De Oost (2020)

Als Belg niet zo vertrouwd met Nederlands-Indië, maar er zijn natuurlijk parallellen te trekken met Congo. Een scheut racisme en veel exploitatie van natuurlijke grondstoffen vaak ten kosten van de lokale bevolking. Alleen de onafhankelijkheidsstrijd en het weerwerk van rebellen komt niet zo terug in Belgisch-Congo. De uitzichtloze en bloedige koloniale oorlog werd ons bespaard. In dat opzicht keek ik wel uit naar deze film die ik Vlaanderen denk ik nauwelijks in de zalen is verschenen.

We volgen het verhaal van een jonge idealistische Johan de Vries die ervaart dat het oorlogsgebeuren niet stroken met zijn ideeën. En al helemaal niet als hij onder de vleugels komt van de harde Westerling. Het zijplot van het NSB-verleden was niet echt noodzakelijk voor dit verhaal. Ik begrijp wel dat er na WOII heel wat NSB'ers naar Indonesië getrokken zullen zijn, maar ik vond het net verfrissend van deze film om eens iets te weten te komen rond Nederlands-Indië. Veel verder dan Max Havelaar kwam ik daarvoor niet. Nouja, dan zal ik andere en betere bronnen moeten aanspreken.

Ik was wel onder de indruk van de aanpak. Acteerwerk was prima, setting en decor evenzeer. Ik waande me echt in de tropen of op een Amerikaanse set. Qua professionaliteit zat het zeker snor. De film neemt ook zijn tijd om de ontwikkelingen tussen de Vries en Westerling te laten ontplooien. Vooral in het tweede gedeelte leidt tot enkele bittere scènes.

Tegenvaller.

Lakemeijer en Kenzari spelen goed en verdoezelen een matig scenario.

Ik kreeg weinig het gevoel in Indonesië anno 1947-49 te zijn. Het wat houterige acteerwerk en taalgebruik trokken me steeds terug naar de gedachte dat ik naar een poging tot historische verbeelding zat te kijken. Waarom zou je niet amateurs casten? Full Metal Jackett bevatte een echte drillsergeant, een sterke persoonlijkheid met veel charisma. Hier keek ik naar fijngevoelige toneelacteurs, die dan toch een boze militair moeten spelen (die kampleider). Abel van Gijlswijk viel me dan wel positief op, hij heeft de juiste uitstraling om een opportunistische soldaat te spelen omdat zijn getoonde jovialiteit in de film dichtbij zijn echte (media)karakter lijkt te staan.

Verder was ik geen fan van de platte beelden en vond ik de decors niet overtuigend. Nergens kreeg ik het idee iets te zien waardoor ik echt in die jaren '40 zat. Met budgetbeperkingen had ik het liever kleiner gezien, waarmee er meer psychologische diepgang kon komen.

De psychologische diepgang ontbrak vaak door een te vluchtige filmbenadering (wellicht vanwege de hedendaagse aandachtspanne?) Ten voorbeeld: een hoofd op een staak wordt zeer vluchtig in beeld gebracht. het hoofd is daarbij zelf ook niet heel afstotelijk. Als deze shock zo vluchtig gebracht wordt en inherent leeg is (door een beperkte aanloop of weinig krachtig beeld) voel ik niets. Waarom hier niet kiezen voor traagheid? Een trackingshot om impact te vergroten. Je kunt zelfs gore out of focus tonen (zoals in Son of Saul) ook dan kan een scene nog indruk maken. Er waren veel van dit soort momenten die veel wilden maar dan als 'net niks' uitvielen.

Grootste probleem is het scenario. Overduidelijk is de inspiratie uit Apocalypse Now en geregeld zijn shots (en dialogen!) 1 op 1 terug te herleiden tot andere films. De Oost is geen hogere cultuur, maar volgt een overduidelijke formule. Je weet al wat er gaat gebeuren, herkent alle momenten en kunt niet meeleven. Dan nog die opera om gekunsteld wat diepgang te geven, want ja de oorlog is ook tragisch, en die Col. Kurtz-actige monologen die volledig doodslaan omdat ze geen diepgang bevatten. Het blijkt maar weer dat je Brando en relevante schrijvers (Conrad, T.S. Elliot) niet zomaar kunt nabootsen.

