Zerkalo (1975)

Dit moet wel de meest eigenzinnige film zijn die ik ooit heb gezien. Tevens is het ook typisch zo een film die me qua persoonlijke smaak niet direct weet te pakken maar die ik desondanks wel kan waarderen. De sfeer van met name de jeugd van de hoofdpersoon wordt uitzonderlijk goed getekend, de poëtische ondertoon, de mystieke smaak aan het geheel, de kracht van de juiste combinatie en timing van muziek/geluid en stilte, de manier hoe de film als een groot schilderij wordt ingevuld zijn zo even een paar punten waar de film buitengewoon in uitblinkt. Vooral veel ontzag voor dit werk en tegelijk mijn eerste kennismaking met Tarkovsky. Misschien ben ik er nog niet rijp voor om hier warm voor te lopen, maar ben in ieder geval blij dat ik de stap heb gezet.

Deze Tarkovsky viel mij toch enigszins tegen. Het zag er allemaal wel mooi uit maar met het verhaal kon ik niet veel. Dat liet mij met nogal vraagtekens achter. De mooiste scènes zaten trouwens in het begin zoals de brandende hooischuur en de droomscène, waarbij stukken uit het plafond naar beneden vielen. De score trouwens met muziek van Bach was dik in orde.

Nu heb ik alle films van Tarkovsky gezien of herzien. Stalker blijft voor mij nog altijd zijn beste film en deze helaas toch een van zijn minste.

3.5*

Moeilijk. Het ziet er allemaal schitterend uit. de frisgroene natuur of de dromerige beelden ondersteund door het geluid van druppelend water. De film weet ergens wel de volle speelduur zo te boeien. Het is eigenlijk een aaneenschakeling van losse mooie momenten. Maar dat is het dan ook, want meeleven is er nergens bij. Buiten dat het fragmentarisch is geschoten is het op momenten volstrekt onbegrijpbaar. Het is dat ik een plot had gelezen dat er nog iets uit te halen viel.

Ergens denk ik ook wel dat de film dieper gaat, dat de hoofdpersoon een metafoor is voor Rusland die terugkijkt op wat hij ooit was, zeker in de Tsaristische tijd met alle grote schrijvers die veelvuldig geciteerd en genoemd worden. Maar het kan net zo goed zijn dat er dar helemaal geen link mee is. 3,0*.

Een man (die geen enkel moment zelf in beeld is) kijkt terug op zijn leven en herinnert zich dan vooral zijn jeugd en zijn moeder.

Zerkalo is weer prachtig opgenomen. Tarkovsky is de meester van de camerabeweging, te zien in geniale shots waarin de camera zich door interieurs manoeuvreert of personages volgt. Surrealistische zwart-witbeelden worden afgewisseld met dromerige kleurenbeelden. Met name de sfeervolle flashbacks waren prachtig geschoten. De scènes met de winterlandschappen lijken tot leven gewekte schilderijen van Pieter Bruegel. Ik blijf me steeds weer verbazen over hoe Tarkovsky de natuur naar zijn eigen hand lijkt te kunnen zetten, toch hadden de Russen daar ook zo hun trucjes voor. Hoe het gras in het begin op precies het goede moment gaat golven is namelijk gecreëerd door een helikopter te laten opstijgen net buiten beeld. Als soundtrack is diverse klassieke muziek gebruikt van o.a. Henry Purcell, de Matthäus-passion van Bach en Stabat Mater. Het spel tussen beeld en geluid is prachtig.

Over de diepere mening van de film ben ik niet veel wijs geworden. Nu zijn Tarkovsky's films sowieso niet het meest toegankelijk met hun diepe filosofische dialogen en poëtische verwijzingen. Vooral het verwerken van de vele stock-footage beelden van oorlogen leek erg willekeurig, al moet het natuurlijk de oorlogscarrière van vader en zoon voorstellen. De Spaanse burgeroorlog, De tweede wereld oorlog en de Chinese revolutie zijn allemaal momenten waarop Russische militairen in het buitenland uitgezonden waren.

Een theorie over de inhoud waar ik mezelf wel in kan vinden is dat de hoofdpersoon een allegorie is op Rusland zelf, dat met weemoed terug denkt aan de Tsaristische tijd. Er worden immers vele dichters uit de tsaristische tijd geciteerd en er zijn ook veel verwijzingen naar het westen (uit de tijd voor de afscheiding). Hoe meer ik daarover nadenk, hoe meer ik me verbaas dat Tarkovsky deze film heeft kunnen maken in de Sovjet-unie.

Ik vind Zekalo vooralsnog geen meesterwerk zoals Stalker, Solyaris of Andrei Rublev dat waren, maar de prachtige cinematografie van Tarkovsky mag er altijd wezen. Wellicht dat ik de film bij een latere herziening meer kan waarderen. Tarkovsky's stijlelement is in ieder geval alom aanwezig: eeuwig druppelend water.

