Lifeboat (1944)

Prachtig verwoord!

Acht overlevenden van een aanval door een Duitse U-boot bevinden zich in een kleine reddingsboot op de open zee. Met beperkte voorraden en zonder mogelijkheden om te vluchten. Opgefokt door de drift om te overleven en geagiteerd door pruttelende ergernissen en conficten aan boord, ontspint zich een beklemmend en intrigerend verhaal.

Het is een bont gezelschap aan personages dat de reddingsboot bevolkt. Een dwarsdoorsnede van maatschappelijke lagen en persoonlijke meningen zorgt voor spanning en vermaak. Van rijke zakenman tot eenvoudige arbeider. Van arrogante sterreporter tot Duitse U-boot kapitein.

De Duitser zorgt al meteen voor de eerste felle discussies. Een prima zet om met een vijandelijk individu de confrontatie met de overige personages aan te gaan. Daardoor wordt de diversiteit aan eigenschappen en karakters van de personages aan boord op een hele behoorlijke manier in rap tempo verduidelijkt. Een inventieve manier om de personages bij de kijker te introduceren.

De film stamt uit 1944. De oorlog tegen de Duitsers is op dat moment nog volop bezig. Uiteraard moet je de film ook enigszins in dat licht bekijken. Als een parabel. De Duitser staat model voor het kwade Nazi-regime. Een heuse rat die zich in beginsel heel deemoedig opstelt en gebruik maakt van de goedmoedigheid en de onopmerkzaamheid van de andere overlevenden om onenigheid in hun kamp te veroorzaken. De boodschap lijkt helder. De valse en gewetenloze Duitse vijand kan alleen worden overwonnen door onderlinge verschillen glad te strijken en met eendracht de strijd aan te gaan. Een tamelijk propagandistische boodschap en daar hou ik niet van.

Gelukkig is het filmplot dermate interessant dat de achterliggende boodschap bij het kijken op de achtergrond kan blijven en weinig storend aanwezig is. En wat je dan ziet is een beklemmende survivalfilm die fantastisch is geënsceneerd. Met een minimalistische setting die spanning oproept. Met personages die oprecht irriteren en amuseren in een schijnbaar uitzichtloze situatie. Lifeboat is een spannende film.

Maar Lifeboat is ook een film met een kortzichtige eendimensionale kijk op de Duitse vijand. En een film met een kortzichtige eendimensioale kijk op de geallieerde held. De film dicht daarmee een simplistische propagandistische waarde toe aan de termen goed en slecht. Die wrange aspecten van het verhaal bleven na afloop toch ook hangen.

Wat een goede film! Vooral die Duitser doet het heel goed en het einde is wel spectaculair.

Bij een zeeslag zinken zowel een Amerikaans schip als de Duitse onderzeeër die het schip tot zinken bracht. Een zelfingenomen journaliste [Tallulah Bankhead] heeft aanvankelijk de reddingssloep voor haarzelf, maar pikt al gauw een aantal bemanningsleden en passagiers (die een dwarsdoorsnede van de maatschappij vormen) op, alsmede de vriendelijk ogende zeeman Willy [Walter Slezak] op. Willy is zonder twijfel de beste navigator, maar in hoeverre valt hij te vertrouwen? De verdeeldheid tussen de passagiers leidt tot onderlinge spanningen in deze technisch zeer uitdagende, fascinerende en buitengewoon goed geschreven en gespeelde oorlogsthriller. De hele cast is voortreffelijk, maar Bankhead torent boven alles en iedereen uit.

Met dit gegeven in gedachten had ik toch wat meer spanning verwacht , maar het kon me allemaal maar matig boeien .

En maar weer Hitchcock met deze Lifeboat, en ja, de naam Hitchcock in combinatie met de naam Steinbeck als schrijver klinkt niet alleen als een klok maar wekt ook verwachtingen. Verwachtingen die net niet helemaal uitkomen maar er moet niet vergeten worden dat de film alweer uit 1944 is.

Steinbeck is uiteraard de meester van de moralistische dilemma's zoals hij in meerdere boeken laat lezen. Goed kan fout zijn, fout hoeft niet perse fout te zijn maar kan ook goede kanten hebben, en bestaat er überhaupt goed of fout als een mens probeert te overleven? De film heeft dan ook een uitermate interessant uitgangspunt, een aantal overlevenden in een reddingsboot, met ook nog de dader van hun zinken die nog wel de meeste kaas van de zee, omgeving en overleven gegeten lijkt te hebben. Friend or foe, that's the question...

De toon laat zich in het begin toch voornamelijk vangen als luchtig en humoristische met Constance Porter als aangever. En wat is dat mens arrogant, uit de hoogte, verwend en vervelend op momenten, maar tegelijkertijd ook scherp als een mes in dialogen en discussies gedurende de hele film. Toch blijft het begin even aftasten en is het een fase, samen met de luchtige sfeer, van het nodige simpele en niet altijd even boeiende geleuter. Daar komt gelukkig vrij snel verandering in met het geval moeder en baby waarna, de ontberingen zoals verwacht niet echt losbreekt, maar wel een bepaald psychologische spel ontstaat.

