Donbass (2018)

Toen ik in 2017 Krotkaya (2017) zag was ik zo diep onder de indruk dat ik de film koos als beste film van 2017. Ook Donbass heeft diezelfde krachtige beeldtaal die opnieuw diepe indruk op mij maakt: Loznitsa toont ons een Rusland (of in deze film het bezette deel van Oekraïne) op een zeer rauwe sociaal-realistische manier – vergelijk Capharnaüm (2018) – maar met een magisch of onwerkelijk tintje. De films zijn een moderne Danteske afdaling naar de hel en Fellini-achtig; wellicht kun je het absurdistisch realisme noemen… Ik hou ervan en ik begrijp niet goed waarom de films van Loznitsa zo weinig waardering of überhaupt aandacht krijgen.

Hoe dan ook, de film voert je als kjker mee naar de krochten van de oorlog in Oost-Oekraïne. Het toont de ontberingen in dit welhaast vergeten deel van de wereld, waar de sneeuw en kou de grimmigheid van de oorlog nog versterkt, waar de bevolking in vochtige schuilkelders zonder licht, elektriciteit of verwarming zit en waar de militairen en autoriteiten hun macht misbruiken en door propaganda de mensen hersenspoelen. De film voelt zelf als een hersenspoeling; tijdens de film brak nota bene een gevecht uit in het publiek, waarschijnlijk omdat iemand zich ergerde aan het gedrag van een ander qua chips eten en zo, maar je keek er niet eens van op omdat het zo goed paste bij de film…

De film en de werkelijkheid lopen aldus in elkaar over zoals ook omgekeerd de werkelijkheid van de oorlog in Oost-Oekraïne voortdurend wordt gefilmd (door omstanders met mobieltjes) en geregisseerd. ‘De waarheid is het eerste slachtoffer van de oorlog’, zoals we weten, en de film laat duidelijk zien hoe alles van de oorlog ons bereikt door middel van beelden zodat beeldvorming allesbepalend is. Omgekeerd is de film sterk documentaire-achtig, waardoor de film weinig dramatische ontwikkeling heeft maar vooral bestaat uit losse – indrukwekkende – scenes, waarbij dat ‘realisme’ eveneens bedrieglijk is. Volgens mij poogt Loznitsa niet te pretenderen dat hij de waarheid vertelt – alleen al het feit dat hij consequent spreekt over ‘bezet Oekraïne’ laat genoegzaam zien aan welke kant hij staat – maar is ook zijn film een soort propaganda, maar dan een propagandafilm die ons bewust wil maken dat elk verhaal over een oorlog propaganda is. Het is een meta-propagandafilm waarbij Loznitsa soms meerdere metalagen op elkaar stapelt zoals wanneer de acteurs in de film, die acteerden voor een propagandafilmpje, zelf worden doodgeschoten volgens een script dat weer wordt gefilmd.

De boodschap is aldus dat de oorlog in Oekraïne een geregisseerde oorlog is, mede omdat in deze tijd alles wordt gefilmd, en dat er dus in wezen geen verschil is tussen de oorlog zelf en deze film over die oorlog; er is slechts een eindeloze stapeling van geregisseerde werkelijkheden… Daarbij is de beeldtaal van Loznitsa zo sterk dat hij ook daarmee de werkelijkheid, zoals bepaald door de beeldtaal, imiteert en versterkt.

Dus ja, de film kent weinig dramatische opbouw of coherentie en is verwarrend, maar dat is de bedoeling want de film is een reflectie op de werkelijkheid van de oorlog die zelf weinig samenhang vertoont en die ook voor alle betrokkenen erg verwarrend is. Zelden is vertoond dat fictie en werkelijkheid zo inwisselbaar zijn, hetgeen een wezenskenmerk is van onze tijd, waarmee Loznitsa opnieuw een meesterwerkje heeft afgeleverd.

Ik ben het eigenlijk wel grotendeels eens met de bovenbuurman. Donbass is een inkijk in het leven in de separatistische republieken in Oost-Oekraïne, waar we niet zozeer een verhaal zien, eerder een verzameling losse gebeurtenissen. Maar die losse gebeurtenissen geven wel een indringend, cohesief én deprimerend beeld over de situatie in de Volksrepublieken Donetsk en Luhansk. Over de rol van propaganda, waarin voor de bewoners met succes de officiële Oekraïense regering tot fascistische boeman is gebombardeerd, waar de lokale milities druk proberen om burgerslachtoffers te ensceneren, en waar de Russen duidelijk een dikke vinger in de pap hebben al geeft niemand dat officieel toe. Over de corruptie en het machtsmisbruik, waar lokale bewindsvoerders en legercommandanten hun verkregen macht aangrijpen om op kleine en op grotere schaal te roven. Immers, je steunt toch niet die fascisten uit West-Oekraïne? Over het gewone leven dat op een bepaalde manier ook doorgaat - met een kluchtig huwelijk waar de lokale militie-leiders als eregasten worden onthaald, met grensovergangen waar je nooit weet wat er gaat gebeuren.