De film heeft een wat surrealistische (en symbolische) en fragmentarische structuur waardoor de film tamelijk ondoorgrondelijk is maar elke scene is intrigerend en bijna iconisch in zijn beeld en wordt ondersteund door boeiende muziek/geluiden alsmede poëzie en andere diepzinnige gedachten. Dit is wat mij betreft de eerste echt goede film van Tarkovsky die als zodanig al veel lijkt op Stalker (1979) - MovieMeter.nl.

Afgezien van het autobiografische (waarnaar de titel van de film verwijst?) is de boodschap van de film mij niet helemaal duidelijk, al lijkt tijd een hoofdthema: de film toont herinneringen, familiegeschiedenissen en politieke geschiedenissen waarbij er ook het element van het blijvende en zelfs onsterfelijke is. Behalve de spiegel keren ook de natuurlijke elementen telkens terug zoals wind (de kracht van de natuur?), water (onder meer in de vorm van veel regen), vuur (onder meer in de vorm van branden) en aarde als we onder dat laatste de natuur of het huis kunnen verstaan: in de natuur of het (ouderlijk) huis zijn we gelukkig maar we zijn daarvan vervreemd waardoor we rusteloos, ongelukkig, gejaagd en zoekende ronddolen. Maar ik geef graag mijn interpretatie voor een betere…

Andrei Tarkovsky maakt geen eenvoudige films. Mijn derde intussen en Andrey Rublev staat ook nog zeker op mijn verlanglijstje. Ook door deze Zerkalo heb ik me moeten doorheen worstelen. Ik hou wel van een filmuitdaging, maar hier ontging het me soms waar de film naartoe wou. Het betreft een persoonlijk werk van Tarkovsky, maar mist een duidelijk plot en uitgewerkte personages, bewust wellicht.

Sowieso wel enkele mooi beelden en shots zoals de brandende schuur, de weerspiegeling van de jonge dame als oude vrouw, enz ... Ook merkte ik in het huis in het begin van de film de filmposter van Andrey Rublev op, hehe.

Het is een film geworden vol herinneringen van Tarkovsky, zo blijkt, gekruid met poëtische bewoordingen en filosofische monologen. Technisch en qua montage wel knap. Denk bvb aan de dromerige scène in het begin van de film met de wandelende man en de opstekende wind dat door het gras waait. Een aantal bizarre scènes ook, ongemakkelijk en kunstig tegelijkertijd. Maar al bij al maakte het te weinig los bij mij. Wel een film om op terug te blikken en de mooie scènes in herinnering te brengen, maar als film zelf in zijn geheel, neen, dat net niet.

Tegenwoordig is er met internet, bonus-features op DVD's (hoewel niet op míjn uitgave) en boeken van en over Tarkovski een overdaad aan informatie beschikbaar, maar toen ik deze film begin jaren 80 in een filmhuis voor het eerst zag (en toen de titel niet als Zerkalo maar nog als Serkalo werd weergegeven), was er noch vooraf noch achteraf ook maar enige externe bron om deze film te duiden. Toch was ik al onmiddellijk gegrepen door de onvoorstelbaar mooie beelden (het plafond waardoorheen het water in bakken naar beneden komt, de vrouw die in slow-motion haar haren wast, de lang aangehouden close-ups, de flits van een kip die door een ruit breekt, de vrouw die boven het bed zweeft), de zorgvuldige geluidsband (het ruisen van de wind in het hoge gras, het kraken van verse sneeuw onder laarzen) en de prachtige Margarita Terechova. Met name die beelden maakten diepe indruk: het leek wel alsof Tarkovski een onderbewuste wereld vorm gaf door het tonen van beelden en symbolen die misschien geen rationele samenhang hadden, maar die doordat ze waren ontsproten aan één (zíjn) brein (geest, hart) toch allemaal een unieke geldigheid en daardoor ook samenhang hadden. Jaren later lees ik dat het dus zou gaan om een man die vanaf zijn sterfbed terugkijkt op zijn leven, en hoewel ik daar op het einde van de film wel enig "bewijs" voor vind blijft de film ook zonder die plotmatige uitleg voor mij vooral een droomachtige ervaring die mij laat scheren langs andermans (Tarkovski's) onderbewustzijn. Bij deze filmmaker is dat altijd al meer dan genoeg.

Ik ben ondertussen al veel films gewoon na de vele jaren, maar misschien moet dit toch nog wat rijpen. Ik was niet echt mee. Een stijl apart natuurlijk, maar dit ligt te ver van mij. Maar Tarkovsky zorgt wel voor mooie beelden, zeker als het helemaal dromerig wordt. Op zich geen slechte film, maar helaas niet mijn ding. Misschien als ik dit later nog eens bekijk.

