Malpertuis (1971)

Heb gisteren de 'Director's Cut' gezien in het filmmuseum, duurt tien minuutjes langer maar is wel in het Nederlands. Dus ik vergeet even mijn ergernis over hoe de magistrale rol van Orson Welles werd verknoeid door de hijgerige nederlandstalige dub die er was opgezet

Los daarvan wel een erg knappe film. Beelden en symboliek zijn erg knap (vooral het eerste deel dan) en kunnen probleemloos naast Querelle of zo worden gezet (een vergelijking die op veel punten gemaakt kan worden ) Het verhaal is een ander verhaal ( ) Het begint allemaal erg mysterieus, dreigt dan even verknoeid te worden maar komt toch terug overeind, krijgt dan een nieuwe klap en eindigt halfdood huilend in een hoekje. Misschien waren de mensen vroeger iets minder belezen dan nu, maar ik krijg er de kriebels van als symboliek die je al een uur door hebt nog eens helemaal uitgelegd wordt op het einde. Bovendien worden er dingen gesuggereerd die ik de film een heel stuk minder interessant vond maken, dus laten we het laatste kwartier ook maar vergeten.

Na deze aanval van accute amnesie blijft er wel een erg goede film over, hij ziet er niet meer zo erg fris uit maar voor de rest zeker de moeite, vooral door de prachtige mysterieus-sensuele sfeer die er heel de tijd hangt, gecombineerd met een schitterend decor en fascinerende personages. Die sfeer gaat wat kapot als de 'mysteries' duidelijker worden, maar dat ben ik dus even

vergeten 4 sterren mag hij dus wel hebben.

De film zoals Kümel die bedoelde. Door hem zelf gemonteerd in 1973 voor de Vlaamse bioscooprelease. Kümel spreekt zelf de stemmen in van zes personages. Uiteindelijk heeft hij zes maanden gewerkt aan deze 'director's cut'.

Malpertuis is een bizarre, vreemde, symbolische, duistere, fantasierijke, mysterieuze film; in ieder geval alles behalve gewoon. Niets is wat het lijkt en alles heeft een of meerdere betekenissen of dubbele lagen.

De film vertelt het verhaal van een spookhuis genaamd Malpertuis waar oude Griekse Goden gevangen worden gehouden door de stervende oom Cassavius. Cassavius is de oom van Jan. Jan is matroos en keert terug naar zijn geboortestad en belandt in Malpertuis. Een huis vol gangen en paden, trappen en verborgen kamers. Het huis kent een geheim, maar welk ? Ondanks dat Jan zich gevangen voelt in het huis, wil hij het mysterieuze geheim ontrafelen ...

De fotografie is schitterend. Prachtig spel met beeld, licht, schaduwen en objecten. De aankleding en locaties hebben veel weg van barok. Veel kleuren, overdreven en groots. Prachtig hoe dit in beeld wordt gebracht. In de documentaire De Malpertuis Archieven komen ook veel interessante weetjes boven tafel over hoe men de voorstelling van het huis Malpertuis heeft kunnen creeëren. Zo is er veel gebruik gemaakt van schilderingen (de eindeloze gangen en trappen, schaduwen van het licht). Tijdens het bekijken van de film was me dat niet eens opgevallen, erg knap !
De eerste 15 minuten spelen zich nog buiten het huis af, maar ook hier krijgt het simpelste straatje een aparte uitstraling. Het lijkt zo anders dan normaal. Het laat je de sfeer van de film al meteen proeven. Ook speelt de camera op sommige momenten een spel met de acteurs en diens omgeving en laat ze meer een miniatuur voorstelling van zichzelf zijn.

De cast van de film zit vol met bekende namen, met als hoogtepunt natuurlijk Orson Welles. Hij speelt Oom Cassavius, het sleutelfiguur van de film. Hoewel hij zich als een klootzak moet hebben gedragen op de set, zet hij zijn rol sterk neer. De jonge Susan Hampshire maakt wellicht nog de meeste indruk. Ze speelt drie verschillende rollen: Nancy, Euryale en het 'nonnetje' Alice. Drie totaal verschillende karakters, met drie keer een totaal verschillend uiterlijk, maar allemaal even geloofwaardig en boeiend neergezet door de mooie Hampshire. Hoofdrolspeler Mathieu Carrière kreeg een totale 'make-over' en vertoont geen enkele gelijkenis met zijn eigen uiterlijk in die dagen. Ook hij zet een goede rol neer en weet op sommige momenten de beklemmende sfeer goed zichtbaar te maken. De Vlaamse dub klinkt natuurlijk niet altijd even naturel, maar als je je daaroverheen kunt zetten (wat je eigenlijk gewoon moet doen) zie je een bijzondere film.

Knap hoe alles richting het einde toe steeds meer in elkaar valt. Net als Jan werk je mee aan een speurtocht die je het hele huis en zijn bewoners laat kennen. De film is net als het huis een doolhof, waar je steeds dichter bij het juiste pad terechtkomt. Enkele plottwists op het einde maken het geheel nog verrassender (hoewel niet elke plottwist even sterk was). Kümel regisseerde met veel gevoel voor sfeer een sterke film, die nog een tijdje in je hoofd rond zal spoken.


