Adieu au Langage (2014)

Een aaneenschakeling van sketches, historische references, citaten, kleurspoelinkjes, segmenten van klassiekers en 'originele' zelfgeschoten segmenten. Godard pusht 3D tot hoogtes die we nog niet gezien hebben van de technologie, ingenieus gespeel met taal, innovatief audio- en kleurengebruik en visual trickery zorgen voor een verstoorde perceptie en de zintuigen worden serieus op de proef gesteld. Een aspirientje nadien zal van pas kunnen komen.

Godard is Godard. Innovatief en tegendraads. Wie durft te stellen dat Godard 'het' niet meer heeft zou daar best op terug mogen komen.

Gezien op Film Fest Gent. Ik kan hier niet zoveel over vertellen omdat de film een soort persoonlijke beleving is. De ene zal dit een pretentieus gedrocht vinden terwijl een ander praat over abstracte kunst. Ik vind dit een mooi voorbeeld van alles uit de kast halen wat het medium film in staat is. En dan vooral gebaseerd op 3D.

Het is een soort beeldenstorm/collage die uiteindelijk een klein verhaal wilt vertellen. Maar Godard wil eigenlijk gewoon de hele tijd spelen met de perceptie van de kijker. En dat doet die goed. Het verhaal wordt dus compleet tegen de achtergrond gedrukt en je krijgt allerlei vreemde beelden te zien.

Voor mij werkte dit erg goed en was continue gefascineerd door dit project. Hoop het zelfs nog eens terug te kunnen zien. Een klein nadeel aan de film, het levert een stevige hoofdpijn op en het doet echt deugd als je de 3D bril kan afzetten. Maar voor de liefhebbers: heb alles over voor de kunst!

3D wordt normaliter constructief gebruikt. Godard gebruikt 3D juist om het beeld uit elkaar te trekken, te verminken. Maar net met deze deconstructie van het beeld, weet hij het door overdijving van de ruimtelijkheid als geen onder op de voorgrond te plaatsen. Daar ligt absoluut de kracht van de film, want we krijgen zoals wel vaker ook een hoop onsamenhangende quotes over ons heen gestort. Gelukkig gaat deze film volgens mij net over de manier waarop het beeld vandaag de dag de geschreven en gesproken taal opslokt en vervangt. Gelukkig is het geen zwanenzang over het plaatsmaken van het boek voor het swipen van images, zoals de scene over het contrast tussen het boek en de Iphone mij eventjes deed vrezen. Bij monde van Monet worden we herinnerd aan de zwijgzame zeggingskracht van het beeld. Godard omarmt het het impressionisme van Monet in zijn poetische beeldtaal, en in de prachtige kleurenfilters die hij gebruikt. Heel mooi.

Helaas is de film net te fragmentarisch om zich met de absolute hoogtepunten van Godard te meten, maar hij laat in ieder geval zien dat hij het vak op deze hoge leeftijd nog altijd niet is verleerd. 4*

Aanvankelijk dacht ik dat dit weer een typische Godard was zoals ik hem kende van Week-end met het gebruikelijke politieke geleuter. Dat ging veranderen op het moment dat ik werd overvallen door de verbluffende 3D beelden van de natuur en natuurlijk Woef. Ik had soms het idee dat die hond soms recht voor me stond en mij voortdurend aankeek. Schitterend! Ook de naakte mensen werden zeer mooi in beeld gebracht, mede ook door het gebruik van 3D. Op visueel vlak dus toch wel een klein meesterwerkje deze film van Godard, dat voor mij toch wel de mooiste film in 3D is die ik ooit gezien heb. Eigenlijk zou ik deze film nog een keer moeten zien maar dan zonder ondertiteling. Die ervoer ik als ontzettend storend. Komt de 3D beelden beslist niet ten goede.