Taihuttu was veel sterker op de grond die hem persoonlijk nabij lijkt, de multiculturele verhalen en de koppeling met criminele milieus in Wolf en Rabat. In die films toonde hij zoiets persoonlijks (wat iets anders is dan privé, zie Connie Palmen Home - Filosofie Magazine dat het weer iets algemeen menselijks werd, een nieuw perspectief op zaken.

In de Oost vergaat dit persoonlijke aspect omdat de oorlogsformule wordt gevolgd.

Het is goed dat er een keer een film komt over dit onderwerp. Dat deze in de clichés blijft hangen is dan weer jammer.

Vooral cinematografisch heel sterk, dat vond ik echt knap gedaan. Tuurlijk wordt er hier en daar leentjebuur gespeeld bij Amerikaanse oorlogsfilms, maar dat classificeer ik dan maar als goed gejat. Voor de rest vond ik het met name het middenstuk goed, de ontwikkeling van het karakter van Lakemeier (sowieso een meer dan prima rol) en de chemie die ontstaat met Kanzari.

Minder was het beginstuk. Door mensen als Deddes en Van Gijlswijk bij elkaar te brengen kreeg ik absoluut niet het gevoel in 1946 te zijn beland. Ook het laatste half uur had ik niets mee, voornamelijk omdat het scenario wat raar is uitgewerkt.

Films over dit onderwerp zijn vrij schaars, vandaar dat ik deze film graag wilde zien. Het is toch een onderbelicht onderwerp wat compleet overschaduwd wordt door WO II, wat uiteraard wel logisch is. Toch is deze periode misschien wel een zwarte bladzijde in onze geschiedenis geweest wat veelal onder het tapijt geveegd wordt. Toch weet ik er persoonlijk te weinig van om hier over te kunnen oordelen. Ik heb de film dan ook vooral uit interesse bekeken, niet als een soort scheidsrechter om historische onjuistheden eruit te vissen.

Als kijker volg je Johan, een jonge Nederlandse soldaat die in 1946 naar Indonesië wordt gestuurd om te vechten in de onafhankelijkheidsoorlog. Hij wordt onderdeel van een elite-eenheid die bekend staat als 'de Oost'. Terwijl hij daar is, wordt hij geconfronteerd met de gruwelijkheden van de oorlog en de ethische dilemma's waar hij mee te maken krijgt. Hij begint te twijfelen aan de rechtvaardigheid van de Nederlandse aanwezigheid en raakt betrokken bij de strijd voor onafhankelijkheid. Het verhaal volgt zijn persoonlijke reis en de impact van de oorlog op zijn leven.

Rode draad in het verhaal is de band tussen Johan en 'de Turk'. Johan wordt gespeeld door Martijn Lakemeier, 'de Turk' door Marwan Kenzari. Laatsgenoemde vertolkt de rol van Raymond Westerling, die als bijnaam 'de Turk' had, een Nederlandse kapitein die in het echt ook daadwerkelijk betrokken is geweest bij de Indonesische Onafhankelijkheidsoorlog. Beide acteren prima en overtuigend. Verder is de algehele indruk van deze film wel dat het goed gemaakt is. Het oogt in ieder geval niet als een goedkope productie, het ademt wel kwaliteit.

Minpunten heeft de film zeker. Vooral het laatste half uur kwam bij mij nogal ongeloofwaardig over, daar verliest de film zeker punten mee. Ook vind ik dat de slachtoffers van deze oorlog, de oorspronkelijke inwoners van Indonesië, er nogal bekaaid vanaf komen. Ze worden uitsluitend negatief in beeld gebracht, óf als verrader óf als complete imbeciel. Daar had wat meer balans in aangebracht moeten worden.

Toch is dit zeker een aanrader om eens op te zetten, het verveelt in ieder geval geen seconde.

3.5*

Boeiende en visueel fraaie film daadwerkelijk opgenomen in Indonesië. Martijn Lakemijer weet de aandacht goed vast te houden met sterk acteerwerk. De film is een trieste spiegel van de gebeurtenissen van een van de vele zwarte bladzijden van onze geschiedenis. Goed om dat eens om deze manier verfilmd te zien. Wat de hell Nederland daar eigenlijk deed weten we nog steeds niet.

