek op dat vlak. Het was me wel duidelijk dat het ergens wat surrealistisch wordt doordat ze eigenlijk dezelfde persoon moeten voorstellen. Ik vind het echt straf dat er sommige gebruikers dit zo analyseren. Dit is wel een film totaal buiten mijn comfort zone eigenlijk. Analyse achteraf is boeiend maar de film zelf mist op zich sfeer, verhaal, etc dus ik was eigenlijk blij dat de film gedaan was. Ik heb sowieso al weinig met paranoia of meerdere persoonlijkheden in films. Zulke psychologische problemen heb ik nooit van dichtbij gezien of meegemaakt dus ik blijf dat maar vreemd vinden. Nooit gesnapt en geen idee of ik dat ooit zal snappen.

met dit kon ik persoonlijk maar heel weinig , het plot leek me wel interressant voor een film maar de uitvoering vond ik veel te art house interressant doenerij , nergens kon ik me enigsins inleven in de personages en als Alma begint te ratelen en maar door blijft gaan in overdreven emotionele uitspattingen en uiteindelijk uitmondend in bijna hysterie is mijn tolerantie grens al lang bereikt .

Afgevinkt voor de IMDB top 250 en die bevalling hebben we weer gehad .

En op de namiddag gisteren nog maar even een top250 die ik via dailymotion gevonden had en dat bleek deze Persona en daarmee de tweede Bergman in 24 uur tijd. En alweer Liv Ulman waar ik toch altijd Kate ter Horst in zie van A Bridge To Far. Afijn, een fan van Bergman ga ik niet worden, dan is dat er vast maar uit, dat terwijl vrijdagavond Hostsonaten toch best wel beviel, maar ik begrijp dat Bergman's films vaak erg lastig zijn en dat bleek wel weer met deze Persona waar ik overigens eerder al niet zoveel kon met The Seventh Seal.

Maar we zijn uiteraard bij Persona waar de stijl zwart wit is en de focus op twee dames waarvan Bibi Andersson een voor mij onbekende maar wel een erg knappe verschijning is. De ene is patient, de andere verpleger, het doel de patient uit een soort zwijgzame crisis of instorting te krijgen, toch neemt de therapie in het buitenhuis toch al vrij snel vreemde vormen aan waar de zuster haar hebben en houden, onzekerheden, twijfels en vooral geheimen en stoute dingen op tafel gooit alsof haar leven er vanaf hangt. De patient neemt het allemaal zwijgend op zonder te blikken of te blozen...uhm...wat is hier nu precies de bedoeling van...?

Duidelijk is de excentrieke en experimentele stijl in de opening, is het kunst? Of zit er meer achter? Waarschijnlijk dat laatste aangezien Bergman iets heeft met leven, lust, religie en dood. En in die zin is het best gewaagd wat we zien voor jaren '60 begrippen, iets dat regelmatig terugkeert zoals de gruwelijke beelden van de monnik in Vietnam en andere kleine momenten. Maar waar gaat Persona en het gevecht tussen de twee dames nu eigenlijk over? En dan blijkt Jung met zijn analytische psycholgie een handvat te zijn waar de leer spreekt over archetypen met 'de persona' en 'de schaduw', oftwel hoe we ons voordoen naar de buitenwereld en de dingen invullen zoals de mensen om ons heen verwachten, de persona dus, en het verborgen karakter met wat we werkelijk zouden willlen en hoe we diep van binnen echt zijn, de schaduw dus. In die zin het gezicht dat we tonen en het gezicht dat we verborgen houden, iets dat me een beetje doet denken aan Lost Highway met de verschillende gedeelten van de persoonlijkheid.