Loznitsa weet die vele verschillende scenes fraai op film te schieten, en brengt overtuigend de bijbehorende sferen over. En die veranderen nogal eens; sommige delen lijken bijna wel kluchten, soms zijn het wat serieuzere quasi-documentaire-delen, er waren absurdistische scenes die tegen het werk van Iannucci aan schurkten, maar er waren ook scenes die hard binnenkwamen en waar de wanhoop je in de schoenen zakt. Een behoorlijk indringende film die me genoeg stof tot nadenken geeft; het feit dat het een film is die over beeldvorming en propaganda gaat, draagt hier nog verder aan bij. Immers, als we de journalistieke beelden al niet kunnen vertrouwen, hoe weten we dan hoe betrouwbaar het werk van deze filmmaker is? Plausibel is het zeker, en het strookt ook wel met wat ik weet over zowel Oost-Oekraïne als vergelijkbare mini-separatistenstaatjes als Transnistrië. Goed, ik ga er nog even verder over broeden - en alleen al daarom rond ik het naar boven af.

De term 'Capharnaüm' is denk ik wel van toepassing op het Donetsbekken (Donbass) in Oekraïne. Althans, na het zien van Donbass was dat de eerste associatie die bij mij opkwam. De regio is de afgelopen jaren veelvuldig in het nieuws geweest vanwege de gespannen situatie tussen het Oekraïense leger, separatisten en de Russen, die er belang bij hebben om het Donetsbekken weer in te lijven. Zoals altijd is het volk de dupe in zulke situaties: wetteloosheid, willekeur, corruptie en constante onzekerheid teisteren de bevolking, die leeft in armoede en schuilkelders. Verschillende groeperingen buiten dat uit, claimen het gelijk aan hun zijde en manipuleren de bevolking. Geënsceneerde (oorlogs)situaties en werkelijke (oorlogs)situaties wisselen elkaar af en zo is het op een gegeven moment volstrekt niet meer duidelijk wat nog echt of waar is. Een wespennest waar niemand zijn handen aan wil branden, waarin je murw gebeukt en onverschillig, soms zelfs bijna apathisch, door het leven gaat.

Sergei Loznitsa levert met Donbass een haarscherpe observatie af van de status quo in het oostelijke deel van Oekraïne. Zo zwartgallig als maar zijn kan en toch ook kleurrijk, door de bonte stoet aan personages die veelvuldig in karikaturale vorm de revue passeert in dit satirische drama. Althans karikaturaal? Loznitsa zou de verschillende scenes hebben gebaseerd op filmpjes die hij op online platforms is tegengekomen. De verschillende, lange scenes doen sketch-achtig aan, waarbij het niet ontbreekt aan humor, al is de inhoud en onderliggende boodschap bloedserieus en kritisch. Donbass riep bij mij een mix van emoties op en is niet altijd fijn om naar te kijken (wat ook niet hoeft), maar het is beslist nodig dat films als deze worden gemaakt. Dus ja: count me in voor die Loznitsa fanclub.

Na een tijdje gaf ik het op uit te vissen hoe de oorlogsvoering nu juist in zijn haak zat, maar wanneer telkens de melding "in bezet Oost-Oekraïne" verscheen, dacht ik toch te moeten begrijpen dat het de cineast te doen was een totaal beeld van het chaotische van de oorlog op te hangen.

Kreeg af en toe de indruk naar een documentaire te kijken, maar daarnaast waren er toch ook weer meerdere ijzersterk gefilmde scènes met schreinende toestanden, nooit zonder militairen of politieke gezagsdragers waaruit toestanden met haat en geweld, repressie en corruptie, armoede, leugen en bedrog voor het voetlicht kwamen.

Na "V-Tumane" en "Krotkaya" weer een film van Sergey Loznitsa die getuigt van filmische vakkunde en beheersing van het onderwerp.

Bizarre maar bijzondere film.

Wij als Nederland hebben hier sowieso al een soort van binding mee aangezien dit het MH 17 gebied is, wat dat betreft mooi om te zien wat een onbeschrijflijke puinhoop het daar is waar bij het je niet eens verwondert dat er opeens zo'n ramp kan plaatsvinden.

Als film is het een soort kruising tussen een type mockumentary en (wat iemand hierboven idd al schreef) een soort Fellini-achtig surrealistisch toneel.

Er zit buiten de oorlog niet echt een duidelijke rode draad in maar als geheel vormen de fragmenten toch wel een boeiend inkijkje in de wetteloosheid van zo'n gebied.

