Persona (1966)

En op de namiddag gisteren nog maar even een top250 die ik via dailymotion gevonden had en dat bleek deze Persona en daarmee de tweede Bergman in 24 uur tijd. En alweer Liv Ulman waar ik toch altijd Kate ter Horst in zie van A Bridge To Far. Afijn, een fan van Bergman ga ik niet worden, dan is dat er vast maar uit, dat terwijl vrijdagavond Hostsonaten toch best wel beviel, maar ik begrijp dat Bergman's films vaak erg lastig zijn en dat bleek wel weer met deze Persona waar ik overigens eerder al niet zoveel kon met The Seventh Seal.

Maar we zijn uiteraard bij Persona waar de stijl zwart wit is en de focus op twee dames waarvan Bibi Andersson een voor mij onbekende maar wel een erg knappe verschijning is. De ene is patient, de andere verpleger, het doel de patient uit een soort zwijgzame crisis of instorting te krijgen, toch neemt de therapie in het buitenhuis toch al vrij snel vreemde vormen aan waar de zuster haar hebben en houden, onzekerheden, twijfels en vooral geheimen en stoute dingen op tafel gooit alsof haar leven er vanaf hangt. De patient neemt het allemaal zwijgend op zonder te blikken of te blozen...uhm...wat is hier nu precies de bedoeling van...?

Duidelijk is de excentrieke en experimentele stijl in de opening, is het kunst? Of zit er meer achter? Waarschijnlijk dat laatste aangezien Bergman iets heeft met leven, lust, religie en dood. En in die zin is het best gewaagd wat we zien voor jaren '60 begrippen, iets dat regelmatig terugkeert zoals de gruwelijke beelden van de monnik in Vietnam en andere kleine momenten. Maar waar gaat Persona en het gevecht tussen de twee dames nu eigenlijk over? En dan blijkt Jung met zijn analytische psycholgie een handvat te zijn waar de leer spreekt over archetypen met 'de persona' en 'de schaduw', oftwel hoe we ons voordoen naar de buitenwereld en de dingen invullen zoals de mensen om ons heen verwachten, de persona dus, en het verborgen karakter met wat we werkelijk zouden willlen en hoe we diep van binnen echt zijn, de schaduw dus. In die zin het gezicht dat we tonen en het gezicht dat we verborgen houden, iets dat me een beetje doet denken aan Lost Highway met de verschillende gedeelten van de persoonlijkheid.

Verwarrend en onduidelijk vind ik eerlijk gezegd of Elisabet en Alma nu eigenlijk één en dezelfde persoon zijn en we in die zin een interne strijd zien net zoals in Lost Highway, de man van Elisabet spreekt Alma namelijk aan met Elisabet terwijl hij toch duidelijk de stem van een ander moet horen en herkennen. Afijn, het maakt eigenlijk niet veel uit want ondanks dat Persona een prima mindfuck zal zijn in een modernistish en stijlvol jasje gehesen raakt het mij eigenlijk nergens hoewel het ongemakkelijke sfeertje en de soundtrack zo nu en dan wel erg goed zijn. Maar buiten dat worstelt deze simpele fietsenmaker toch teveel met de boodschap en heb ik er onvoldoende mee. Twijfel overheerst dan ook, moet hier nog een kijkbeurt aan te pas komen of is dit gewoon niet mijn ding...? Ik geeft het geheel het voordeel van de twijfel en daarmee een drie vanwege de stijl en sterk acteerwerk maar vooralsnog heb ik te weinig met deze film.

Je kan Persona en Eraserhead niet echt vergelijken, de een is een visuele gedicht en de andere is een surrealistische horrorfilm. Het is de equivalent van Transformers vergelijken met Lawrence of Arabia, het slaat nergens op. Persona zou ik echt niet visueel basic noemen, het heeft zijn eigen unieke ervaring. Dat het gewoon niet jou type film is betekent niet gelijk dat het allemaal "braafjes en basic" is. Als ik door jou hoog gewaardeerde films heen kijk heb je gewoon Onderhond zijn smaak gekopieerd, dus betwijfel ik ook of je het echt gelooft van wat je beweert.

Ik vergeleek ze dan ook niet inhoudelijk maar qua zwart wit fotografie. Althans daar ga ik nu meer dan 10 jaar later dan maar gemakshalve even vanuit. Net even vlug door de film heen gescrollt, en de eerste 10 minuten zijn vrij mooi ja, daarna een stuk minder. Vind al die scenes met de 2 dames maar vrij flets en bovendien ook weinig variatie in het camerawerk op 2 tracking shots na. Als ik dan kijk naar het werk van bv een Tarr dan is er echt een groot verschil. Zodoende denk ik eerder dat ik een andere definitie heb van wat visueel mooi is dan mensen die dit wel visueel wel fijn vinden. Dit is vrij minimalistisch en van mij mag het allemaal wel wat meer.

En wat OH betreft, tsja, ik heb in het begin hier ooit m'n eigen mening gegeven, maar kreeg toen telkens allemaal boze dm's van Onderhond dus ben daar maar mee gestopt, stuk makkelijker zo .

