Antichrist (2009)

@Reinbo: Ik zou toch niet teveel moeite doen. Ik vind de discussies over de juiste betekenis en verklaringen van de film wel leuk, maar kan me toch terugvinden in je eerdere stelling: De kijkervaring. Een film zoals deze werkt voor mij als poëzie, als een goed gedicht. Het roept bepaalde gevoelens, diepe emotie's op over een bepaalde gebeurtenis, een onderwerp of handeling. Je ondergaat het, het gevoel voor ritme, de schoonheid van- en het gebruik van de taal. (in film dus ook de beelden, het geluid, de montage). Het is soms interessant een beetje meer uitleg te krijgen over een gedicht, maar ga het woord per woord analyseren of verklaren, en de magie is weg. Zo ook met deze film. Achtergrond informatie is leuk, zelfs een verrijking. Maar elk detail gaan proberen te verklaren heeft een omgekeerd effect. Nog niet opgevallen dat kunstenaars meestal niet veel concreets loslaten over de "betekenis" van hun werk, maar bijna altijd in universele termen spreken.

Veel lezen en de film her-ondergaan, genietend van de symboliek en de verwijzingen, met open hart en verstand, maar met de puzzelstukjesknobbel uitgeschakeld. Daarvoor heb je andere films.

Na nog meer lezen ben ik tot de gedachte gekomen hem binnenkort nog maar eens te gaan kijken. Tot nu toe blijft hij op 3,5* steken.

Volgens mij moet vooral het gebrek aan aandacht van de partner ("een afwezige partner, meestal de vader, die niet betrokken is bij de zorg van het kind") gecompenseerd worden. En of het dan gaat om medische of andersoortige aandacht, dat doet er niet zo toe.

Op den duur kreeg Gainsbourg die medische aandacht natuurlijk ook gewoon.

Muziek van Handel uit de opera Rinaldo bij de proloog. Hoewel ik geen overeenkomst kan vinden met het verhaal van de opera (liefdesdrama tegen de achtergrond van de kruistochten), is de tekst die gezongen wordt (door de vrouw) misschien nog wel van toepassing op de film:

Lascia ch'io pianga
mia cruda sorte,
e che sospiri la libertà.
Il duolo infranga queste ritorte
de' miei martiri sol per pietà.

Engelse vertaling:
Let me weep
my cruel fate,
and let me sigh for liberty.
May sorrow break these chains
Of my sufferings, for pity's sake.

Maar goed, ik waag me niet aan een interpretatie, je kan er allerlei kanten mee op als je wil denk ik. Muziek zal toch wel vooral gekozen zijn vanwege de sfeer, het verstilde drama.

De vrouw in de film is hulpeloos, meelijwekkend, maar ook zeer wreed en angstaanjagend, vooral vanwege het slot van de film als blijkt dat ze het jongetje heeft gezien en al een tijdlang moedwillig zijn schoenen verkeerd om aantrok. Maar de man komt op mij niet beter over. Geen enkel moment zie je zijn verdriet om hun gestorven zoon, of om de hel die zijn vrouw doormaakt. Hoe zal hun relatie er voor het ongeluk uit hebben gezien? Ik kan me na het zien van deze film niet voorstellen dat hun relatie ooit normaal is geweest. Hoe kun je als man je vrouw zo afstandelijk, als studie-object, als een patient behandelen? Haar weghouden bij andere hulpverleners? Is hij niet net zo wreed en eng als de vrouw met zijn verstandelijke aanpak? Ik vind hem zeer onmenselijk.

Hoewel ik het thema van de film interessant vind, vind ik de uitwerking te misselijkmakend om er een hoge beoordeling aan te kunnen geven. Waartoe dient al dat geshockeer? Die nare beelden? Zonder dat groteske geweld had de film me ook heus wel aan het denken gezet.

