Propaganda is overal om ons heen. In het nieuws, op straat en natuurlijk ook in films. Soms is dit zo doorzichtig dat het bijna lachwekkend is, maar propaganda kan ook zo subtiel zijn dat je niet doorhebt dat je mening er door wordt gevormd. Dat is dan ook het ultieme doel van propaganda: het beïnvloeden van de mening van een groep mensen, het liefst terwijl ze denken dat dit hun eigen standpunt is.

Vanaf het moment dat het medium film werd uitgevonden, is het ook ingezet voor propagandadoeleinden. Sterker nog: een van de oudste films van volle lengte, The Birth Of A Nation, stond bol van de propaganda. Deze film zette volgens velen de Klu Klux Klan in een positief daglicht, waarna meteen te zien was dat meer mensen lid wilden worden van de racistische organisatie. Sinds deze film in 1915 uitkwam, is het gebruik van films om het publiek te overtuigen van bepaalde standpunten alleen maar toegenomen. Film is dan ook een van de meest effectieve manieren om een grote groep mensen ergens van te overtuigen, vaak zelfs zonder dat zij dit zelf doorhebben.

Propaganda in oorlogstijd

Vanaf de Eerste Wereldoorlog ging de propagandamachine, aan beide kanten van het front, pas echt hard draaien. Zo kwamen in Groot-Brittannië al binnen een aantal weken nadat de oorlog begon in 1914 ongeveer 50 van de bekendste schrijvers van het land samen om het te hebben over propaganda. Hen werd gevraagd om patriottische teksten, toneelstukken, gedichten of andere media te produceren. Alles om de tegenstanders af te schilderen als slechteriken en barbaren, terwijl de eigen kant werd neergezet als heldhaftig.

Een belangrijk voorbeeld van propagandafilm in de Eerste Wereldoorlog is de film The Battle of the Somme, een film die beelden van de gelijknamige slag om Somme in 1916 liet zien in al zijn glorie. Beelden van dode en gewonde soldaten die eerder meestal werden gecensureerd, werden gebruikt. Het antwoord van de Duitsers was een film over dezelfde slag, maar dan een waarin zij juist in een positief daglicht werden gezet.

Propaganda aan beide fronten in de Tweede Wereldoorlog

In de aanloop naar de Tweede Wereldoorlog kwam het gebruik van propagandafilms nog meer op gang. Een goed voorbeeld daarvan zijn de bekende propagandafilms van Leni Riefenstahl. Riefenstahl stond op vriendschappelijke voet met Hitler en ze kreeg vanaf 1933 vrijwel ongelimiteerde mogelijkheden om films te maken. Zo maakte ze in 1935 de film Triumph des Willens, waarin ze met dertig camera’s de partijdag van 1934 in Neurenberg vastlegde. Later kreeg ze van het nazi-regime de opdracht verslag te doen van de Olympische Spelen van 1936 in Berlijn, waarin regelmatig beelden van Hitler en hakenkruisen te zien waren. Het doel van deze film was om Duitsland en haar inwoners positief af te schilderen, en daarmee de nationaalsocialistische ideologie uit te dragen.

Ook tijdens de Tweede Wereldoorlog kwamen er veel Duitse films uit waarin bijvoorbeeld Joden in een negatief daglicht werden geplaatst, zoals de antisemitische documentaire The Eternal Jew (1940). Deze film was zo antisemitisch dat het zelfs in de ogen van Joseph Goebbels, de toenmalige Duitse minister van propaganda, wat te ver ging. Ook werden films gemaakt die het Duitse volk ervan moesten overtuigen dat de oorlog zo slecht nog niet was. Bijvoorbeeld de film Stuka (1941), over een Duitse soldaat die last heeft van ‘shell shock’ (tegenwoordig heet dit PTSS), die er in de loop van de film achter komt hoe leuk het was om zijn vijanden te bombarderen.

Niet alleen Duitsland deed tijdens de oorlog aan propaganda. Ook de geallieerden gebruikten films om de publieke opinie naar eigen hand te zetten. Dit werd bijvoorbeeld gedaan door overdreven stereotypes van Duitsers en Japanners weer te geven. Een voorbeeld van een anti-fascistische propagandafilm is de Hollywood-klassieker Casablanca (1942). Deze film legt sterk de nadruk op ‘Amerikaanse waardes’ zoals vrijheid en gelijkheid. Voordat deze film werd gemaakt, waren de meeste Amerikanen van mening dat hun land buiten de oorlog in Europa moest blijven.

De makers van de Hollywoodfilm werden nadien gevraagd om nog eens zeven propagandafilms te maken, zodat meer Amerikanen achter deelname aan de oorlog zouden staan. Deze kwamen uit onder de naam Why We Fight. Tussen 1942 en 1945 werden er in de VS 1.700 films gemaakt, waarvan er ongeveer vijfhonderd over oorlogsgerelateerde thema’s gingen. Deze propagandamachine werd overzien door de ‘Office of War Information’, die suggesties deed voor thema’s van films, met als doel dat de Amerikaanse moraal hoog zou blijven en de ‘Amerikaanse manier van leven’ werd verheerlijkt.

