Meningen

Mikuan en Shaniss groeien samen op in een Innu reservaat in Quebec en zijn hartsvriendinnen. Hoe ouder ze worden, hoe diverser hun verwachtingen en doelen in het leven worden. Ze moeten vaststellen dat er plekken in het leven van de ander bestaan waartoe zelfs de beste vriendin geen toegang heeft.

De film is gebaseerd op een roman van Naomi Fontaine die samen met regisseur Myriam Verreault aan het script schreef. De film verbindt het thema van de vriendschap van de twee vrouwen met een ander thema. Dat van de First Nations. De eerste naties van Canada. De oorspronkelijke inheemse bewoners die veelal in hun eigen gebieden (reservaten) leven. In de film komen zaken als uitbuiting, racisme, landroof en onbestrafte misdaden tegen de First Nations aan de orde alsook het trauma dat daar het gevolg van is en nog steeds niet is verwerkt.

Het verhaal is sterk en meeslepend. Een ingetogen drama dat met gevoel wordt verteld. De actrices spelen naturel en zijn overtuigend. Heel opvallend als je naderhand leest dat de invulling van de personages door amateurs werd gedaan. Waarschijnlijk zijn zij er de oorzaak van dat de film zeer realistisch overkomt. Je kijkt naar een wereld die vreemd is, maar ook naar een wereld waar je heel gemakkelijk deelgenoot van wordt.

De inheemse achtergrond is interessant en wijkt af van andere coming of age films. Het verhaal dat zich in het centrum van de film afspeelt, verschilt in de kern weinig van hetgeen je in andere coming of age films tegenkomt, maar onderscheidt zich door de sobere beelden, de ingetogen verteltrant en de geloofwaardigheid van de personages.

De film combineert de zoektocht naar vrijheid, liefde en geborgenheid met aandacht voor de betekenis die iemands afkomst daarin heeft. De film doet dat krachtig en energiek en maakt geen gebruik van gemakkelijke feelgood trucs. De film oogt authentiek. Fijne film.

Het uitgangspunt is prima materiaal voor een film. Dat kan bijna alleen maar de goede en intrigerende kant op gaan, verwacht je dan. Echter, dat valt wat tegen. De film is een langgerekte aaneenschakeling van lijdzame scenes. Hier en daar wat absurdistisch en surrealistisch, maar nooit sprankelend en levendig. Nooit op het puntje van de stoel. Er gebeurt gewoon te weinig.

De hoofdpersoon is afstandelijk en de motivering voor haar levenswandel is nooit erg helder. Begrip en inleving zijn dan moeilijk op te brengen. Het personage blijft te vlak.

De interactie met de bijrollen is er amper. Ook hier geen sprankel.

De slotscenes zijn dan wel weer intrigerend en dagen uit tot interpretatief denkwerk van de kijker. Maar dan zijn we al meer dan anderhalf uur onderweg geweest. Die beloning voor het volhouden, voelt schraal aan.

Drie jaar lang volgde Benjamin Ree de schilderes Barbora Kysilkova en de dief Bertil Nordland. Hij was verantwoordelijk voor de diefstal van een fotorealistisch schilderij uit haar collectie. Zij wilde de dader leren kennen. Ze wilde hem vragen stellen en hem schilderen. Dat is het uitgangspunt voor deze documentaire over de totstandkoming van een bijzondere vriendschap.

De vertelstructuur van de film is opvallend. Interessant is de omgang met de tijd. Ree vertelt het verhaal niet op een rechtlijnige manier. Hij schrikt er niet voor terug om cruciale informatie en belangrijke ontwikkelingen niet op het actuele moment in te brengen, maar daarmee te wachten tot een later tijdstip. Een spannender moment. Een effectiever moment. Hij brengt in zijn documentaire de waarheid aan het licht maar op een geënsceneerde manier. Nu twijfel ik er niet aan dat een documentairemaker vaker creatief omgaat met zijn beelden, ik heb het alleen nooit zo overduidelijk gereflecteerd zien worden als hier. Ik voeg er gelijk maar aan toe dat ik geen geoefende documentaire-kijker ben. Ik vond het opvallend. Niet storend.