Behalve op visueel vlak mooie film vond ik dit ook een zeer filosofische film. Op een gegeven moment werd de vraag gesteld wat een metafoor voor de waarheid is. De camera ging toen naar twee kinderen die aan het dobbelen waren. Die zeiden niets maar gooiden gewoon spontaan met de dobbelstenen ongeacht het resultaat. Er hoefde dus geen taal aan te pas te komen. Er zit dus duidelijk een stukje Zen- of Taoïstische filosofie in deze film van Godard. Alles gebeurt zoals het gebeurt. Leg je er maar bij neer. Ik moest hierbij denken aan het Amor fati van Nietzsche, dat niet meer is dan liefde voor het (nood)lot.

4,0*

Het probleem is denk ik dat je net doet of er een methode is om vast te stellen of emoties in een film echt zijn. Dat is in een notedop het probleem. Dat is niet vast te stellen, zonder een waardeoordeel over de film te geven. Maar goed ik ben dan ook meer van het filmkijken dan het academische discours. Ik betreur het wel dat de NV en die manier van films bekijken steeds meer op een feedback loop begint te lijken die al valser aan het klinken is. Mischien zie ik spoken hoor, kan prima.

Ik heb je in ieder geval duidelijk proberen te maken, wat nu een Dolan fan, mooi aan Dolan zijn films vindt.

Allereerst een dikke middelvinger naar de persoon die verantwoordelijk is voor de Nederlandse ondertiteling van Adieu au Langage. Die heeft dit bijna onkijkbaar gemaakt. Gewoon wordt er bij 3D rekening gehouden met de ondertiteling door deze te integreren in het 3D-effect, meestal door deze gewoon helemaal op de voorgrond te plaatsen. Misschien omdat het een arthouse-productie is en deze wat minder ervaring hebben met 3D kwam iemand kennelijk op het idee om hier totaal geen rekening mee te houden en het 3D op dezelfde afstand te plaatsen als het scherm is, hiermee het 3D-effect doorbrekend. De eerste tien minuten met pijn in mijn ogen zitten kijken en gezocht naar een methode om toch nog enigszins comfortabel het geheel uit te kunnen zien. Hoe kunnen ze dit zo verpesten?

Overigens is comfortabel kijken niet helemaal de bedoeling van deze film. Het is interessant om wat in te lezen op de achtergrond van de opnames van Adieu au Langage, want bewust worden alle regels van 3D doorbroken (hier is een goede samenvatting). Sommige van die regels zijn er om simpelweg een prettige kijkervaring voor de ogen te geven, maar hier wordt dit bewust overboord gegooid. Toch, na een tijdje wende ik er wat aan en kon ik het spel met 3D meer waarderen, maar tevens ben ik om puur fysieke redenen blij dat dit niet langer dan 70 minuten duurde. De revolutionaire waarde valt niet te missen, maar het is tevens een revolutie die waarschijnlijk weinig vervolg zal vinden. Buiten enkele andere wat meer avant-garde-gerichte regisseurs lijkt het me niet dat ooit een grote school aan regisseurs de ogen fysiek tot het uiterste willen brengen.

Maar goed, voor één keer is het wel een bijzonder experiment en ik zat geregeld vol verbazing te kijken. De momenten waarop het linker- en rechteroog een totaal ander beeld waarnemen en je dus alternatief een ander oog dicht moet doen om alles te zien is toch wel een adembenemend staaltje filmwerk. De kijker die de montage zelf doet. Knap gevonden. Echter, ook momenten die er minder dik bovenop liggen zijn geregeld erg bijzonder. Alleen al het gebruik van deep focus maakt 3D meer indrukwekkend dan ik het ooit gezien heb (en ik zag er al heel wat intussen, waarbij de techniek hooguit bij twee of drie iets toevoegde). Iets dat me opviel is dat de grote van veel personen op het scherm overeenkwam met de grote van de mensen in de zaal. Wellicht toeval, want niet alleen zalen hebben een even groot doek en op tv zal dit effect volledig verdwijnen, maar ik merkte wel dat het nog meer het gevoel gaf dat je in de ruimte van de film stond.