Verwarrend en onduidelijk vind ik eerlijk gezegd of Elisabet en Alma nu eigenlijk één en dezelfde persoon zijn en we in die zin een interne strijd zien net zoals in Lost Highway, de man van Elisabet spreekt Alma namelijk aan met Elisabet terwijl hij toch duidelijk de stem van een ander moet horen en herkennen. Afijn, het maakt eigenlijk niet veel uit want ondanks dat Persona een prima mindfuck zal zijn in een modernistish en stijlvol jasje gehesen raakt het mij eigenlijk nergens hoewel het ongemakkelijke sfeertje en de soundtrack zo nu en dan wel erg goed zijn. Maar buiten dat worstelt deze simpele fietsenmaker toch teveel met de boodschap en heb ik er onvoldoende mee. Twijfel overheerst dan ook, moet hier nog een kijkbeurt aan te pas komen of is dit gewoon niet mijn ding...? Ik geeft het geheel het voordeel van de twijfel en daarmee een drie vanwege de stijl en sterk acteerwerk maar vooralsnog heb ik te weinig met deze film.

Het is nog maar de tweede Bergman die ik gezien heb na een wat tegenvallende Höstsonaten , maar deze Persona is me net iets beter bevallen.

En dat is alleen maar omdat er duidelijk meer spanning aanwezig is in deze film. Het eerste halfuur is nog een beetje taai om door te komen, maar het hele mysterie rond het gedrag en het zwijgen van Elisabet houdt de film op de been. Vanaf de scène waarin Alma haar bekentenis doet tegenover Elisabet, wordt er een stevige spanningsboog gecreëerd en zeker wanneer Alma de brief van Elisabet leest waarin haar geheimen worden onthuld.

De film komt dan in een volgende versnelling en er ontstaat een conflict tussen hen beide. Wat nu de juiste verklaring is van dit alles, daar heb ik het raden naar. Zijn Alma en Elisabet één en dezelfde persoon of gaat het hier over een gespleten persoonlijkheid? Voor mij hoeft het allemaal niet zo diepgaand te zijn, maar als ik een bepaalde connectie heb met het verhaal of de personages, kan ik mij daar makkelijk overzetten. Alleen weet Bergman mij opnieuw niet echt te raken en de personages komen wat mij betreft te afstandelijk over.

Wat mij betreft een moeilijk te beoordelen film. Er zit een zekere spanning en mysterie in de film dat ik kan waarderen en het camerawerk is erg puik, alleen werd ik hierdoor nooit echt emotioneel geraakt. Ik denk niet dat Bergman echt iets voor mij is, maar voor zijn belangrijkere werken zal ik nog wel moeite doen.

3*

Niet eenvoudig om hier iets zinnigs over te zeggen. Bijna absurdistisch-symbolisch toneelstuk voor twee waarin de identiteiten eerst botsen en daarna samenvallen, maar op een realistischer niveau te interpreteren als de poging van Alma om zich los te maken van de raadselachtige Elisabet die alleen maar kijkt, glimlacht en knikt, maar verder niets zegt. Zwijgen uit een verlangen naar zuiverheid, maar waar gaat die zuiverheid over in onmenselijkheid? En wie bepaalt er wat onmenselijk is, en waarom moet die "genezen" worden? Technisch geweldig, met een Spartaanse enscenering, spectaculaire zwart-wit-fotografie van Sven Nykvist en minimale maar effectieve muziek van Lars Johan Werle.

        (Pas na het schrijven van dit bericht las ik de "Jungiaanse" tekst van Dievegge van 6 oktober 2014. Alle lof daarvoor.)

        De prikkelende mening van filmcriticus James Berardinelli: "The movie’s themes are so complex and deeply buried that it offers something new each time it is seen. Like a Rorschach test, one’s interpretation says more about the person offering the opinion than the film itself. It’s a fascinating motion picture, built with intellectuals, film students, and lovers of the inscrutable in mind. Emotionally, however, it’s cold and unlovable – an exercise designed to engage the mind while leaving the heart unmoved." De eerste twee zinnen ben ik het helemaal mee eens, bij de derde zet ik een vraagteken, en de vierde is een mening die –en daarin heeft hij dan weer gelijk– meer zegt "about the person offering the opinion than [about] the film itself."