In deze documentaire wordt Kümels filmcarrière belicht en krijgen we veel te zien over zijn samenwerking met Jean Ferry (die ook een grote rol speelde bij Kümels Daughters of Darkness). Natuurlijk komt ook de film uitgebreid aan bod. Zo zien we waar en hoe de locaties gecreëerd zijn, praten hoofdrolspelers, producenten en regisseur over Orson Welles en de andere castleden en komt de technische kant aan bod. De documentaire geeft een compleet beeld van het onstaan en voortbestaan van de (verschillende versies van de) film en geeft een goed beeld van de regisseur Harry Kümel.


Vertelt het verhaal van Orson Welles' rol tijdens de opnames. Hij was vrij snel bereid mee te spelen, maar had meteen al een aantal rare eisen en eiste ook een groot deel van het budget op (terwijl hij slechts 3 opnamedagen aanwezig hoefde te zijn en een vrij beperkte rol had). Tijdens de opnamen gedroeg hij zich als een arrogante zak en nam zelf de touwtjes in handen, liet cast en crew uren wachten en dronk er lustig op los. Door archiefbeelden van de set en interviews met betrokkenen krijg je als kijker een goed beeld over zijn abnormale gedrag. Na de drie dagen vertrok hij onmiddelijk en bleek hij toch wel zo vrijgevig om 1 dagloon cadeau te doen. Mosterd na de maaltijd voor de andere betrokkenen die drie dagen lang in druk en tijdnood hadden gewerkt en blij waren dat hij vertrokken was.


Interessante track waarin Kümel erg veel vertelt over de hele productie (en vertellen kan hij goed, geloof me). Te beluisteren in het Frans, Engels en Nederlands.


De versie die vertoont is op Cannes, gemonteerd door Richard Marden, en daar volledig de grond in werd geboord. Ik heb deze nog niet gezien, maar Kümel zelf was er totaal niet blij mee. In een brief naar de producenten tijdens de opnameperiode (de montage werd tijdens de opnamen verricht) schrijft hij al: 'Deze man is totaal niet geschikt voor de montage van deze film'. Zijn protest kreeg echter geen gehoor, waardoor Kümels visie totaal verloren is gegaan en hij op Cannes niet de versie kon laten zien zoals hij het gehad zou willen hebben.

Beide versies van de film zijn overigens niet ondertiteld en niet grondig schoongemaakt zoals de versie van Kümel zelf.


De trailer voor de Cannes versie. De trailer is net als de Cannes versies van de film niet opgepoetst en hier is dus goed te zien hoe mooi Kümels versie is gerestaureerd voor deze release !


Een 11 minuten durende featurette over de drie rollen die Hampshire in de film speelde. We zien en horen Kümel, Fisher (director of photgraphy) en Hampshire praten over ieder denkbaar detail en zien ondertussen vrij veel archiefbeelden (ongelooflijk hoeveel archiefbeelden er toch nog zijn) waaronder proefopnamen en make-up tests waarin het al verbluffend is om te zien hoe Hampshire steeds geen enkele gelijkenis meer vertoont met het voorgaande personage.


Harry Kümel bezoekt locaties waar de film opgenomen is en we zien hoe het er toen en nu uitzag. Ondertussen geef Kümel ook nog enige toelichting.


Een soort bio- en bibliografie van de schrijver van oa. Malpertuis Jean Ray, die in Nederland/Vlaanderen schreef onder het pseudoniem John Flanders. We krijgen wederom archiefbeelden te zien waarin Ray vertelt over Malpertuis en zijn leven.


Korte film van Herman Wuyts en Harry Kümel, destijds beide lid van Filmgroep '58 dat ook nog besproken wordt in de documentaire De Archieven.
Een fantasierijk filmpje met 'hoofdrollen' voor een bal en de kleur rood. In de film wordt geen woord gezegd, er is alleen begeleidende muziek. Al in dit filmpje speelt de droom/fantasie (spelletje met de werkelijkheid) een belangrijke rol. Paar leuke visuele trucjes. Zit erg goed inelkaar en is eigenlijk best indrukwekkend.

Kort televisiedrama dat Kümel regisseerde in opdracht van de BRT. Doet wat theatraal aan.
In lange dialogen vertelt een grafbewaker over de gebeurtenissen in de grafkelder. Wederom speelt het thema fantasie/werkelijk een centrale rol. Door de lange dialogen wordt het soms ietwat saai, maar de hand van Kümel is duidelijk te zien. Visueel vrij sterk.

Woorden van lof schieten tekort om aan te geven wat voor werk het Belgisch Filmarchief geleverd heeft met alle tot nu toe beschikbare dvd's. Er worden documentaires vervaardigd, archieven doorgespit, korte films opgezocht ... niks is te gek. De dvd van Malpertuis spant echter echt de kroon. Hier zijn zes extra documentaires gemaakt speciaal voor de dvd. Ook qua beeld en geluid presenteert men wederom een verbluffend resultaat. Ik kan het niet vaak genoeg zeggen: de reeks is het geld absoluut meer dan waard.