Ja, maar dat bedoel ik ook zegmaar. Ze zijn allebei inhoudelijk anders dus zijn ze visueel ook anders aangepakt en gemaakt. Vandaar mijn vergelijking met Transformers en LOA. Tarr is wel een betere vergelijking maar het is niet anders wat dat betreft. Werckmeister Harmonies komt visueel bijvoorbeeld heel erg overeen met Tarkovsky, Bergman of Jansco. Hetzelfde geldt voor het camerawerk. Ik denk dat je wel begrijpt wat ik bedoel.

Ik snap niet of dat een grap is wat Onderhond betreft. Zo nee, dan is het een beetje triest broeder. Zo ja, dan vind ik hem wel geinig

Het is nog maar de tweede Bergman die ik gezien heb na een wat tegenvallende Höstsonaten , maar deze Persona is me net iets beter bevallen.

En dat is alleen maar omdat er duidelijk meer spanning aanwezig is in deze film. Het eerste halfuur is nog een beetje taai om door te komen, maar het hele mysterie rond het gedrag en het zwijgen van Elisabet houdt de film op de been. Vanaf de scène waarin Alma haar bekentenis doet tegenover Elisabet, wordt er een stevige spanningsboog gecreëerd en zeker wanneer Alma de brief van Elisabet leest waarin haar geheimen worden onthuld.

De film komt dan in een volgende versnelling en er ontstaat een conflict tussen hen beide. Wat nu de juiste verklaring is van dit alles, daar heb ik het raden naar. Zijn Alma en Elisabet één en dezelfde persoon of gaat het hier over een gespleten persoonlijkheid? Voor mij hoeft het allemaal niet zo diepgaand te zijn, maar als ik een bepaalde connectie heb met het verhaal of de personages, kan ik mij daar makkelijk overzetten. Alleen weet Bergman mij opnieuw niet echt te raken en de personages komen wat mij betreft te afstandelijk over.

Wat mij betreft een moeilijk te beoordelen film. Er zit een zekere spanning en mysterie in de film dat ik kan waarderen en het camerawerk is erg puik, alleen werd ik hierdoor nooit echt emotioneel geraakt. Ik denk niet dat Bergman echt iets voor mij is, maar voor zijn belangrijkere werken zal ik nog wel moeite doen.

3*

Niet eenvoudig om hier iets zinnigs over te zeggen. Bijna absurdistisch-symbolisch toneelstuk voor twee waarin de identiteiten eerst botsen en daarna samenvallen, maar op een realistischer niveau te interpreteren als de poging van Alma om zich los te maken van de raadselachtige Elisabet die alleen maar kijkt, glimlacht en knikt, maar verder niets zegt. Zwijgen uit een verlangen naar zuiverheid, maar waar gaat die zuiverheid over in onmenselijkheid? En wie bepaalt er wat onmenselijk is, en waarom moet die "genezen" worden? Technisch geweldig, met een Spartaanse enscenering, spectaculaire zwart-wit-fotografie van Sven Nykvist en minimale maar effectieve muziek van Lars Johan Werle.

        (Pas na het schrijven van dit bericht las ik de "Jungiaanse" tekst van Dievegge van 6 oktober 2014. Alle lof daarvoor.)

        De prikkelende mening van filmcriticus James Berardinelli: "The movie’s themes are so complex and deeply buried that it offers something new each time it is seen. Like a Rorschach test, one’s interpretation says more about the person offering the opinion than the film itself. It’s a fascinating motion picture, built with intellectuals, film students, and lovers of the inscrutable in mind. Emotionally, however, it’s cold and unlovable – an exercise designed to engage the mind while leaving the heart unmoved." De eerste twee zinnen ben ik het helemaal mee eens, bij de derde zet ik een vraagteken, en de vierde is een mening die –en daarin heeft hij dan weer gelijk– meer zegt "about the person offering the opinion than [about] the film itself."

Goed. Visueel imponerend en mooi in beeld gebracht hoe de identiteit van 2 vrouwen langzaam versmelten tot één. Dat is mijn interpretatie. Ik vind de films va Bergman (vooral zijn jaren '60 films) moeilijk te doorgronden. De collage beelden in het begin ... mysterieus. Wat Bergman met Persona nu precies wil vertellen ? Verschillende theorieën doen de ronde. Sommigen zagen er een platonische (liefdes) verhouding tussen 2 vrouwen in. Anderen een gevecht tussen kunst (Ullmann) en hulpverlening (Andersson). Iets wat blijkbaar Bergman ook zou hebben ervaren.

Nochtans zijn de vrouwen in het begin elkaars tegenpolen. De ene zwijgt als vermoord, de andere praat ons de oren van het lijf. De ene heeft problemen met het moederschap, de andere kan een abortus moeilijk verwerken. De ene observeert en schrijft brieven om haar emoties te uiten, de andere is een open boek. Toch vinden ze elkaar.

Alhoewel er één personage niet praat, is er zeer veel dialoog en gesproken kwellende pijn. In een fascinerende scene is de ene de woordvoeder van de emoties van de andere. Die scene wordt nogmaals overgedaan met een andere camerastandpunt. Bijzondere locatie die eenzaamheid en isolatie perfect illustreert. In het midden van de film vliegt de pellicule in brand. Opnieuw een symboliek waar verschillende bewonderaars én critici een andere invulling aan geven. Het einde leek alsof slechts 1 persoon weg ging. Maar dat is alweer mijn eigen interpretatie.