Even los van het experiment met 3D vond ik het iets minder interessant. Het is eigenlijk gewoon weer hetzelfde riedeltje dat Godard al volgt sinds de jaren '70. Een aaneenschakeling van beelden en gebeurtenissen die moeilijk met elkaar te rijmen vallen en die begeleid worden door wat mij betreft de meest onuitstaanbare dialogen denkbaar (grotendeels citaten uit filosofie, literatuur en wat al niet). Met dat laatste kan ik simpelweg niets. Sommige fans proberen het nog te interpreteren, maar ik heb altijd het gevoel dat deze teksten bewust weinig verbindende betekenis lijken te helpen en de titel van deze nieuwste van Godard lijkt mijn vermoeden te bevestigen. Daarbij hoop ik ook altijd dat die stroom aan verder moeilijk te begrijpen beelden een lyrische kwaliteit krijgen, maar dat gebeurt zo zelden. Daarvoor is de lijm die ze verbindt te moeilijk te vinden.

Toch, voor een late Godard vond ik dit wel interessant, al is het maar voor het experiment. Het is moeilijk om ervan te houden, maar zeker boeiend om eens gezien te hebben.

3*

Een interessant experiment, wat helaas iets te ver doorschiet.

Leuk dat er een keer een regisseur experimenteert met 3D, maar ik vond het op momenten behoorlijk irritant. Veel beelden waarbij je gewoon niet kan focussen, net zoals gebeurt als je je vinger heel dicht bij je ogen houdt. Wat interessanter waren de overlays in verschillende 3D-kanalen. Het voelde af en toe aan alsof mijn ogen gedwongen werden om onafhankelijk van elkaar als de ogen van een bidsprinkhaan te werken. Wel is duidelijk dat dit geen "3D-fouten" zijn, maar duidelijke artistieke keuzes. Maar ik was echt blij dat het maar 70 minuten duurde, anders had ik er wellicht barstende koppijn van gekregen.

Wat wel gezegd moet worden is dat de wat normalere 3D beelden er beter uitzagen dan bij bijvoorbeeld Life of Pi, en dat komt met name door de deep focus. Het is onnatuurlijk als 3D-achtergronden onscherp zijn, en daar heeft deze film op een enkel shot met een spiegelbeeld wat niet helemaal scherp is na helemaal geen last van. Niettemin ben ik ook bij deze beelden niet overtuigd van de meerwaarde van 3D. Het voelt soms toch aan alsof ik vrij dichtbij mijn gezicht moet focussen terwijl hetgene waarop ik focus in de film juist verder lijkt te zijn of andersom. Verder leek het soms ook alsof de gezichten onnatuurlijk veel diepte kregen gezien hun "afstand". Met één oog dicht leek het meteen veel natuurlijker.

Veel klassieke muziek, maar ook hier wordt flink gesneden, gepauseerd en/of herhaald waardoor het ook erg fragmentarisch aanvoelt. Erg passend bij zowel de beelden en het plot, maar ik vond het wel eens jammer wanneer een stuk weer werd afgekapt. Maar ja, het is duidelijk dat Godard erop mikt dat de toeschouwer zich zo oncomfortabel mogelijk voelt.

Dat blijkt ook uit het plot, wat flink verknipt wordt en wat daardoor uiterst vaag is. Ik moet bekennen dat ik er maar weinig van begrijp. Qua narratief moest ik in ieder geval erg denken aan Zerkalo denken, ook zo'n verknipte onbegrijpelijke film. Ook veel filosofische quotes waardoor het op mij behoorlijk pretentieus overkomt. Sommige vond ik overigens wel interessant, maar misschien vooral vanwege het (onbedoeld?) humoristische effect dat ze soms op me hadden. Een kleine bloemlezing voor zover ik ze kan reconstrueren:

- Naaktheid bestaat niet in de natuur. Een dier is niet naakt, omdat hij naakt is.

- Ik verafschuw al jullie geluk. Leven waarvan je koste wat kost moet houden. Ik ben hier voor iets anders. Ik ben hier om nee te zeggen, en te sterven.

- Alleen vrije mensen kunnen onbekenden voor elkaar zijn. Zij delen de vrijheid, en precies dat scheidt ze.