Prachtige film, geweldig gesneden en geregisseerd door Kumel, acteurs zijn allemaal goed en het knappe is dat vele facetten die onder de film niet lijken te kloppen of onlogisch lijken allemaal op hun plaats vallen op het laatst. Nederlandse dub komt soms niet zo naturel over maar is niet storend. De dvd is geweldig, met erg goed beeld en geluid, bovendien bevat de 2-dvd een schat aan extra's. 4,5*

Na 20 minuten gestopt met deze onzin

Ik begon met de Cannes versie engelstalig. Omdat Welles erin meespeelt en ik niet kon voorstellen dat hij Nederlands spreekt, dus leek dit me de juiste. Maar na een tijdje bleek dat er toch officieel Nederlands word gesproken (dacht ik althans). Dus toch maar de originele versie opgezet. Maar die was voor hoe het mogelijk is nog rampzaliger. Synchroon loopt niks, en die stemmen brr walgelijk, daar ga ik mijn oren niet aan blootstellen. Weet nog steeds niet welke taal er officieel word gesproken. Want Welles spreekt Engels maar de andere acteurs volgens mij niet. Maar die spreken ook niet allemaal Nederlands geloof ik.

Editing zag er waardeloos uit. Alleen de belichting en camerawerk leek nog niet eens zo slecht, maar ik kon er niet meer tegen, heel misschien geef ik het morgen nog een kans. Maar het begon al zo vervelend vaag, op die jaren 70tig lelijkheid manier, met mensen die steeds weglopen.

Welke versie is het minst kut?

Geen sterren.

Na enige aarzeling heb ik gekozen om de versie van Kumel zelf te bekijken. Nederlands gedubbed dus. En daar heb ik helemaal geen spijt van.

Malpertuis is een buitengewoon bijzondere film. Vooral de vormaspecten zijn geweldig goed. Cinematografie en montage bulken van de stijl en dynamiek. Neem de knokpartij in de kroeg. Kumel laat zien dat een gevecht niet indrukwekkend wordt door alles te overdrijven: te veel mensen, te veel bloed, te gruwelijke wonden. Hij werkt slechts met wervelende en opzwepende montage en creeert zodoende niet alleen spanning maar ook visuele pracht. Andere fraaie staaltjes zijn de achtervolging van Jan op Nancy (met het geklik van zijn schoenen), of de buitenscene met de pater (twijgjes en takjes bieden een even subtiele als sterke suggestie van gevangenschap).

Toch kan de film mij niet op alle onderdelen ten volle overtuigen. Het middengedeelte duurt wat lang en is zo onwerkelijk dat echte betrokkenheid bij mij een beetje ontbrak. Op verhalend gebied komt er net een wending teveel aan het eind en het slotcitaat is gewoon een misser.

Van de nasynchronisatie had ik overigens totaal geen last. De stemmen zijn allemaal geloofwaardig en het Vlaams geeft zelfs extra sfeer aan het toch al sfeervolle geheel.

Echt een stijlvolle film dus, op enkele momenten zelfs absolute topcinema. En toch heeft Malpertuis het nét niet. Dikke 3,5*.

Bijzonder interessante film. Malpertuis is zowel een mysterieus sprookje als een beklemmende nachtmerrie, zowel een Griekse tragedie als een barok liefdesverhaal.

Orson Welles treedt maar een tiental minuten op, maar zijn aanwezigheid is doorheen de film zeer voelbaar.
De rest van de cast doet het ook aardig goed, met name de driedubbele rol van Susan Hampshire, die zeker moet genoemd worden. Het zal wel zeer moeilijk zijn geweest om drie totaal verschillende vrouwen te vertolken, maar zij doet dat met verve.
Matthieu Carrière was minder overtuigend, loopt een beetje als een stijve hark door Malpertuis en mist de charme die zijn karakter zou moeten hebben. Als blonde, grote jongeman, waarbij zijn geaardheid moeilijk te zien is, in mijn geval toch , liet hij sterk de indruk na te laten van een Griekse god te zijn...
Over het algemeen zijn de verschillende personages zeer intrigerend, afwisselend en excentriek met iedere met zijn eigen trekjes wat de ontknoping interessanter maakt.

Wie de Cannesversie eerste zal bekijken, zal merken dat deze versie veel meer voor de sfeer en het mysterieuze aanleunt, terwijl Kümel voor de Nederlandstalige versie ervoor koos om het verhaal wat minder ingewikkelder in elkaar te breien, wel met een verschrikkelijke montage, waarbij de heerlijke ouderwetse, beangstigende sfeer van de Cannesversie deels weg. Een film restauren kan dus ook z'n nadelen hebben... En Kümel slaagt erin om het zo lelijk en fout mogelijk aan elkaar te monteren door op het verkeerde moment te knippen en shots abrupt te verstoren waarbij het beeld zelfs eventjes stilstaat .
zijn doel was voornameijk het makkelijker begrijpen van een nogal ingewikkeld plot dat volgens mij toch behoorlijk wat onlogischeden bevat, maar aangezien de film gewoon een aaneenschakeling van de meest onwaarschijnlijke ontwikkelingen,surrealistische camerastandpunten is en waar niets is wat het lijkt kunnen we hen dat moeilijk kwaad nemen. Voor zulke films zal er altijd wel een verklaring zijn

Maar de grootste sterkte van de film is dus wel de vormgeving. De kostuums zijn zorgvuldig uitgekozen, het huis is een pareltje van surrealistische decors met een labyrint van trappen en gangen, een heuse nachtmerrie.
Dit alles gecombineerd met zeer huiveringwekkende shots (sinds The Shining niet meer zo goed gezien) , waarbij ik me nogal ongemakkelijk voelde, zoals de wenteltrapscene en de muizenvalscene verantwoort het genre dat hier gemeld staat : horror in zijn puurste vorm.
Het einde bezorgde me rillingen,een nachtmerrie in een nachtmerrie zeg maar, waarbij de kijkers die daarvoor terug op adem waren gekomen er weer in worden meegesleurd... pareleinde !