Het karakter van Kenzari is sterk en de pacing van de film mag er ook wel zijn met switch in tijdlijnen. Wel erg zonde van het Apocalypto eind wat wel flink uit de toon valt.

3,5*

Ambitieuze en voor Nederlandse standaarden bijzonder grootschalige productie met voordelen evenals nadelen. Je kunt regisseur Jim Taihuttu sowieso wel een stevig verhaal toevertrouwen, aangezien hij zijn kwaliteiten met kleinere producties op dramatisch vlak allang heeft getoond. De Oost profiteert van verfrissend sterk acteerwerk, met name Marwan Kenzari valt op. De achtergronden zien er verder authentiek en geloofwaardig uit, de speelduur weegt nergens te zwaar en de aanloop is onvoorspelbaar. De dialogen zijn (zoals wel vaker bij Nederlandse films) van erbarmelijk niveau, maar de castleden spreken ze opvallend natuurlijk uit. Hierdoor zijn de onderlinge ontwikkelingen en relaties een stuk boeiender, maar niettemin wil Taihuttu er richting het einde iets te veel een Hollywood-film van maken. De personages verliezen plots hun eigenzinnigheid, de clichés komen veelvuldig op de koffie en vervolgens voelt De Oost nergens meer aan alsof het daadwerkelijk is gebaseerd op waargebeurde verhalen. Dit neemt niet weg dat 't voor lange tijd de goede kant opgaat en Taihuttu trots op zichzelf mag zijn, aangezien hij doet wat 98% van de andere Nederlandse regisseurs niet kunnen en dat is een kwalitatieve en doordachte productie afleveren.

Gister deze film op NPO3 gezien. Zeer indrukwekkend, in sommige opzichten vond ik het de Nederlandse Schindlers List: snoeihard en soms behoorlijk expliciet.

Na afloop moet je echt even bijkomen en in laten dalen wat je net allemaal gezien hebt.

Je kunt natuurlijk wel wat afdingen op historische correctheid, en het concept van een hoofdpersoon die aanvankelijk aan de 'misstand' meewerkt maar gaandeweg tot inkeer komt is niet heel origineel.

Maar goed, het is een film en geen documentaire, dus dan moet je daar misschien niet te zwaar aan tillen.

Wat belangrijker is: Oorlogsfilms zijn er genoeg, maar om nu eens een keer zo duidelijk 'onze' zwarte bladzijde in de geschiedenis te belichten, vind ik van moed getuigen.

Het maakt in elk geval duidelijk dat 'goed' en 'fout' geen in beton gegoten begrippen zijn, maar onderhevig aan opvattingen en wat je aan denkbeelden voorgeschoteld krijgt, en dus na verloop van tijd ook kunnen veranderen.

Wat mij betreft dus een aanrader. Wel moet je zoals aangegeven op heftige en expliciete scènes voorbereid zijn, daar moet je wel tegen kunnen.

Op de lagere en middelbare school hadden de docenten het over politionele acties als het ging om de inzet van het Nederlandse leger in Nederlands Indië. Dat klinkt bijna onschuldig, alsof er een paar besnorde veldwachters heen werden gestuurd die de weerspannige plaatselijke bevolking op de bon slingerden.

Toen waren er natuurlijk ook al geluiden dat de werkelijkheid anders in elkaar stak. Een Journalist als Willem Oltmans maakte gehakt van dit narratief.

In de Oost laat Jimmy Taihuttu op slimme wijze een heel ander beeld zien. De rol van Marwan Kenzari als de charismatische Raymond Westerling, alias de Turk, is geraffineerd neergezet. Deze man sleept in zijn psychopathische hardvochtigheid iedereen om zich heen mee in een draaikolk van geweld. Als je dan zoals soldaat Johan gewetensnood krijgt wat kun je dan doen? Waar trek je de lijn tussen gehoorzamen aan je meerderen of ingaan tegen oorlogsmisdaden?

In de Oost wordt dit dilemma op een hartverscheurende wijze verbeeld.