What to do...met herr kapitan eenmaal aanboord is het al snel bal tussen alle aanwezigen. Interessante onenigheid, snedige discussies, verveling en onkunde zijn al snel de hoofdmoot en een interessant milieu waarin het zoeken is binnen de groep naar chemie, de rollen van iedereen, wie de baas is, en wie nu eigenlijk te vertrouwen is binnen alle besluitvorming en heibel die zo nu en dan heerst. De irritaties en ergernis stijgt dan ook behoorlijk richting het einde en is absoluut boeiend om te zien met een aparte ontknoping tot gevolg. Ik zou bijna vergeten de fraaie filmposter nog even aan te halen.

Lifeboat heeft verre van de spanning zoals we die kennen uit andere Hitchcock klassiekers. Zeg maar gerust dat het nog wel eens aan de brave kant is, toch is Lifeboat best wel een interessante film te noemen vanwege de wisselwerking tussen de karakters. Mijn interesse voor het boek is bij deze dan ook wel gewekt.

Meer psychologisch drama dan thriller is dit één van de films van Hitch die zich in één ruimte afspeelt (zij het een erg open ruimte in dit geval). Interessant concept waarin zich een doorsnede van de Amerikaanse bevolking aan boord van een reddingssloep weet te hijsen na een aanval door een Duitse U-boot. Een hoofdrol is weggelegd voor Tallulah Bankhead als persfotograaf. Ze leek me in het begin nogal een ‘typetje’ te spelen maar gaandeweg verbetert het. Naar verluidt deed ze ook naast de set ‘moeilijk’.Ook de anderen doen hun specifieke duit in het zakje van het psychodrama met elk hun rol en kenmerken. Samen moeten ze allerlei morele dilemma's en fysieke moeilijkheden zien te overwinnen.

Het bredere kader van dit drama is uiteindelijk een onmiskenbaar stukje oorlogspropaganda: de Duitse vijanden zijn echte slechteriken en het Amerikaanse volk is verenigd in de strijd, mét aandacht voor de ethische kant van de zaak. De realiteit van de concentratiekampen is intussen wereldwijd doorgesijpeld en wordt hier ook verschillende keren benoemd, om de veronderstelde goede kant van de Duitse kapitein in twijfel te trekken. Opvallend moment ook wanneer de Duitse kapitein de moord op William Bendix vergoelijkt door te wijzen naar diens kreupele toestand en slechte vooruitzichten. Een duidelijke verwijzing naar het eugenetische programma van de nazi’s.

Nog een andere opvallende aanwezige aan boord is Canada Lee in de rol van Joe. Voor zover ik mij kan herinneren de enige zwarte acteur die ik reeds aan het werk heb gezien in een Hitchcock film. Zijn rol sluit helemaal aan bij de onderdanige positie van de zwarte burger in de Amerikaanse samenleving van toen. Zijn (blanke) medeburgers geven hem de kans om mee te stemmen over het lot van de Duitse kapitein en hij is oprecht verbaasd over dat aanbod. Deze scene kan o.a. gelinkt worden aan de afwezigheid van stemrecht voor zwarten in de USA op dat moment (dat zou nog tot de jaren ‘60 duren). MAAR hij wimpelt zijn stemrecht en gelijke positie aan boord van de sloep beleefd af ‘omdat hij zich afzijdig wil houden’. Door het aanbieden van het stemrecht wordt m.i. in de film aangetoond dat ze allen letterlijk en figuurlijk in hetzelfde bootje zitten (de Afro-Amerikanen hadden uiteraard wél het ‘recht’ om zij aan zij te strijden tegen de nazi’s). De film getuigt niet van empowerment van een achtergestelde groep. Hitchcock en het scenario sluiten aan bij wat op dat moment (blanke) mainstream is met de Afro-Amerikaan in een veilige ondergeschikte positie. Toevallig of niet blijkt Joe in één van de scenes ook nog eens een ex-crimineel te zijn. Een ander markant moment. Wanneer ze niet langer beroep kunnen doen op de Duitse kapitein om te roeien is Canada Lee volgens de andere aanwezigen de eerstvolgende die in aanmerking komt om de harde fysieke arbeid te verrichten. Dat wordt niet expliciet gezegd maar getoond met de camera. En je ziet Canada Lee een keer met zijn ogen rollen.

Vanuit psychologisch, historisch en sociologisch standpunt zeker een interessante film dus, met competente acteerprestaties. Want om dat laatste draait het wel in dit soort films. Wel moet je het erbij nemen dat de film geschoten is in een studio. Een boot in een watertank met een bij momenten woelige achtergrond. Dat is een technische beperking van die tijd die hier extra hard speelt omdat het om de hele focus van de film gaat. Wel knap hoe Hitch bij de voorbereiding de hele film scene per scene heeft uitgetekend om telkens andere shots voor te bereiden en de monotonie uit de weg te gaan. Hij was een meester op vele gebieden, en voor hem was dit gewoon een extra uitdaging.