Het sprookjesachtige in de film werkte ook goed met een aantal zeer mooie sfeerbeelden en de middeleeuwsachtige muziek paste er ook zeer goed bij. Wat een geweldige componist die George Delarue die met alleen maar de muziek het gewenste effect van een scene weet te geven ! Huiveren en daarna dromen...

Een paar scenes komen zelfs over als een stuk uit een Griekse tragedie met geweldig veel tragisch mimiek en gejammer. Leuk dat het in die scenes lijkt alsof de kijker werkelijk naar een toneelstuk zit te kijken wat het drama alleen nog maar vergroot en het groots onderwerp sterker maakt. Goden ontoveren, wie verzint het toch

Spijtig van het einde, met een toontje dat mijn niet zo aanstond. Er waren genoeg aanwijzingen in de film en om daarna nog eens zo'n uitleg bij te geven verpest het mysterieuze aan de film en sterft er een deel van de opgebouwde sfeer weg.

Dat België ooit zo'n film heeft gemaakt zullen niet veel mensen geloven... zonde dat Malpertuis geen voorbeeld is geworden voor latere Belgische films, anders zou het mijn favoriet land geworden zijn

Verrassend goed voor een film van Belgische bodem, maar veel meer dan "gewoon goed" zou ik Malpertuis niet durven noemen. Daarvoor is de film te wispelturig. Sublieme momenten worden al te vaak afgewisseld met vervelende, overdreven melodramatische sequenties.

Als verhaal stelt Malpertuis uiteindelijk geen moer voor. Een traditioneel spookhuisverhaaltje zoals er dertien in een dozijn zijn, maar zoals altijd gaat het om de uitvoering. In dit geval bij vlagen subliem, zoals ik al zei, en aan sfeer onbreekt het Malpertuis dan ook geen seconde. De prachtige gotische decors, het eindeloze gangencomplex dat het spookhuis rijk is, de onderlinge intriges, ... allemaal feilloos, zij het niet constant genoeg, in beeld gebracht. Een schitterend voorbeeld van de kracht van deze film is de maskerscène die je door de hallucinante cameravoering probleemloos in een schilderij van Ensor doet wanen. Een voorbeeld van het tegendeel is dan weer de lachwekkende eindscène; een complete stijlbreuk met de rest van de film en behalve de mooie visuele parallel met het waanzinnige, eindeloze gangencomplex, een afknapper van formaat.

Hoogtes en laagtes in Malpertuis met andere woorden, maar interessant genoeg om meer van deze regisseur te willen zien.

Bittere ontgoocheling.

Ik had van deze film zoveel verwacht. Iets teveel, waarschijnlijk.

Omdat in het boekje bij de DVD stond dat de Cannes-versie door de meeste mensen slecht werd bevonden, probeerde ik de versie die Kümel zelf monteerde. Spijtig genoeg is deze versie in het Nederlands gedubd, wat vreselijk slecht overkomt.

De scènes in het bordeel zijn nog redelijk goed, maar vanaf dat Jan in Malpertuis aankomt gaat de film enkel nog achteruit. Aan sfeer ontbreekt het niet (de decors zijn ronduit prachtig) en de fotografie is echt knap gedaan, maar het scenario trekt op zéér weinig. Neem daar die verschrikkelijke Nederlandstalige dub bij en je krijgt dit gedrocht van een film.

Het einde is dan weer wel origineel (een beetje Shyamalan-achtig, maar dan nog absurder).

Nadien heb ik de Cannes-versie in het Engels nog eens opgezet, die kwam veel natuurlijker over, maar het verhaal blijft uiteraard hetzelfde.

Wat een grandioos meesterwerk had kunnen worden, is uitgedraaid in een enorme fiasco. Spijtig.

niet bepaald een goede film naar mijn smaak, gelukkig heb ik ook de extra's op de DVD gezien en blijkt dat Orson Welles nogal wat gecommandeerd heeft bij het maken van deze film, had ik niet van hem verwacht, zal de film vanaf nu door andere ogen zien

Life, what is it but a dream - Lewis Caroll

Ik moet eerlijk bekennen, ik had tot voor kort nog nooit van Malpertuis gehoord en ook de naam van Kûmel was me redelijk onbekend. Nu ben ik sowieso al niet thuis in het oeuvre van de Belgische film (Robbe de Hert is de enige die me interesseert) maar toch leek het me vreemd dat ik nog nooit eerder iets van de Antwerpse regisseur had gezien. De film (die prachtige editie van het Belgisch filmarchief) vond ik met pure chance in een kartonnen doos op een rommelmarkt voor een paar euro maar toen ik erachter kwam dat er verschillende versies van de film waren temperde mijn goesting een beetje. Ik ging de film pas opzetten wanneer ik de kans had om elke versie te zien en dat was dus de afgelopen twee dagen.