Overigens zie ik de (stylistische?) overeenkomst met Tarkovski niet echt. Tarkovski kan me diep raken, betoveren en ontroeren met zijn beelden, met maar een enkel shot soms, zelfs al snap ik de ballen van de film. Daarvan is hier echt geen sprake. Ja, het maakt ook emoties los, walging, woede, etc, maar ik ben er niet zo van onder de indruk dat Von Trier die emoties in me op weet te wekken.

Hoezo zou dat triviaal lijken? 't is toch dé twist in het verhaal? Merk op dat ze de man op soortgelijke wijze wil misvormen met een "blok aan zijn been". De film linkt verder de dood van het kind aan seksuele lust. Die van de vrouw dan, niet die van de man... Niet voor niets dat daar haar zelfverminking zich op richt.

Dat suggereert dat analyse niet deel van de kijkervaring is, zoals Apollinisch eerder "kijkervaring" afzet tegen de "denkervaring" van een boek. Je zet toch niet je verstand noch je emotie uit als je kijkt of leest. Ik vind dat maar merkwaardige tegenstellingen. Karikatuur van die scheiding tussen inhoud en vorm is dat iemand van alles tegen je staat te schreeuwen en je vervolgens opmerkt: "geweldige stem heb je, werd echt bang, 5 sterren."

Inhoud ondergaan, is nog iets anders dan iets analyseren. En zeker hier heb ik het idee dat er flink in wordt doorgeslagen. Alsof het verval als en verrassing kwam gekatalyseerd door 'het schoenen incident'. Wat mij betreft gaf dat enkel aan dat ze daar voor ook al een aanleg tot verwardheid had....

Je kunt pas inhoud ondergaan als je die waarneemt en dat impliceert interpretatie. Als je bekend bent met het eerder genoemde syndroom (of het verschijnsel) is de kans groot dat je die kennis "spontaan" mee neemt in je beleving terwijl dat dan eigenlijk al analyse of interpretatie is.

Op zich niet zo'n bijster interessante discussie, maar je mist voor mijn gevoel net het essentiele punt van Munchausen by proxy. Niemand wist namelijk dat ze die schoentjes verkeerd aantrok. En daar gaat het om: aandacht vragen door een medische aandoening te fingeren of op te wekken bij je kind of een gerelateerde. Terwijl in Antichrist noch de man, noch een arts op de hoogte is, en zelfs die vrouw zich er misschien niet eens van bewust is. De medische aandacht die ze tenslotte kreeg was ook niet gerelateerd aan dit gebeuren van die schoentjes en had met haarzelf te maken. Maar medische aandacht vragen op zichzelf (wat hier overigens niet gebeurt) is wederom geen Munchausen by proxy.


Dat zeg ik toch ook. Alleen als gegeven lijkt het nogal triviaal (je ziet niet vaak dat verkeerd aangetrokken schoentjes iets essentieels zeggen over een personage), daarom kan er misschien gemakkelijk overheen gekeken worden dat dit een kantelpunt vormt.


Ik stylistisch ook niet. In themakeuze veel meer, maar Von Trier hanteert de botte bijl terwijl Tarkovski over het algemeen heel verfijnd is.

Doet ze toch ook? Maar omdat ze die aandacht nog steeds niet krijgt, gaat ze zelfs een stapje verder.

Die aandacht krijgt ze wel door eigen toedoen. Zij kan immers verantwoordelijk worden gehouden voor de dood van het kind.

Dat lijkt me sterk.

Maar goed, hier laat ik het bij. Ik ben niet bevoegd de diagnose münchausensyndroom by proxy te stellen, jij waarschijnlijk ook niet, en dat maakt deze discussie inderdaad een beetje zinloos. Het levert een interessante invalshoek op de film op en daar neem ik eerlijk gezegd wel genoegen mee.

Die aandacht krijgt ze wel door eigen toedoen. Zij kan immers verantwoordelijk worden gehouden voor de dood van het kind. [/quote]

Onzin, ze kan zichzelf wel opzadelen met het schuldgevoel (wat ze ook doet), maar ze kan er nooit verantwoordelijk voor worden gehouden. Het was gewoon een tragisch ongeval....