Propaganda en communisme

Ook in de Koude Oorlog zaten filmmakers - in het oosten én in het westen - niet stil. In de VS werd een enorme reeks films gemaakt waarin de slechteriken, de een met een nog kwaadaardiger plan dan de andere, steevast Russen waren. Een bekend voorbeeld van zo’n film is Red Dawn (1984), waarin Amerikaanse middelbare scholieren in een guerrillaoorlog moeten vechten tegen Sovjet en Cubaanse soldaten die het land zijn binnengevallen. Hoewel het geen oorlogsfilm is, is ook de boksklassieker Rocky IV (1985) een anti-Sovjet propagandafilm. In deze film moet de hoofdpersoon, Rocky, een belichaming van de Amerikaanse droom, een Russische vechtmachine genaamd Drago zien te verslaan.

Tijdens de oorlog in Vietnam gebruikte de Amerikaanse overheid haar propagandamachine eveneens, bijvoorbeeld met de film The Green Berets (1968). Deze film gaat over een journalist die verslag doet van de oorlog. Daarin zijn Amerikaanse soldaten te zien die humanitaire hulp verlenen terwijl hun Vietnamese tegenstanders gruwelijke oorlogsmisdaden begaan. Niet alle propaganda over dit conflict was echter pro-oorlog. Zo werd in 1972 de film Winter Soldier uitgebracht, waarin Amerikaanse soldaten verhalen vertellen over bloedige moorden die werden gepleegd door het leger van de VS. 

Propaganda in hedendaagse films

Hoewel het kan lijken dat propagandafilms tot het verleden behoren, is dit verre van de waar. Ook tegenwoordig gebruiken overheden het medium om de publieke opinie naar hun eigen hand te zetten. Bijvoorbeeld in de Verenigde Staten, waar een filmmaker die spullen wil lenen van het leger aan strenge eisen moet voldoen. Zo zorgt het leger ervoor dat zij altijd positief worden afgebeeld in de films waarin hun materiaal voorkomt. Een goed voorbeeld van zo’n film is American Sniper (2014). Deze enorme hit bij het publiek, volgt de  Amerikaanse oorlogsveteraan Chris Kyle die uit woede over de aanvallen op 9/11 als Navy S.E.A.L. naar Irak gaat en daar de tegenstander bevecht.

Er zijn daarnaast genoeg voorbeelden van films waarvan je helemaal niet zou verwachten dat ze zijn gemaakt voor propaganda. Zo is er bijvoorbeeld de muzikale film Pitch Perfect 3 (2017), die zich zonder duidelijke reden voor meer dan driekwart afspeelt op militaire bases en die deze omgeving daarbij wel in een heel positief zonnetje weet te zetten. Ook deze film werd dan ook goedgekeurd door het Pentagon.

Volgens een lijst die wordt bijgehouden door de website spyculture.com zijn er minstens 800 films die op dezelfde manier werden goedgekeurd en gesponsord door de Amerikaanse Department of Defence. Dit gebeurt om verschillende redenen, maar vooral om Amerikaans patriottisme te vergroten en om de publieke opinie over verschillende oorlogen naar de hand van het leger te zetten. 

Ook andere politieke en ethische kwesties kunnen worden beïnvloed door een propagandafilm. Denk bijvoorbeeld aan Superman-film Man of steel (2013). Volgens sommige critici heeft deze film een anti-immigratieboodschap. Zo wordt Superman (een immigrant van een andere planeet) neergezet als een ‘goede’ immigrant: een groot deel van de film gaat over Clark Kents pogingen zo ‘aards’ mogelijk te zijn. Als hij uiteindelijk moet kiezen tussen zijn thuisplaneet en de aarde, kiest hij voor de aarde. Dit terwijl de slechterik, Generaal Zod, en zijn handlangers zich weigeren aan te passen, zoals ‘slechte’ immigranten zouden doen.

Hoe ethisch is propaganda?

Hoewel propaganda door de geschiedenis heen veel voorkomt, blijft het de vraag hoe ethisch dit is. Veel mensen denken dat propaganda alleen maar ethisch kan zijn als het gebruikt wordt voor de juiste doeleinden, maar dat is gelijk de valkuil van dit standpunt. Propaganda is bedoeld om mensen te laten denken dat het standpunt dat zij steunen hun eigen mening is, terwijl die onbewust sterk beïnvloed kan zijn door subtiele propaganda. Anderzijds kan propaganda ook gebruikt worden voor positieve doeleinden. Bijvoorbeeld om de moraal hoog te houden tijdens moeilijke tijden voor een land.

Ethisch of niet, propaganda zal blijven bestaan, en waarschijnlijk in de toekomst alleen nog maar subtieler worden. Het blijft dus belangrijk om goed op te letten: wie heeft er belang bij de boodschap van de film? Wie financieert het project? En hoe probeert de film je te overtuigen van een standpunt? Zolang je er voor zorgt dat je op de hoogte bent van het feit dat filmmakers je - bewust of onbewust - proberen te beïnvloeden, is het makkelijker om dit te herkennen.