Deze film bestaat uit meerdere verhalen die toch op een of andere manier wel bij elkaar thuis passen. Het gaat bijna geheel over het bezette deel van de Ukraïne en laat het leven van alledag zien. We kijken mee met journalisten, met een beul die ze gevangen hebben gezet en nu in de stad tentoonstellen, er is een filmcrew en natuurlijk de heren en dames die proberen een slaatje uit de situatie te slaan door de macht naar hen zelf toe te trekken. Nu is mij niet duidelijk geworden of dit nu deels of geheel acteurs waren maar alles kwam zeer realistisch over en het decor is ergens in het oosten van Europa. Dat zie je aan de wegen en de bebouwing. Ook de taal is Russisch en Ukraïns.

Het gekke is (vind ik) dat de oorlog, want dat is het, nu al jaren aan de gang is, men schiet burgervliegtuigen uit de lucht en moord voor een zg ideaal en niemand in feite maakt een einde aan deze ellende.

Ellende, want natuurlijk lijden veel mensen onder dit drama! Ook de EU en de buurlanden hoor ik weinig of men voert onderhandelingen onder de radar.

Een ruime 7.

Een 13-tal losse tafereeltjes schetsen verschillende aspecten van de Donbass oorlog die heden nog steeds voortduurt in Oost Oekraïne. Een narratieve lijn is er niet maar sommige personages zie je wel in verschillende van die taferelen terugkeren om toch nog iets van structuur te behouden. Er worden vooral burgers getoond die zich plots ongewenst in een oorlogsgebied bevinden en hun dagelijks bestaan moeten ondergaan onder de separatisten van de volksrepubliek Donetsk, die toch vooral overkomen als een bende lompe boerenlullen. Armoede, intimidatie, volkswoede en omkoperij in een pariastaat. Een prettige film is het niet; enkele scènes zoals de regeringssoldaat die aan de schandpaal gezet wordt en de Duitse journalist die door de soldaten gekleineerd wordt waren best hard om zien en de armoede en troosteloosheid in deze film komen rauw en deprimerend over. Twee uur was me dan ook net iets teveel van het goede en toegankelijk voor een breed publiek is het zeker niet.

Zo ziet dat er uit.

Het is geen fijn leven in de Donbas - niet als je bij het gewone volk hoort wat geslachtofferd wordt voor de belangen van de oligarchie. En ook niet als je bij de 'happy few' hoort die daar de twijfelachtige eer krijgt om het vuile werk te mogen opknappen. Wel een erg aanschouwelijke les van hoe dat dan werkt - na een oorlog die de samenleving kapotslaat, argwaan en vijandigheden tussen groepen aanwakkert, infrastructuur vernielt en in puin laat liggen. En het ergst van alles wellicht, het corrupte wanbestuur dat het onmogelijk maakt om een toekomst te zien, geen licht aan het einde, en niets om aan te werken om het uitzichtloze bestaan een beetje beter te maken.

Loznitsa vertelt met een serie ogenschijnlijk loshangende scenes geen lineair verhaal, toch vormt het wel een geheel. Wel een erg cynisch en deprimerend geheel. Toch wel erg triest om te bedenken dat we als zogenaamd 'beschaafde' wereld niet in staat zijn om hier iets aan te doen, en erger nog, niet in staat lijken om te voorkomen dat de rest van Oekraine hetzelfde lot tegemoet gaat.

Een interessante puinhoop en een indrukwekkende film over het afvoerputje van Europa.

Met een soort zwarte komedie in 13 scenes schetst Loznitsa een beeld van de situatie in Donbass waar zeker in deze tijd nauwelijks om te lachen valt. Het verhaal speelt zich af in de bezette gebieden va Oekraïne. Maar door wie ze bezet zijn, hangt af van wie je het vraagt. De Oekraïners en seperatisten maken het leven van de bevolking daar al lange tijd zuur en als ze hun schuilkelders al verlaten, worden ze uitgebuit door de politie, het leger, de corrupte politici of de seperatisten.

Je vraagt je af waarom hierover gevochten wordt. Dit afvoerputje van Europa ben je toch liever kwijt dan rijk. Met het ‘bevrijden’ van deze regio of het verslaan van de Nazi’s heeft deze oorlog in ieder geval niks te maken. Hier valt niks te winnen. Al heeft het wel een sterke film opgeleverd.

4*

De timing van deze politiek geladen satire over een burgeroorlog in het oosten en van de Oekraïne is bijzonder treffend, al stelt de film verder helaas weinig voor. Het fragmentarische script, bestaande uit dertien lange scenes die slechts minimaal iets met elkaar te maken hebben, weet niet te boeien en zowel de personages als de gebeurtenissen maken weinig indruk.