Vandaar ook al die scene's dat de moeder met haar kind op de spoedeisende hulp zit, of aanklopt bij de vader omdat de voetjes van het kind zulke rare plekken vertonen.

Je zou mijns inziens evengoed kunnen zeggen dat de film gaat over de negatieve invloed van gezinsrecreatie op oerbossen, dat verklaart die dieren ook nog eens beter. Maar goed, we laten het er inderdaad maar bij.

Als diagnostiek overduidelijk onjuist, de associatie snap ik wel. Maar als uitwerking van dat thema lijkt me een rtl film die onder het kopje "waar gebeurd" allerlei sociale ellende behandeld, geschikter.

Moest zelf ook aan Chinese voetverminking denken (ja, ook onjuist) of de Oedipus-vertelling waar het de vader is die niet blij is met het loopvermogen van zijn zoontje.

Ik heb vond de beelden, kleuren en muziek in de film erg mooi. Mooi genoeg om hem niet uit te zetten. Ik snapte namelijk de helft van de film niet en kon bepaalde gebeurtenissen totaal niet verklaren. Wellicht dat je daarvoor iets meer thuis moet zijn in deze materie.

Zwaar intense en grafische cinema hoor.

Cinematografisch werkelijk een pareltje, vanaf de zwaar gestyleerde openingsscenes af fascinerend. Contrast met de 'gewone' scenes komt af en toe wat met horten en stoten, maar eigenlijk stoorde dat nauwelijks. Verder echt zo'n film die je doet sidderen, en je mee doet leven tot in het diepste, niet in de laatste plaats vanwege zijn nogal grafische walgelijkheden, maar zeker niet alleen maar daarom. Surrealistisch en symbolisch ook, en zonder dat ik nu alle symboliek kon vatten (denk meer niet dan wel zelfs), past het wel binnen de macabere setting.

Von Trier brengt een ode aan Tarkovsky, en visueel komt hij behoorlijk in de buurt van de meester, inhoudelijk is laatstgenoemde toch een pak subtieler, maar zo intens is zelfs hij nog nooit bezig geweest.

Al met al zeker niet perfect (soms in de emoties iets te random), maar wel een belevenis en erg memorabele cinema. Kan me uitermate goed voorstellen dat je dit niet trekt, maar elke zichzelf respecterende filmliefhebber zou er toch goed aan doen een klassieker in wording op z'n minst een kans te geven.

4*

De volgende ochtend tijdens het ontwaken gingen mijn gedachten als eerste naar de Antichrist. Als een film dat voor elkaar krijgt dan is er op z'n minst iets aan de hand. Een andere indicatie, dat dit een bijzondere film is, berustte op het geroezemoes in de filmzaal na afloop. Hier gaat nog menig woordje over gezegd en geschreven worden. Blijkbaar roept deze film vele vragen op. Het is niet de bedoeling om die allemaal hier in een eerste reactie te kunnen en willen beantwoorden, al heb ik wat speurwerk gedaan alvorens dit schrijven te beginnen.

De titel zet meestal de kijker op het spoor, dat min of meer uitgezet werd door de maker. Antichrist. Wie was de Antichrist in dit verhaal? Nergens heb ik hiervan een gedegen analyse gezien of gehoord. Lars von Trier heeft hier waarschijnlijk toch een aanwijzing over willen geven door te zeggen dat de film "De hand van God" was. Voor de humoristen onder ons een inkoppertje door te beweren dat Von Trier zelf denkt dat ie het opperwezen is. Dat kan misschien zo zijn, maar dan binnen de wereld van de cinema, maar zelfs dat valt ernstig te betwijfelen. Ongetwijfeld zal het niemand zijn ontgaan dat in de film Bijbelse verwijzingen zitten, al liggen ze niet voor de hand. Dit in combinatie met de titel zet voor mij een duidelijke denkrichting uit. Ik trap een enorme open deur in als ik wijs op de laatste letter T in AntichrisT. Het biologische teken voor het vrouwelijke geslacht. Was het maar zo simpel.