Interessant om eens gezien te hebben, vooral om de beelden - want met het plot kon ik echt niets - maar ik hoef niet nog eens zo'n film te zien. Het doet toch een beetje denken aan een 3D versie van de filmpjes van vroeger waarbij ze alle mogelijkheden van een gewone camera op een rijtje zetten. Aardig om een keer te zien, maar het levert niet noodzakelijk een goede film op. Voor dit experiment in ieder geval 2*.

Naschrift: die Nederlandse ondertiteling was inderdaad verschrikkelijk. Bij andere 3D films die ik heb gezien stond deze inderdaad zoveel mogelijk op de voorgrond. Wat een amateurisme dat dat hier niet het geval was!

Tja, wat is het punt van het gebruik van 3D-techniek?. Bij de enige andere film in 3D die ik zag, Gravity, was het kennelijk de bedoeling het gevoel te versterken ‘dat je er zelf bij bent’, dan wel de gewaarwording van daadwerkelijke fysieke aanwezigheid te simuleren. Maar een goede film heeft daarvoor niet per se 3D nodig, althans, niet om te bewerkstelligen dat je ‘in’ de film verzeild raakt. Net zoals een goede animator met enkele simpele lijnen een wereld kan oproepen, en een live radioverslag van een sportwedstrijd enerverender kan zijn dan live tv-beelden daarvan.

Het gebruik van 3D simpelweg als ‘verbetering’ van de ervaring van realisme zal ongetwijfeld de toekomst hebben, maar is op die manier niet meer dan een techniekje extra om dat te bewerkstelligen.

Volgens mij voegt de 3D techniek zoals gebruikt in Gravity niets essentieels toe aan de beleving van die film qua film, en daarmee is het gezegde van de aap en de ring onverkort van toepassing op Gravity: conventie en middelmatigheid blijven troef, en dat verhelp je niet met 3D.

Bovendien is het de vraag of 3D de realiteitsbeleving niet net zo goed verstoort als verbetert; ik heb toch sterk de indruk dat de menselijke blik in 'werkelijkheid' op een andere manier focust, en selectief is; dat 3D zaken benadrukt die die blik in 'werkelijkheid' juist min of meer negeert.

Wat Godard met 3D doet, is echter van een heel andere orde. Het is voor hem echt een werktuig, niet om de realiteit van de zichtbare wereld te benadrukken, maar de meerdimensionaliteit van de perceptie van de werkelijkheid, de werkelijkheid als bestaand uit meerdere lagen, en de gelijktijdigheid daarvan.

Natuurlijk is 3D daartoe voor hem niet het enige middel, maar hij lijkt 3D tegelijkertijd te gebruiken als metafoor én als techniek om zich metaforisch uit te drukken. Met Adieu au Langage gloort de mogelijkheid – voor zover die met deze film al niet gerealiseerd wordt – om een meerdimensionale, poëtische, filosofische etc. werkelijkheid veel eh... letterlijker dan tot nu toe mogelijk was in beelden uit te drukken.

Adieu au Langage laat nieuwe mogelijkheden zien voor artistieke expressie, en formeel gezien, qua ‘verteltechniek' zeg maar, is dit inderdaad al revolutionair. En anders dan The One Ring vermoed ik dat dit best wel eens het prille begin zou kunnen zijn van een nieuw tijdperk in de cinema.

Ik heb óók geen glazen bol, maar ik denk dat 3D zoals gebruikt in Gravity uiteindelijk artistiek gezien een doodlopende weg is, en afstompend zal werken. Wat is de volgende stap? Dat we de beroemde actrice daadwerkelijk in de tieten kunnen knijpen? De ultieme realiteitsbeleving...

Het grappige is dat Godard inhoudelijk (voor zover dat te volgen is) eigenlijk niets anders doet dan hij altijd al gedaan heeft, en de door xgogax ergens hierboven aangehaalde opmerking: Jean-Luc Godard doesn't stop being modern betekent voor mij: een modernist in een postmodern tijdperk, ideologisch geïnspireerd in een tijd dat ideologieën hebben afgedaan...