Malpertuis (1973) - 119 minuten

Vermits er zowel op de hoes als in het bijhorende boekje werd aangeraden om Kümel's gemonteerde versie te zien heb ik eerst deze opgezet. Met schrik in het hart want ik vreesde voor de Vlaamse dub maar dat valt eigenlijk erg goed mee. Zelfs een iconische stem zoals die van Orson Welles komt nog vrij degelijk tot zijn recht dus daar geen reden tot klagen. Nog geen reden om te klagen is de visuele pracht waarmee de film geschoten is. Interessant zijn de vele documentaires die als extra op de DVD staan en daaruit blijkt dat er veel gebruik werd gemaakt van schilderijen. Die zijn zo getrouw dat er werkelijk geen verschil lijkt te zijn tussen realiteit en tekening. Eerste kennismaking met de regisseur dus maar als hij dit soort barokke schaduwspel in zijn overige films weet te benaderen, dan weet ik dat ik nog een mooie tijd tegemoet kan gaan. Het probleem met de film is echter het verhaal. Nu is dit sowieso een film waarbij je nooit alle dubbele bodems vanuit de eerste kijkbeurt kunt zien dus ik heb waarschijnlijk wel wat gemist maar langs de andere kant legt Kümel het einde teveel uit. Ik denk dat het voor iedereen wel duidelijk was dat het hier om Goden ging, al was het wel leuk om namen te kunnen plakken op de verschillende personages want ik had ze er niet allemaal uitgehaald, maar ook de ontknoping was me iets teveel twist na twist.

Orson Welles, schijnbaar een eikel op de set maar ik blijft het toch een enorm fascinerend persoon vinden. Ook dit doet hij toch weer erg leuk en de rol van Oom Cassavius is hem werkelijk op het lijf geschreven. Degene die echter compleet de show weet te stelen is Susan Hampshire. Zij speelt 3 grote rollen (5 als je de twee minieme rollen erbij telt) maar in geen enkel opzicht stoort dit. Hampshire is gewoonweg 3 keer een compleet ander persoon (zowel in uiterlijk als in acteren) en ze toont een grote klasse in haar spel. Over Mathieu Carrière ben ik iets minder te spreken. Zeker in de Vlaamse dub komt hij erg geforceerd over. Leuk ook om opeens nog een aantal Vlaamse acteurs te zien, had nooit gedacht Dora van der Groen in een film met Orson Welles te zien maar die weten zich erg goed staande te houden.

Malpertuis (1971) - 100 minuten

Ik twijfelde eerst nog even om voor de Franse versie te gaan maar vermits deze geen ondertiteling heeft was die optie al snel weggevallen omdat mijn Frans echt niet goed genoeg is om een hele film zo te kunnen volgen. Engelse versie dus en ik was wel benieuwd naar wat voor verschillen er tussen beide versies zitten. Visueel zitten er inderdaad wel wat verschillen in (onder andere de begingeneriek is veranderd en ten goede want die in de Vlaamse versie is werkelijk onleesbaar) maar vooral het verhaal is een stuk onduidelijker geworden. Ergens logisch natuurlijk vermits deze versie zo'n 20 minuten korter is. Over het algemeen is dit dus inderdaad een mindere versie maar er zit één groot pluspunt aan en dat is de muziek van George Delarue. Enorm zonde dat die in Kümel zijn versie ontbreekt.

Als het aan mij ligt dan kun je best voor Kümel zijn eigen gemonteerde versie gaan. De Vlaamse dub is misschien in het begin wat vreemd maar je geraakt er vrij snel aan gewend. Vooral qua verhaal is het een stuk aangenamer om te zien. Toch is Malpertuis niet de film geworden die ik had gehoopt en lijkt het beter te zijn geweest indien er een samensmelting van beide versies was geweest. Ben wel benieuwd naar een herziening maar ik heb even genoeg gehad van Malpertuis. Wel chapeu voor de DVD trouwens!

3.5*

Nog voordat de pater familias (Orson Welles) zijn laatste adem heeft uitgeblazen, staan de erfgenamen in de rij om zijn materiële goederen te ontvangen. Zeeman Jan (Mathieu Carrière) wil ontsnappen met de zus wiens voluptueuze lichaam hij al meermaals geproefd heeft. De rest van de familie staat al in de nek van de stervende te hijgen; allemaal zien zij hun verlangen weerspiegeld om te ontsnappen aan het grijze muizenbestaan van alledag. Het zijn carnavaleske figuren, ogenschijnlijk ontsnapt uit de grote Russische romans. Venijnige, elkaar hatende gluiperds die zich bij voorbaat rijk rekenen bij het sterven van hun oom. Maar de stervende voorvader heeft een laatste troef achter de hand: zijn testament bindt iedere nazaat aan huize Malpertuis. Voor eeuwig.