... wordt vervolgd.

Het kan zijn dat mijn geheugen me in de steek laat, maar volgens mij was dat anders bedoeld. De vraag was waarom Von Trier juist deze film had gemaakt, (en niet een van de andere scenario's die ook in z'n hoofd zaten). En daarop antwoorde hij met zoiets als dat het de hand van God was. Om eraan toe te voegen dat hij de beste regisseur ter wereld is, maar dat hij niet weet of God ook de beste God is.

Verder volg ik jouw open deuren helemaal, Von Trier stopt de zaken nou eenmaal nooit zo diep weg.

En Tarkovsky zag dat het goed was!

De film is gewijd aan Andrei Tarkovsky, zo meld de aftiteling en dat is te zien. De eerste vijf minuten van de film zijn werkelijk waar fantastisch! Vijf minuten perfecte cinema qua beeld en muziek. Zeer indrukwekkend om te zien hoe het jongetje uiteindelijk zijn dood tegemoet gaat. Een begin waardoor de interesse voor de rest van de film meteen gewekt is.

Dit niveau wordt de rest van de film niet meer gehaald, maar een goede film is het zeer zeker wel. Van Trier schuwt er niet voor om sommige zaken tot in de details te laten zien en dat zorgt er hier alleen maar voor dat de soms toch al beklemmende scènes, alleen maar heftiger en intenser overkomen.

Van beide hoofdrolspelers wordt enorm veel gevraagd in deze film, maar zowel Gainsbourg als Dafoe spelen beiden erg sterk. Het verhaal is niet altijd even duidelijk en na afloop van de film bleven er nog wel enige onduidelijkheden over, maar dat maakte de beleving er niet minder op. Dit is echt zo film die een ieder op zijn eigen manier kan interpreteren. Als je deze film gaat kijken met de insteek van een standaard horrorverhaaltje kom je zeker van een koude kermis thuis. Stel je je echter open voor het aparte verhaal en de vaak visuele pracht, dan is het op sommige momenten zeker genieten geblazen.

4,0*

Ik kan anders kippevel krijgen van naar een aria uit een opera te luisteren, gezongen in een taal waar ik de ballen van snap. Okee, ik geef toe, dat ik waarschijnlijk veel mis. Maar is het gegarandeerd dat deze aria een diepere emotionele inpakt op mij gaat hebben wanneer ik ieder woord letterlijk begrijp? Meer dan met mijn persoonlijke, door het onbewuste geleide interpretatie?? Zeker niet, in vele gevallen heeft de realiteit mij al het tegendeel bewezen.

In hoeveel gevallen zal de liefhebber een kunstwerk 100% interpreteren zoals de artiest het bedoeld heeft? Is dat ook wel nodig? Zijn de sterkste kunstwerken juist niet degene die plaats laten voor een meer persoonlijke interpretatie?

Ik ben het met je eens, zoals ik ook eerder opmerkte, dat aanbelangende wetenschap, feitenkennis, achtergrond informatie en dergelijke belangrijk zijn, en een impact op je visie of analyse hebben. Maar mijn punt is, gebruik je dit om elk detail tot in het puntje te verklaren, of laat je het zijn werk doen in je onderbewuste bij je emotionele ervaring van het kunstwerk, in dit geval de film.

cinegrafisch en accteermatig misschien sterk, toch zit ik niet te wachten op afgeknipte schaamlippen en verknipte personages als in deze film. Een sommige noemen het nog wel poëzie..

toch spoil je voor anderen de fun hoor, door dit te verklappen!