Maar Godards werkelijke waarde heeft misschien wel altijd gelegen in zijn niet aflatende zoeken naar nieuwe vormen om de werkelijkheid zoals hij die ziet, tot uitdrukking te brengen. En Adieu au Langage is in die zin niet meer dan een voortzetting van Godards doorlopende cursus ‘Leren kijken’.

Krijgen we hier hoofdpijn van? Misschien een kwestie van wennen... in de jaren vijftig zouden ze waarschijnlijk ook gestoord geraakt zijn van jaren tachtig-videoclips...

En wat de hier herhaaldelijk vermaledijde ondertiteling betreft: zie het als een gratis toegevoegde extra dimensie voor niet-Franstaligen

Gisteren zag ik The Birth of a Nation, een stille film, in zwart-wit, plotgedreven en de pretenties bleken vooral uit de schaal van de productie. Deze nieuwste van Godard is zo ongeveer aan de andere kant van het filmspectrum: kleinschalig met amateurcamera's geschoten, in felle kleuren, zonder duidelijke plot maar vooral verzameling beelden en in 3D. En zeer pretentieus, zo op het oog. Overeenkomst zal ongetwijfeld zijn dat beide film door sommigen zal worden uitgezet (ja, er liepen een aantal mensen na een halfuur al naar buiten).

3D blijft iets aparts in cinema. Anders dan geluid, of zelfs maar kleur, heeft 3D niet direct een artistieke toevoeging, net zo min als dat het de realiteit vergoot (zoals kleur kan doen). Sterker, ik blijf 3D nep vinden. In de echte wereld weten je ogen dat er iets bestaat als 3D en daar zijn ze op aangepast. Als je een film op een doek ziet, dan weet je brein ook wel dat dit ooit in 3D was maar nu op een vlak wordt geprojecteerd. Maar films in 3D geven je juist een kijkdooseffect, dat je te bewust naar verschillende lagen laat kijken, en dus nep aanvoelt. Dat is vooral mijn bezwaar. Soms, zoals in Gravity, kan het wel helpen in de beleving, en soms is het, zoals in deze Adieu au Langage, best geinig om te zien. Maar ook dit zit op beleving.

Inhoudelijk ga ik hier niet te veel op in. Ik ken Godard niet goed genoeg om eventuele verwijzingen naar zijn vorig werk te zien en eigenlijk heb ik ook geen idee waar ik naar keek. Ja, het is een verzameling beelden die soms wel wat met elkaar van doen hebben, maar of achter elk shot, achter elke cut, een gedachte zit? Ik waag het te betwijfelen. Ook hierboven zie ik wel theorieën staan, en of daar iets van waar is, zal me eigenlijk een zorg zijn. Anders dan pakweg Mulholland Dr. die ook tijdens de film weet te boeien om zijn inhoud (en je vervolgens nadien los laat gaan wat je nu precies hebt gezien, wist deze film me echt totaal niet te interesseren. Daarvoor was er voor mij te weinig lijn te vinden. Dat de film wel intrigeert is een ander verhaal, en de relatief korte speelduur helpt ook mee dat ik niet van verveling in slaap viel.

En dan het uiterlijk. Ja, soms worden er leuke en knappe dingen met 3D gedaan; de voorbeelden zijn hierboven al genoemd. Maar dat is eerder leuk voor een museum dan voor een film. Ik vond sowieso de film niet prettig kijken. Niet alleen vanwege de vele korte momenten, die alle an sich best mooi waren, waardoor je nooit in de film kon glijden (op een enkel momentje na) maar ook door het vele wegzappen bij mooie muziek van Tsjaikovski en Beethoven. Overigens vond ik dat de Slavenmars net iets te vaak langs kwam.

Al met al is de film wel een bepaalde ervaring die niet per se onmisbaar is, maar waar ik wel blij van ben die gehad te hebben. Maar echt lekker kijken deed die niet. 2,5*.

Tegenvallend.

Gelukkig vooraf niet teveel over gelezen, of m'n verwachtingen zou een stuk hoger gelegen hebben. Wel spijt dat ik het niet in 3D kunnen zien heb, zal vast wel wat toegevoegd hebben (en dat was nodig ook).