De film wisselt vaak van perspectief. In het eerste deel domineren Kysilkova en haar omgang met het vervelende feit dat zij is beroofd van haar schilderij. We leren haar kennen als een talentvolle kunstenaar maar zonder faam. In haar gedrag is ze wat obsessief. Ook leren we Nordland kennen. De dief. De junkie. Het slachtoffer van de omstandigheden. Een intelligente exoot. Het eerste deel van de documentaire is met veel emoties omkleed. Het doet je afvragen welke vormen van drama er in hemelsnaam nog kunnen volgen om zoveel leed te overtreffen. Nou. Meer dan genoeg, zeg ik u.

Het tweede deel spoelt terug van een schokkende gebeurtenis en vertelt het eerste deel nogmaals, maar nu vanuit het perspectief van de dief. We zien een man met vele onvermoede eigenschappen. Nordland treedt hier als een scherpzinnige beschouwer naar voren. Door zijn ogen leren we een donkerder aspect van Kysilkova's persoonlijkheid kennen. Die kennis zorgt voor begrip voor de fascinatie die Kysilkova voelt voor haar dief. Barbora vraagt alleen maar naar mijn duistere kanten, zegt Nordland op een bepaald moment. En vervolgt: daarin vindt zij inspiratie.

En voort gaat het. Met meer hoofdstukken. Met wisselend perspectief. Met sprongen in de tijd. Met ontroerende scènes en schokkende constateringen. En op den duur komt het besef. De rollen van de personages draaien en keren en veranderen onophoudelijk. Het is als een dans. De kwetsbare wordt de sterke. De sterke wordt de kwetsbare. Enzovoort. De één heeft de ander nodig, maar de ander de één ook. Beiden maken gebruik van elkaars kwetsbaarheid. Van elkaars eerlijkheid. Van elkaars menselijkheid. Ze sterken elkaar. Het zou de definitie van een vriendschap kunnen zijn.

Aan het eind van de ongemeen boeiende documentaire weten we dat persoonlijkheden en relaties en concluderende oordelen daarover onmogelijk in een paar heldere dooddoeners gevat kunnen worden. Eigenlijk weten we na het kijken van de film nog even weinig als daarvoor. Aan het einde wordt de kijker bovendien geconfronteerd met een vet illustratief vraagteken, dat vermeende zekerheden die ik uit de documentaire dacht te hebben onttrokken op absurdistische wijze weer op losse schroeven zet.

Kortom, een heerlijke documentaire.

Fallen Leaves is overduidelijk een film van Aki Kaurismäki. Meteen de eerste beelden geven al prijs dat je met een werk van Kaurismäki te maken hebt. Ik geef onmiddellijk toe dat ik lang niet al zijn films heb bekeken, maar de overeenkomsten tussen de werken die ik wel heb gezien, zijn opvallend en onmiskenaar. In Fallen Leaves zien we allereerst de bekende sobere interieurs en decors waarin merkwaardige personages hun droogkomische ding doen. Vervolgens openbaart de film een dimensie die volledig anders is als de dimensie waarin de kijker zich bevindt. De film lijkt zich in een surrealistische afdruk van de huidige tijd af te spelen. Aan de film kleeft een sfeer van rust en nostalgie, die niet overeenkomt met de kleur en de turbulentie van het moderne leven van alledag.

Een film vol merkwaardige personages. Zwijgzame mensen, die amper blijkgeven van enige vorm van emotie. Gezichten die door het leven zijn getekend. Fallen Leafs is een tragikomedie over mensen die met een stug doorzettingsvermogen hun lot in het leven trotseren en proberen om uit de ongelukkige omstandigheden die uit hun nietszeggende sociale positie voortkomt, nog wat geluk te peuren. Je gunt het hun.