Herziening op suggestie van een collega met wie ik alle Hitchocks (her)bekijk. Aan mijn review van 2 j geleden heb ik niets te wijzigen. Behalve dat ik hem nog meer waardeer dan bij de eerste kijkbeurt (halfje omhoog) en dat dit misschien in het algemeen een ondergewaardeerd werk is van Hitchcock. Vermoedelijk is de film bij het grote publiek minder populair - lees tijdloos - omdat de nadruk ligt op de omgang met nazi's (en gemaakt terwijl de oorlog nog volop bezig is) en daarmee inhoudelijk gedateerd. Het is verder ook geen thriller hoewel er wel momenten van suspense in zitten. In elk geval was ik opnieuw onder de indruk van de knappe opbouw, karaktertekeningen en interacties. De sighting van Hitchcock was ik vergeten en was een leuk moment van humor.

hitchcock challenge # 25

Schitterend. De kunst van het vertellen. Mensen in een boot. Dat is het verhaal. Maar het prachtige scenario spint een web van drama, verraad, jaloezie, nijd, klasse verschil, ego, arrogantie, ijdelheid ..kortom menselijke zwaktes. Hitchkock heeft een beperkte bewegingsruimte (ook in Rope of Rear wndow) maar in tegenstelling tot die 2 films probeert hij geen technische hoogstandjes maar legt met simpele shots/revers shots focus op karakters en hun motieven. Volop in WO II waar de nazi's sowieso slecht zijn, is die Duitse drenkeling toch meer grijs. Hij opereert met succes een gewonde, is de enige die nog kan roeien maar is ook verrader (aard van het beestje) door iemand te laten verdrinken, door geen water te geven, door de energiemiddelen voor zich te houden. Prachtige vertolkingen en het is vooral Tallulah Bankhead die opvalt als de verwaande reporter die enkel oog heeft voor een goed artikel. Een vlugge research leert me dat ze vooral in de jaren '30 actief was en in deze film in nog 2 films meespeelde vooraleer eind jaren '50 nog slechts in TV series te zien was. Jammer want ze kon gerust naast een Ingrid Bergman of een Joan Fontaine staan in de Hitchkock films.

Voor mij blijft Lifeboat verrassend makkelijk overeind, voor een film met oorlogsthema en tijdens diezelfde oorlog geschoten. De morele kwesties overstijgen de toenmalige actualiteit.

Hoe ga je om met een vijand aan boord. Extra lastig, als die vijand over levensreddende kwaliteiten blijkt of lijkt te beschikken.

Het filmen van mens & misdrijf in een besloten ruimte is Hitchcock wel toevertrouwd. Hij past weer typische trucjes toe om de kijkspanning te verhogen. Ik weet als kijker bijvoorbeeld dat de nazi een kompas heeft, de andere schipbreukelingen nog niet, zij vertrouwen zijn aanwijzingen nog...

Ik had mijn twijfel bij de amputatiescène. Van een halve fles cognac ga je niet dermate out dat je daar doorheen slaapt, lijkt me. En volgens mij heb je daarna meer pijn dan last van een kater.
Op sommige punten is de film wel echt achterhaald. De rol van de enige zwarte opvarende is dubieus. Een onmetelijke sterrenhemel verbeelden met een lap stof met witte stippen is lachwekkend.

Niettemin heb ik me wederom uitstekend vermaakt met het onderhoudende verhaal.

In de beperking toont zich de meester. Zet negen mensen in een reddingsbootje en kijk wat ze elkaar te vertellen hebben. Er is eenheid van plaats, tijd en handeling. Elk personage heeft een eigen geschiedenis en psychologisch profiel.

Het centrale conflict draait rond een moreel dilemma. Moet je een Duitser tijdens de Tweede Wereldoorlog als een vijand behandelen of als een medemens? De impulsieve Kovac wil hem in het water werpen, maar de nuchtere Ritt wijst op de rechten van krijgsgevangenen volgens de Conventie van Genève van 1929. Tijdens hun spelletje poker is Kovac opnieuw degene die de regels aan z'n laars lapt.

Tallulah Bankhead maakte een comeback na ruim een decennium. Zij speelt de fotoreporter die de kijker bij de hand neemt. In het begin ziet ze er nog netjes uit, maar dat verandert gauw. Andere bekende acteurs zijn William Bendix als de gewonde spierbundel en de zachtaardige Hume Cronyn die het aanlegt met de verpleegster. Het probleem van de cameo loste Hitchcock op met een rondwaaiende krant.

Hoewel het zich op zee afspeelt, vonden de opnamen plaats in een studio van 20th Century Fox. Hitchcock gebruikte achtergrondprojectie en een enorme tank met water. De sterren zijn gaten in een kartonnen decor met licht erachter. Vreemd genoeg oriënteren ze zich niet met de Poolster, maar met Venus.

Hitchcock ging in tegen de trend door er geen melodrama van te maken. Achtergrondmuziek is enkel in het begin en op het einde te horen. Wel zijn er diëgetische intermezzo's met fluit en zang, met als hoogtepunt Heidenröslein van Goethe en Schubert. Freudiaanse toespelingen zijn de fluit en de drinkbeker als mannelijk en vrouwelijk symbool. Dit ongewone zeeavontuur kent een goed evenwicht tussen spanning, psychologie en humor.