Wat zijn we toch fijngevoelig, als er een scene zoals deze in een film komt roept de halve wereld schande, terwijl dag-dagelijks, in de echte wereld honderden meisjes ten prooi vallen aan verknipte personages die een excisie of infibulatie uitvoeren op minderjarige meisjes, met vaak niet minder gruwelijke instrumentatie dan in de film, terwijl er (bijna) geen haan naar kraait!
(Zie ook deze schitterende film, geen expliciete VGV scenes, maar, voor mij althans, veel gruwelijker dan Antichrist.)

heb de spoilertags inmiddels geplaatst.

De queeste van het Kwaad.

Het Christendom heeft de mens millennia lang beïnvloed op het gebied van cultuur, politiek, kunst, wetenschap (helaas) etc. Maar met name de Ethiek werd door dit geloof op niet mis te verstane wijze opgeëist, gemonopoliseerd. De moderne mens probeert zich nu nog altijd uit de houdgreep van zijn historische 'armen' te ontworstelen. Deze worsteling heeft Lars von Trier op sublieme wijze vormgegeven in de Antichris♀.

De Proloog

De proloog is een loflied op de geslachtsdaad met een naargeestig element. De zwart-wit beelden in slow motion gecombineerd met de barokke Händel opera "Rinaldo" zijn dusdanig zwaar aangezet dat de grens tussen Kunst en Kitsch nadert. Toch meen ik dat de proloog en epiloog van een buitengewone schoonheid zijn, zeker gezien hun contextuele betekenis. Hemel en hel, de verstoten mens uit Het Hof van Eden. Het Christendom heeft naast heel veel goeds de mens opgezadeld met een haat-liefde verhouding op het gebied van seksualiteit. Maar ook zijn streven naar geluk is er niet eenvoudiger door geworden: verleiding en zonde. Daarnaast staat het geloof haaks op de ratio. Deze drie samen vormen de tegenstelling: Genot, Geluk en Orde versus Pijn, Verdriet en Wanhoop. De drie Bedelaars.
Von Trier schetst de tegenpool van deze drie essentiële waarden, waarnaar wij altijd blijven hunkeren, aan het begin van de film expliciet en verbindt ze met het nageslacht, die de beeldjes in zijn val omver werpt. De toon is gezet. De verbanning uit het Paradijs heeft de mens overgeleverd aan de Natuur, en hem opgezadeld met zijn eindigheid, wat hem gelijk stelt aan het dierenrijk: hem verplicht tot voortplanting om 'het leven door te kunnen geven'. Met reden worden de geslachtsdelen in onverhulde exciterende staat groots getoond tijdens de penetratie. Het moet, want het heeft een enorme betekenis, een grote lading. "Gaat heen en vermenigvuldigt U", maar het Icoon van het geloof, Jezus Christus ging zonder zich te houden aan deze rekenkundige bewerking. Het is een dilemma, een onaangename spagaat, waarmee het Christendom de mens achterlaat.

Na het verlies van hun zoontje zien we vanuit de kist gefilmd de nabestaande op weg naar de laatste eer. ZY raakt in een diepe depressie en HY neemt haar uiteindelijk onder zijn hoede. Op zoek naar de bron van haar angsten komen we in een bos terecht. Zijn therapie bestaat uit rationele stapsgewijze confrontaties met haar angsten zodat ZY deze uiteindelijk kan beheersen en uitbannen. In een gedachten experiment belandt ZY liggend in het groene gras, waarin ZY geheel wordt geabsorbeerd. Verzwolgen in de schoot van moeder aarde. Een visualisatie van Angst voor de Dood? Vervolgens gaan ze letterlijk naar Eden, waar ze in het hart van het Anti-Paradijs aankomen. Het aardse bestaan in al haar gruwelijkheden. De boom der Kennis, de boom van Goed en Kwaad staat in een sompig doods moeras, Een mistroostige kale stam met blad noch tak noch vrucht. De mislukte voortplanting manifesteert zich in al wat leeft en komt het indrukwekkendst tot uiting door de continu vallende doodsvruchten uit de bomen, die als een onheilspellend duivels tromgeroffel het getormenteerde echtpaar tot het uiterste op de proef stelt. De natuur lijkt een alom aanwezige dreiging. Onvoorspelbaar, grillig, duister en angstaanjagend. Aan al het levende kleeft de Dood. De Ree met de bruine ogen, normaliter symbool voor ongerept onschuldig LEVEN, sleept een doodgeboren jong hangend uit haar geslachtsopening met zich mee. De kraai als aankondiger van de DOOD leeft van de restanten, die ooit levend waren. De Vos staat voor 'KENNIS' en doet ook al geen goed; hij vernietigt het leven van menig bosbewoner. Zowel de kraai als de vos deinzen er niet voor terug om soortgenoten, misschien zelfs eigen kroost op te peuzelen.