Malpertuis is een labyrintische locatie vol gangen, trappen, nissen, verborgen ruimtes en plekken om elkaar te bespieden. Een beklemmende plek waar dode beesten je aanstaren; waar onzichtbare ratten knagen, ratelen, kermen, kruipen. Overal plekken om te gluren of begluurd te worden. Demented Hogwarts. Malpertuis is een carnavaleske, boertige plek. Waar familiebanden een façade zijn van kleinburgerlijkheid en preutsheid. Waar men slechts in gemene toespelingen met elkaar spreekt, onmachtig om liefdevolle banden te hebben. Malpertuis is een zwoele, sensuele plek van verboden liefde, perversie, opwinding en (onderhuidse) seksuele spanning. Het is geen film die het moet hebben van een logisch coherent plot of een psychologische ontwikkeling, maar het weet de gotische locatie uit te buiten voor een surreële, associatieve trip door het onderbewustzijn. Een film als geen ander: boertige komedie, horror, satire over de menselijke conditie, erotiek en mythe. Krankzinnig en vreemd, maar volstrekt eigen.

Malpertuis zag ik voor het eerst op zeventienjarige leeftijd in een filmzaal zonder dat ik wist welke film er zou gaan komen of welk genre ik überhaupt kon gaan verwachten, en ik werd behoorlijk weggeblazen door de geweldige sfeer, het spel, de kleuren en bovenal het briljante uitgangspunt van de als huisdieren gehouden Griekse goden. Ik weet niet meer welke versie ik toen zag (het was een 16mm-print, vermoedelijk dan Kümels versie?), wel dat ik de magnifieke muizenvalscène bij mij flink effect sorteerde. Later heb ik Malpertuis nog via een televisie-uitzending op een VHS-band kunnen vastleggen, maar tussen de laatste keer dat ik de film heb bekeken en de recente aanschaf van de Cinematek-dubbel-DVD lagen vele, vele jaren, waarin ik overigens de bronroman van Jean Ray wel enige malen heb gelezen.
        De film heeft inmiddels nog niet veel van zijn fascinatie voor mij verloren. Van Orson Welles ben ik niet meer zo onder de indruk (ook los van zijn beroerde gedrag op de set zoals gedocumenteerd op de uitzonderlijk rijke DVD), van Susan Hampshire in al haar drie rollen (maar vooral als Euryale) des te meer, en ook Michael Bouquet als de geslepen Dideloo is ijzersterk. Als de naïeve Jan is Mathieu Carrière onwaarschijnlijk mooi en dromerig; hij beweegt zich bijna als een ballerina, en hij moet ook zo'n beetje het lijdend voorwerp zijn, de wassen tablet waarop het huis als het ware zijn indrukken nalaat. Dat zijn enigszins wezenloze spel andere mensen ergert of tegenstaat kan ik begrijpen, maar ik vind het wel passen bij de droomachtige sfeer van de film, net zoals de af en toe wat onbeholpen nasynchronisatie mij deswege niet stoort (en ook omdat ik het onrealistische effect daarvan al gewend ben bij bijvoorbeeld de films van Fellini). Gelukkig is de gecompliceerde vertelstructuur van de roman door Jean Ferry en Harry Kümel al in de scenariofase vereenvoudigd, en in combinatie met de fantastische set-design en de superbe fotografie levert dat nog altijd een intrigerende en bijna obsederende film uit die wat mij betreft onbeperkte te herzien is, ondanks alle tekortkomingen waar Kümel in zijn audiocommentaren ongegêneerd op wijst. In één van de extra-features vertelt hij dat hij het vaak meemaakt dat mensen na het zien van de film rare dromen hebben gehad, en ja, dat is ook mij overkomen bij het doorspitten van alles wat er op deze DVD te zien en te beluisteren valt (maar vraag me niet om de droom na te vertellen : toen ik wakker werd wist ik alleen nog maar dat ik heel wat gangen belopen had).
        Overigens, ik weet het wel : sfeer is belangrijker dan plot, aan de herziening van een echt goede film kun je ook wanneer je de oplossing van het mysterie al weet nog net zo veel plezier beleven, en misschien weten de meeste mensen die aan deze film beginnen sowieso al wel wat de clou is, maar toch maakt zowel de Nederlandse wikipedia-pagina ("Een zeeman erft het huis van zijn oom. In het huis blijken de vroegere goden van de mythische berg Olympos te wonen") als de allereerste zin van de tekst achterop de DVD ("Groots opgezette visualisering van Jean Ray's roman over het spookhuis Malpertuis waar oom Cassavius de oude Griekse goden gevangen houdt" het qua spoilers wel tamelijk bont.
        Iets anders is dat Hubert Lampo, auteur van de Vlaamse vertaling van Malpertuis, blijkens zijn nawoord daarbij nog met een vraag is blijven zitten : wie heeft Mathias Krook vermoord? In de verfilming maakt Kümel wel duidelijk wie (volgens hem) de dader is, maar wat is diens motivatie? Elders oppert Lampo wel een mogelijkheid daarvoor, maar heeft iemand hier een idee?
        En tenslotte nog een paar aardige anekdotes en details voor wie ze nog niet kent : Eisengott wordt gespeeld door Walter Rilla, de vader van Wolf Rilla, de regisseur van de oorspronkelijke Village of the damned uit 1960, en Lampernisse (de man onder de trap) door Jean-Pierre Cassel, de vader van Vincent Cassel. En voor die laatstgenoemde rol hadden ze oorspronkelijk Jacques Brel benaderd, dat was ook wel een mooie keuze geweest...