Zo af en toe geeft de film blijk van een wereld buiten het surrealistische bestaan van de filmpersonages. Als iemand de radio aanzet, schallen berichten over de oorlog tussen Rusland en Oekraïne de surrealistische wereld binnen. Ze vormen een vreemde tegenstelling met de wereld waarin de filmpersonages leven en waarin kijker is ondergedompeld. De berichten uit de buitenwereld klinken geheel misplaatst en dreigen het ongelukkige maar vreedzame bestaan van de beklagenswaardige karakters te verstoren. Zij besteden er dan ook amper aandacht aan. Voor de harde realiteit van buiten is in deze wereld geen plaats.

Opmerkelijk en leuk is de liefde voor film die Kaurismäki niet onder stoelen of banken steekt. In Fallen Leaves wordt vaak verwezen naar films. Er zijn in het decor filmposters te zien en de personages kunnen uit het niets zomaar Robert Bresson als gespreksonderwerp kiezen. En uiteraard is een eerste afspraakje een bezoek aan de bioscoop waar heel prominent TThe Dead Don't Die (2019) van Jim Jarmusch draait. Het lijkt een eerbetoon aan de man die door het werk van Kaurismäki is beïnvloed. In dit kader leuk om te vermelden dat Jarmusch een rolletje speelde in Leningrad Cowboys Go America (1989) en in zijn eigen film Night on Earth (1991) voor het Finland-segment gebruik maakte van een aantal vaste acteurs van Kaurismäki.

Of de woorden van lof die na afloop van The Dead Don’t Die door de twee hoofdpersonages bijna mechanisch worden uitgesproken nu gemeend waren of niet, is binnen de surrealistische microkosmos die Kaurismäki heeft geschapen niet eenduidig vast te stellen. Misschien vond Kaurismäki de film in tegenstelling tot de meeste critici wel goed. In de wereld van Kaurismäki zijn dergelijke simpele openbaringen altijd belegd met een dubieuze ondertoon. Niets is evident. Zijn wereld is een absurde, maar intrigerende wereld. Zijn personages zijn moeilijk te peilen. Hun dialogen en gedrag bizar en onvoorspelbaar. Kortom, Fallen Leaves is heerlijk ongewoon maar wel gewoon een fijne film.

Een krankzinnige avant-garde film van Teinosuke Kinugasa, die werkelijk elk filmisch middel dat hem in 1926 ter beschikking stond heeft gebruikt. Duizelingwekkend gedraai met de camera, vervormde beelden, gekke perspectieven en snelle cuts. Meegezogen in de hectiek, ontging mij het verhaal eigenlijk bijna volledig. Normaal gesproken wordt de kijker tijdens het bekijken van eens stomme film heel behulpzaam geholpen met tekstbordjes. Kinugasa doet daar niet aan. Achteraf las ik waar de film over ging en kon ik een en ander beter plaatsen.

Het ontbreken van tekst is begrijpelijk als je weet dat de filmvoorstelling in die dagen werd ondersteund door muziek en door een Benshi. Een Benshi is een verteller die niet alleen de omtrekken van het verhaal uitlegt aan het publiek maar die ook de stemmen doet van de personages. In de film zien we veel flashbacks en droomsequenties die zonder hulp van een benshi maar moeilijk als zodanig zijn te herkennen. Laat staan dat de betekenis van die sequenties altijd duidelijk is. Een leuk weetje is dat de benshi’s zo populair waren dat de invoering van de geluidsfilm in Japan veel minder snel plaatsvond dan in andere landen.

Kurutta Ippêji is een mooie film met zinderend beeldmateriaal. Had ik op voorhand niet geweten met een silent uit het jaar 1926 te maken te hebben, dan zou ik niet verbaasd zijn geweest als ik achteraf had gelezen dat het hier om een experimentele underground film uit de jaren 60 ging. Ik las trouwens dat Kinugasa zijn film die verloren werd gewaand in 1971 in zijn tuinhuisje terugvond. Het schijnt dat hij voor de hervertoning van de film zo’n 500 meter film verwijderde en de film enigszins heeft aangepast naar de filmbeleving in modernere tijden. Dat mogelijk feitje verklaart hoogstwaarschijnlijk waarom de termen underground en jaren 60 in me opkwamen. Hoe dan ook. Kurutta Ippêji is een interessante film en geeft aanleiding tot een curieuze kijkbeleving.