(Dat Von Trier de Vos "Chaos reigns" laat zeggen, vond ik jammerlijk detoneren met de rest van de scènes. Uiteraard was dit de tegenhanger van de pratende brandende bramenstruik, maar ik kon een fabeltjeskrant gevoel niet onderdrukken. Ook was ik minder gelukkig met enkele fragmenten en een nogal langdradig midden stuk. Maar de structuur en de gehele sfeer maken veel zo niet bijna alles goed. Echt Tarkovski kwaliteit was het inzoomen op en in de bloemenvaas.)

HY sjouwt met zware stenen voor een volgende stap in de therapie. Het extra gewicht drukt hem vaster op de aardkorst. Vervolgens neemt HY haar op de rug om aan te geven dat de natuurlijke grond geen kwaad van zinne heeft. Dit moment lijkt een omkering van het Bijbelse verhaal, waar Jezus het leed van de mensheid op zijn schouders neemt. HY is de Antichrist en ZY is de Natuur. En de Natuur is de Anti-God. Haar wil geschiede.
Op onverklaarbare wijze is ZY plotseling 'genezen'; grillig, even oncontroleerbaar als onvoorspelbaar, de ratio ontstijgend, laat ZY hem op deze manier weten dat zijn therapie nutteloos was. Alsof ZY aantoonde dat De Natuur zichzelf geneest. Tussen de wortels van het Kwaad vindt HY haar naakt masturberend op de donkere bosgrond en zoveel wilde ongerepte onbeheerste geilheid kan HY niet weerstaan en HY geeft toe aan zijn verborgen driften en laat zich met haar versmelten. Echter haar 'zogenaamde' genezing laat hem niet met rust en HY gaat opzoek naar haar onderzoek, dat ze de vorige zomer in Eden in het bijzijn van haar zoontje heeft verricht. Dat onderzoek zou volgens haar 'bewijzen' dat het Kwaad in de vrouw schuilt en de man aanzet tot een gruwelijke gynocide. In het schuurtje met de gereedschappen ontdekt hij de oorzaak van de anatomische afwijkingen aan de voeten van zijn overleden zoontje. ZY heeft gedurende een langere periode haar eigen nazaat gemarteld door de schoentjes verkeerd om aan te doen. Was ZY bezeten geraakt doordat ZY teveel opging in haar onderzoek en was dit een vorm van wraakneming op het mannelijk geslacht? Vertaald naar mythische dimensies zou je kunnen zeggen dat de Natuur het leven misvormt en pijnigt. Dan komt het omkeermoment in het verhaal. Op zijn therapeutisch Angst-analyse-model zet HY in de top van de piramide "ME". Treffender kon Von Trier het niet verwoorden. HY blijkt inderdaad de bron van het Kwaad. HY, die probeert te heersen over de Natuur. HY, die alles beredeneert. HY, die als een bedelaar behoeftig is naar Genot, Geluk en Orde is gedoemd het onderspit te delven. Een dreun op zijn hoofd legt hem plat op de vloer. Als toegift beukt ZY met een blokhout op zijn geslacht waardoor HY buitenwesten raakt. Dan, uit pure verlatingsangst, boort ZY op afgrijselijke diabolische wijze een gat dwars door zijn onderbeen om er een zware slijpsteen aan vast te schroeven. De sleutel waarmee ze de moer vastgeschroefd heeft gooit ze in de 'kruipruimte' onder het huisje. Als HY bijkomt doorstaat HY helse pijnen en HY ziet in welke nachtmerrie HY is beland. Alsof de Anti-Messias niet aan het kruis werd genageld, maar aan de aarde werd geschroefd. Niet in verticale richting, maar in horizontale richting. Tijdens zijn doodstrijd pakt ZY zijn lid en brengt hem tot een bloed verspreidend orgasme. Naast hem gelegen knipt ZY het genotscentrum van haar eigen genitaliën af. Overduidelijk contrasteert dit exact de gebeurtenis in de proloog en Von Trier zet op deze manier fantastisch de haat-liefde verhouding als hemel en hel op het grote doek. Is dit geen Duivelse God dan, die ons een lichaam heeft geschonken overeenkomstig De Natuur, maar gelijktijdig ons laat beschikken over Kennis van Goed en Kwaad? Is dit het Kwade bloed dat in ons allen stroomt? Zijn wij gedoemd tot voortplanting?