De deadline voor de Top 1000 is daar, dus dan nog even een film meepikken waarvan ik verwacht dat die wel eens in mijn persoonlijke top 500 kan belanden. Zerkalo had ik nog niet gezien, zo dacht ik. Oh, toch wel, 3,5 magere sterren, dat moet dan wel uit het pre-MM tijdperk komen...wacht, in 2018 gestemd? Vreemd, ik kan me er weinig van herinneren.

Dan toch maar aangezwengeld, en de eerste -schitterende- beelden kwamen me wel bekend voor, maar na een redelijk conventioneel begin met een dialoog waar enig hout van te snijden viel, begon iemand een gedicht te declameren. Twee keer teruggespoeld om dat beter tot me te nemen, daarna om vooral op de beelden te letten, waarna een reeks beelden volgt die op zichzelf staand soms prachtig waren, begeleid door mooie muziek bovendien, maar die geen verhaal vertelden. Opnieuw een gedicht van vader Tarkovsky, dit keer liet ik het maar.

Associatieve films, daarvoor moet ik in de stemming zijn, en dat was ik niet want ik bleef maar zoeken naar verbanden, proberen te doorzien met wie we nu te maken hadden, de moeder, ex-vrouw - was het wel logisch dat de ex-vrouw sprekend op de moeder leek? Uiteraard niet, maar we hebben te maken met herinneringen en die zijn notoir onbetrouwbaar- de documentaire beelden van soldaten, Chinezen (?) die het rode boekje omhoog houden, flashbacks naar kinderen die schietles krijgen- ondanks dat ik geregeld onder de indruk was van de krachtige beelden en muziek kreeg Zerkalo me maar niet mee, daar waar dat andere Tarkovsky's wel lukte.

Ik denk dat ik deze nog maar eens moet kijken, over nog eens 5 jaar wellicht, uitgerust en beter voorbereid. Want ik wil het toch graag "zien", licht-gefrustreerd dat beeldpoëzie kennelijk zo moeilijk aanslaat bij me (net als literaire poëzie trouwens).

Blijkbaar een autobiografische film waarin de filmmaker terugblikt op zijn jeugd in de jaren dertig, de oorlogsjaren en de jaren zestig, zeventig. Alles wat je ziet in de film had enige betekenis in het leven van Tarkovsky. Tja voor de maker leuk... mijmeren over vroeger en nostalgische herinnering ophalen maar mij als kijker boeit het totaal niet. Al heel gauw keek ik ongeïnteresseerd naar al die verschillende niet-chronologisce tijdlijnen. In een willekeurige volgorde worden kindsoldaten in opleiding, een oude bos-hut, vrouwen in een drukkerij, Russische oorlogsfoto's, gesprekken tussen mensen en een voortdurend rouwende moeder getoond, soms afgewisseld door diverse archiefbeelden van politiek-historische gebeurtenissen. Meerdere van die scènes waren ook voorzien van een voice-over die gedichten voorlas. Soms was er een leuk visueel beeld te ontdekken maar de ongeveer 100 minuten duurde een eeuwigheid. Deze filmische poëzie zal best artistiek verantwoord zijn maar daar heb ik vermoedelijk de hersencapaciteit niet voor want ik ervaarde alleen verveling Menigmaal las ik dat je de film meerdere keren moet bekijken maar ik weet niet wat er moet gebeuren om ervoor te zorgen dat ik dit nog een keer wil zien.

Traag, want Tarkovsky, en vaag, want Tarkovsky. Visueel valt er weer veel te genieten; zo is het camerawerk magistraal en de film beschikt over een aantal prachtige, haast betoverende momenten. Van de plot kon ik geen brood bakken, maar zo is het waarschijnlijk ook bedoeld. Je kunt er van maken wat je wilt. Al met al een sfeervolle maar taaie kijkervaring.

Bij deze mijn eerste van Tarkovsky. Ik wilde al langer iets zien van deze man, maar een meevaller is het niet geworden. Niet dat de film saai is (hoewel ik de laatste 30 minuten wel een paar keer op de klok heb gekeken), maar echt interessant zou ik het ook niet noemen.

Daarvoor laat de film mij te koud en verschillende scènes kan ik ook onvoldoende plaatsen. Bijvoorbeeld de scène waar de moeder naar de drukkerij rent omdat ze denkt een typefout gemaakt te hebben, maar er niets aan de hand blijkt te zijn. dergelijke scènes kan ik gewoon niet plaatsen in deze film, maar zo waren er nog verschillende scènes die te fragmentarisch en gewoon niet interessant waren.

Visueel kwamen er wel een aantal mooie momenten voorbij, zoals de brandende schuur en het plafond dat naar beneden valt, maar qua verhaal is het te filosofisch, te diepzinnig wat mij betreft. Diegene die er een betere inzicht op hebben, kunnen er waarschijnlijk van genieten. Voor de anderen is het een moeizamere zit.

2*