Malpertuis is een dromerige, surrealistische en enigszins absurdistische Gothische Horror-film van Harry Kümel. Matroos Jan keert naar jaren weer terug naar zijn familie in Gent. Hij verneemt dat zijn oom Cassavius op sterven ligt en dat daarom de voltallige familie zich in Malpertuis heeft verzameld, wachtend op zijn dood en hun erfenis. Het huis Malpertuis is een eindeloze doolhof en Jan is vastbesloten het geheim ervan te doorgronden. Gebaseerd op het boek van de Gentse schrijver Jean Ray.

Harry Kümel wilde het boek al lange tijd verfilmen maar kon dit pas na het succes van de Vampier-film Daughters of Darkness. Malpertuis werd al snel een ambitieus internationaal project. Franse acteur Mathieu Carrière speelt de hoofdrol van de film en verder speelt ook Jean-Pierre Cassel een rol. De Britse actrice Susan Hampshire speelde diverse vrouwelijke rollen in de film. En tot slot heeft Kümel zijn idool Orson Welles gevraagd voor de rol van Cassavius. Welles accepteerde de rol, maar was een ramp om mee te werken. Hij was regelmatig dronken en nam de regie van zijn eigen scènes vaak over. Daarnaast gaf hij continu de indruk ieder moment weg te kunnen lopen van de film.

De productie van de film verliep een beetje zoals bij de Italianen, veel verschillende nationaliteiten op de set. De regisseur was Vlaams, de crew voornamelijk Frans en Engels. Twee acteurs zijn Engels, een aantal Frans en de rest Vlaams. Tijdens de opnames werd voornamelijk Engels en wat Frans gesproken. Omdat de film echter grotendeels door Vlaamse filmbonden is gefinancierd werd de film in het Vlaams gedubd voor hij werd uitgebracht.

Tijdens de post-productie ontstond er onenigheid tussen Kümel en editor Richard Marden (Hellraiser) over de montage. Kümel monteerde zelf de Vlaamse versie van 119 minuten en Marden maakte de Engelse en Franse versie van 100 minuten die op Cannes zijn vertoond. De Vlaamse versie is dus langer en heeft daarmee ook wat meer samenhang qua verhaal. De stemmen doen een beetje aan als in een tekenfilm, maar het went al gauw. Een nadeel is dat deze versie nauwelijks muziek heeft en Welles en Hampshire zijn gedubd. De Cannes-versie zit erg vreemd in elkaar qua montage (personages verschijnen uit het niets) maar heeft wel de originele stemmen van de meeste acteurs en een prachtige sfeervolle soundtrack van Georges Delerue.

De film is opgenomen in Gent en Brugge, erg mooi in beeld gebracht door cinematograaf Gerry Fisher (Highlander, Exorcist III). Gent wordt een labyrintische spookstad en het Malpertuis een oneindige vesting. Op veel vlakken wordt de film een soort dromerig geheel en de manier waarop het gefilmd is helpt daarbij enorm. Enerzijds is de film vooral een familie-drama met wat erotiek, maar anderzijds is het ook veel gotische horror.

Uiteindelijk blijkt Jan tot twee keer toe de hele geschiedenis te hebben gedroomd, maar aan het einde blijkt hij toch niet van Malpertuis verlost te zijn. De ontknoping dat alle familieleden eigenlijk Griekse goden zijn, gevangen genomen door Cassavius van een Grieks eiland en door diens assistent in menselijke gedaantes gevangen. Enerzijds klopt het door de subtiele aanwijzingen in de film, maar anderzijds is mij onduidelijk waarom Cassavius zo'n hekel aan ze heeft gekregen en waarom ze zich gedragen als een kleinburgerlijke familie die koste wat het kost een erfenis wil bemachtigen.

Al met al een erg bijzonder Belgische film van Kümel. Je wordt als kijker in de mysterieuze sfeer gezogen naar deze spookachtige droom, of eerder nachtmerrie.

De versie die ik bekeken heb is de in het Nederlands gesynchroniseerde director’s cut van Harry Kümel. Eerst wilde ik de Engelse (Cannes)versie bekijken maar omdat deze niet de goedkeuring van Kümel had, heb ik dan maar zijn wens gerespecteerd, al ben ik geen liefhebber van gedubde toestanden.

Absoluut genoten van dit fantasy verhaal, dat zich kenmerkend afspeelt in lange gangen en barokke kamers van Malpertuis, een niet nader omschreven huis/slot waarin alles in eerste instantie draait rond de stervende Cassavius, vertolkt door Orson Welles. Orson Welles is te zien in de eerste helft van de film, en trekt gelijk alle aandacht naar zich toe. De echte hoofdrol wordt dan weer gespeeld door Mathieu Carrière. Maar misschien is de werkelijke ster van de film voor mij wel Susan Hampshire. Ik had het eerst zelfs niet door maar ze heeft drie uiteenliggende vrouwenrollen op zich genomen. Toen ik daarachter kwam dacht ik effe: briljant!

