Breaking the Waves (1996)

Toch een beetje de doorbraakfilm van von Trier, die toen net het Dogma manifest had ondertekend. Met Dogma heeft de film weinig te maken, maar ik heb dat manifest nooit zo serieus genomen (al zijn er natuurlijk wel een paar sterke films uit voortgekomen). Breaking the Waves moet het vooral hebben van de compromisloze stijl van de regisseur, het Noord-Schotse landschap en de sterke rol van Watson. Ze deed me denken aan Giulietta Masina in La Strada, speelt een beetje hetzelfde type ook (wereldvreemd, vermoeden van lichte handicap). Skarsgard is ook goed als Jan, maar die is dat eigenlijk in elke film wel, en dat geldt in mindere mate voor de vroeg overleden Cartlidge. Veel typische von Trier ingrediënten, zoals de indeling in hoofdstukken en thema's als seks, religie en afwijzing door de maatschappij.

De film duurt nogal lang en her en der worden wat steken laten vallen (de liefdesverklaring van Dr Richardson was bv wel een echte mispeer) maar deze von Trier staat nog steeds als een huis.

Het typisch Deense gebruik van de handcamera doet het trouwfeest lijken op een amateuristische familievideo. Dat geeft het gevoel dat je er zelf bij bent. Het eiland Skye en de noordelijke kuststreek van Schotland zijn een mooi decor. De plaatselijke bevolking is argwanend tegen de buitenlandse verloofde. Godsdienst wordt op twee manieren benaderd: de rigoureuze opvatting van de gemeenschap tegenover de persoonlijke spiritualiteit van Bess. Emily Watson legt een kinderlijke eenvoud in haar complexe rol. De hits uit die periode bevestigen de tijdgeest, al hebben ze niks met Schotland te maken. Het eerste uur is boeiend, maar daarna wordt het wel heel somber en statisch. Von Trier heeft later nog betere dingen gemaakt, maar z'n eigen stijl was hier reeds gevormd.

De film duurt lang en bouwt dan ook langzaam op maar heeft vanaf het begin alle kenmerken van een meesterwerk vanwege een bijzondere stijl – de film is lichtelijk vervreemdend door de onrustige en zelfs schokkerige handy held camera die echter precies de natuurlijke beweging van het oog volgt, door een Emily Watson die regelmatig in de camera kijkt en door de pophits bij de verschillende titels die alle de illusie doorbreken en benadrukken dat je naar een film kijkt – en een intrigerende Bess die lichtelijk geestelijk gehandicapt (‘stupid’) is en juist daarom het strenge protestantse geloof van haar dorp eigen maakt, de volmaaktheid van Jezus benadert en die sterft aan haar ‘stoornis van pure goedheid’ terwijl de predikers van de kerk – de Farizeëers – haar verstoten en begraven als een zondares. De film heeft daarmee dezelfde thematiek als bv. The Green Mile (Film, 1999) maar deze is fel realistisch en grauw in plaats van magisch realistisch, al meent Bessy dat ze direct in contact staat met God waardoor ze magisch denkt (en de film suggereert dat ze gelijk heeft).

De paradox van de film is dat Bessy zo goed is dat ze zelfs de duivel dient: ze is als een bakvis die zich prostitueert om haar pooier gelukkig te maken maar bovenal offert ze zich op voor de ander vanuit haar geloof of indocrinatie dat egoïsme een zonde is c.q. dat God liefde de dood laat overwinnen (welke liefde echter wordt geperverteerd tot een proxy-liefde). Daarbij is eigenlijk niemand slecht in de film: iedereen heeft goede intenties en houdt van Bessy hetgeen de film een tragedie maakt in Hegeliaanse zin waarin verschillende noties van het goede met elkaar botsen en het onderspit delven. De film heeft daarmee een rijke thematiek en is onthutsend in z’n lelijke realisme alsmede aangrijpend in z'n tragiek: het is een film als mokerslag.

Deze film dan eindelijk eens gezien. Mag ik het een beproeving noemen? Slechts de intermezzo's om van hoofdstuk naar hoofdstuk over te gaan bieden een moment van verlichting. Von Trier is uiteraard niet de meest lichtvoetige cineast uit het donkere noorden, dus mag het geen verrassing heten dat hij hier zijn inktzwarte gal spuugt over ... de kerk.

Tegenover de kleingeestigheid van de goegemeente en met name de schriftgeleerde stelt hij de naïeve onschuld van de (goed)gelovige Bess, die verliefd wordt op buitenstaander Jan. In den beginne giet hij hun liefde in een bijna dierlijk lust, begeerte, in een fysiek orgastisch ritueel. Maar het is Bess die met haar hoofd toch dicht bij haar God blijft: ze dankt hem letterlijk voor deze door hem geschonken liefde. Uiteindelijk ontspoort hun liefdesverhaal door een satanische interventie van God. Bess voelt zich schuldig vanwege haar smeekbeden om Jan volledig in te lijven, tot haar beschikking te stellen. Het fysieke is in een klap van tafel geveegd en de twee geliefden moeten uit een ander vaatje tappen. Voor Bess minder een probleem dan voor Jan, die het vleselijke verlangen niet uit zijn geest weet te bannen.

Om Jan niet te verliezen doet Bess alles, maar dan ook letterlijk alles om hem te "plezieren," om zijn levenslust op te wekken. Ze vernedert zichzelf tot het laagste, zeker in de ogen van de godvrezende gemeenschap.

Haar opofferingen zijn er uiteindelijk te veel aan, maar in haar beleving beloont God dit door "wonderen" te laten gebeuren. De toevalligheden die in het perspectief van Bess als Gods interventies beschouwd werden, pasten perfect in het totale plaatje, maar met dat laatste "wonder" vloog Von Trier lelijk uit de bocht.

Al met al blijft Von Triers aanklacht tegen de kerk een intense cinematografische beleving.