Ik vind dit uiteindelijk vooral helemaal géén moderne film. Godard komt mij over als een oude man die wat verdwaasd de moderne tijd aanschouwt en vanuit dat onbegrip zijn oude cinema een likje nieuwe verf probeert te geven. Dat levert zeker iets unieks op (beetje zoals Suzuki's post-2000 films), maar modern is het niet.

Daarvoor doet het mij ook teveel denken aan zaken waarmee Godard al jaren bezig is. Steeds maar weer dat spelen met taal, maar toch ook steeds teruggrijpend naar de klassieke meesters. Klassieke filosofie, filmklassiekers op de achtergrond, klassieke muziek ... moderne ideetjes (het onderbroken geluid of de editing) worden daarbij zo belabberd en harkerig uitgevoerd dat je moeilijk anders kan concluderen dat Godard dit soort technieken de laatste 20 jaar gewoon gemist heeft en hier zelf het warm water weer probeert uit te vinden. Zo ook die vortlelijke kleurfiltertjes. Ik heb ergens een warm plekje in m'n hart voor die kitscherige 90s ravefiltertjes en kleurencombinaties, maar de 90s zijn voorbij en al potsierlijke rotzooi ligt goed in het verleden.

Visueel vond ik het één grote tegenvaller, al kan ik dus niet oordelen over het 3D effect. Verder vond ik de film ook niet zo geweldig veel afwijken van wat de avant-garde cinema doorgaans voortbrengt. Het is een redelijk doorsnee visueel gedicht dat jammer genoeg teveel gebruik maakt van lelijke beeldtaal en technische onkunde. Ongetwijfeld deels bedoeld, maar de lijn tussen beiden was vaak erg onscherp.

Oude cinema met een nieuw likje verf. Daar is voor een opa als Godard ook helemaal niks mis mee, maar we moeten er verder ook niet meer van maken dan wat het is.

1.5*

Bij momenten pijnlijk om te zien. Vooral (audio)visueel teleurstellend: de lelijke shots vliegen je echt in sneltempo om de oren. Godard pakt veelvuldig uit met allerlei goedkope filtertjes, maar de enige fascinatie die uit zijn verwoede gestuntel voortkomt is hoe de ene poging nog afzichtelijker kan zijn dan de ander. Het plot - if any - wist me dan ook nog eens geen moment te boeien waardoor de geringe 70 minuten maar stroefjes voorbij tikte.

Ik heb hélemaal niets tegen het concept van een audiovisueel gedicht. Sterker nog, een film als Container behoort tot één van mijn absolute favorieten. Maar dit vond ik gewoon amateuristische bagger in het kwadraat. Zoals al eerder gezegd kwam de film over als een krampachtig probeelsel van een oude man die niet zo met z'n tijd is meegegaan. 1* omdat het ontegenzeggelijk wel uniek is.

Visueel wordt er met de camera kunstzinnig behoorlijk op los gefreakt met dikwijls mooie resultaten,

maar nogal onsamenhangend wist de film mijn aandacht verder moeizaam vast te houden. Een

euvel wat ik wel vaker heb met de films van Godard van wie de eigenzinnige benadering bij zijn

films valt te prijzen, maar levert het bij mij dikwijls helaas een storend effect op.

In zijn een-na-laatste langspeelfilm laat Godard de filmwereld nog één keer op zijn grondvesten schudden zoals alleen hij dat kan. Experimenteel is vaak synoniem voor pretentieus en dodelijk saai, maar Godard verrast keer op keer met plotselinge overgangen qua beeld, geluid (en geluidsvolume) en filmtechnieken waarbij hij de modernste filmcamera’s omarmt. Er zijn twee hoofdstukken (Nature en Metaphor) en er zijn twee koppels (Josette [Heloïse Godet]/ Gédéon [Kamel Abdelli] en Ivitch [Zoé Bruneau]/Marcus [Richard Chevallier], maar een knappe gast die hier een plot uit kan destilleren. De film wordt sowieso gestolen door de hond die beide segmenten verbindt.