Het scenario komt warrig over maar dat is ook een beetje de bedoeling aangezien logica niet per se van tel is in het hele opzet. Qua setting en insteek van het scenario deed het me eigenlijk nog wel denken aan Dario Argento, ook al omdat er zelfs gore te zien valt.
En al wordt er met geen woord over gerept in de extra’s op de dvd, en is de film gebaseerd op een boek van Jean Ray, toch heb ik hard moeten denken aan Le Procès (1962) - MovieMeter.nl, met Orson Welles als regisseur en ook acteur. In diezelfde film ligt hij eveneens vanuit bed de boel te leiden, te midden van een labyrinth, wat overeenstemt met Malpertuis.

De prachtige fotografie van Gerry Fisher betekent zeker een grote meerwaarde. Jammer dat de lancering van de film verprutst werd door de eerste montage, nadien rechtgezet door Kümel, maar intussen heeft de film toch een soort cultstatus verworven en ben blij dat ik hem nu zelf ook gezien heb.

Wat een bevreemdende ervaring was dit. Deze valt onder het label van horror, maar echt horror is het niet natuurlijk. Hooguit erg mysterieus. Een Belgische film zowaar, geheel ook gefilmd in het Middeleeuwse Brugge en Gent met hun pittoreske geplaveide straatjes. De cast zei me niet zoveel, maar blijkbaar waren het veelal buitenlandse acteurs. Je ziet inderdaad af en toe dat er gedubd werd.

Een rariteitenkabinet is het wel die bonte bende die gehuisvest is in Malpertuis en wordt geregeerd door de stervende pater familias Cassavius. Jan voelt er eigenlijk niets voor om terug te keren of om er te verblijven, maar blijft toch. Hij ervaart vreemde dingen in het huis met zijn talrijke deuren, verdiepingen en gangen.

Fascinerend en sfeervol, dat zeker. Maar verder dan dat ging het voor mij niet. Ik vond het bij momenten te theatraal, maar ook enerverend met die hoogdravendheid. Het einde verraadt eindelijk het opzet en het mysterie. Leuk uitje naar de Griekse mythologie, maar naar het hoe en waarom bleef ik toch op mijn honger zitten.

Een verdienstelijke poging om een Belgische horrorfilm te maken. Alhoewel, de horrorfans zullen misschien wat bedrogen uitkomen aangezien dit eerder een psychologisch drama met wat horror-invloeden is. Malpertuis moet het vooral van de sfeer en dialoog hebben. Men spreekt in cryptische zinnen waardoor je als kijker niet echt weet waarover er de afgelopen vijf minuten werd gebazeld. Interessant en toch vermoeiend, zo blijkt.

Jammer dat de rest van de film een uit de hand gelopen verkleedfeestje met extravagante pruiken, kostuums en overarticulatie is geworden. Orson Welles komt dan ook even een goeiendag zeggen voor hij dan weer verdwijnt voor de rest van de film. Heel vreemde keuzes die werden gemaakt. De film duurt ook veel te lang en enkele personages haalden het bloed van onder mijn nagels.

Het helpt waarschijnlijk ook dat ik deze zomer twee van Stephen Fry's boeken over de Griekse mythologie heb verslonden. Dit maakte de kijkervaring net wat leuker.

2,5*

En met de sprekende ogen van Susan Hampshire uit een Vlaamse film, bereik ik veel eerder dan verwacht het einddoel van deze challenge, al ga ik op mijn gemakje door (leer mij Joolstein en zijn nachtdiensten kennen, dit is nog niet genoeg, als ik zou willen winnen. Maar de geschiedenis leert dat daar meestal iets filmdipperigs tussenkomt )...

Van Harry Kümel zag ik eerder Les Lèvres Rouges (1971), en die beviel me ondanks enkele aanmerkingen heel prima. Die heb ik hier ook, en de nasynchronisatie is er een van. De dub van Malpertuis (1971) is vreselijk, en veel voice acting voelt gewoon wat amateuristisch, alsof iemand op tijd voor de lunch klaar wilde zijn in plaats van zich ècht inleven in de emotie van de scène. Orson Welles Vlaams horen hijgen (Excuses, heer Kümel) terwijl het duidelijk niet helemaal gelijk loopt, voelde ook behoorlijk spaghettiwestern. Om van de knabbel en babbel geluiden die ze in de gangen van Cassavius' landhuis horen, nog maar te zwijgen.

Verder valt er nochtans genoeg te genieten in dit sfeervol kleurrijke, mysterieuze en bizarre raadsel van een film, al ben ik ook benieuwd naar de Cannes versie met muziek van ene Georges Delerue waar een aantal het over hebben op de pagina van de film zelf, en die door Kümels hermontage niet meer paste. Volgens Mac Hammer Fan is "de Cannes versie - in het Frans - een absolute must!". Ik zal er geen DVD voor op gaan snorren, maar als ik de kans ooit krijg houd ik me wel aanbevolen.

Maar de Vlaamse dub kan ik gewoon niet meer geven dan 3*, hoe graag ik ook zou willen voor alles wat er wel echt tof aan is. Zonde, want wat heeft het een potentie...

3*

Bij: Horrorchallenge 2021