HY verlaat haar en ZY (de Natuur - de Anti-God) lijkt door hem verlaten, wat een omkering is van: "Eli eli lama sabachtani". In een uiterste poging tot overleven sleept HY zich door het slijk der aarde naar 'het vossenhol' om daar een veilig heenkomen te hebben. Niet de hemel en niet de geest, maar zijn armzalige gemartelde lichaam zoekt rust in de door God vergeten klei. Een grote steen rolt voor zijn ondergrondse schuilplaats. Tot driemaal toe komt een dode kraai tot leven om met een schreeuw zijn schuilplaats te verraden, wat dan ook gebeurt. ZY maakt hem letterlijk met de grond gelijk, zoals ZY eerder in het gedachten experiment onderging. Vervolgens graaft ZY hem weer uit. De wederkeer in het huisje is zijn verlossing. HY slaat met zijn elleboog dwars door de houten vloer en vindt de steeksleutel. Opgestaan ontneemt HY haar het leven. HY is De Dood, De Antichrist. Wederom in horizontale richting strompelt HY door de Anti-hemel, waar het ene lijk na het andere half uit de zwarte aarde steekt.

De Epiloog.

Die wrede Natuur, de habitat van de Anti-God, is de verblijfplaats van alle schepselen tot in de eeuwigheid. HY overleeft deze hel op aarde en dit wonder laat zich aanbidden door de levende doden zonder gezicht. HY is wedergekeerd om De Eeuwige Dood te verspreiden.
De Antichris♀ is de Anti ♀ en dus de ♂.

Het is niet onopgemerkt gebleven.

Mooie analyse, denk dat het wel klopt. Ik dacht alleen dat Hy met met [spoilerr]ME boven in de angstpiramide haarzelf bedoelde. Dus haar grootste angst zijzelf, niet hij. Haar vernietigende natuur. Maar omgedraaid kan ook....

Was het "ME" of "Myself" bovenaan de angstpiramide? Ik herinner het me niet meer, maar inderdaad een interessante opmerking. Ook ik dacht aan de angst voor haarzelf, niet in me opgekomen dat hij misschien zichzelf bedoelde. Weer een extra om de film nog eens te bekijken.

Me.

Bedoelt ze gewoon zichzelf mee, lijkt me (me).

hij bedoelde met ME haarzelf...het eerste was hij ook zei nadat hij ME opschreef was : herself...

Zou jij als therapeut "ME" op hebben geschreven als het over een ander gaat? Natuurlijk is de verwarring compleet als HY vervolgens begint te zeggen "Herself ..." Ik denk dat Von Trier met opzet deze constructie heeft gekozen. Een ieder mag ervan denken wat ie wil.

Mooie tekst, XAV. Tamelijk tekst-interne duiding* als mysteriespel die mede door de formulering genoeg stof geeft tot verder denken (en een wat rare manier om zin op te wekken om de Aoyama nog eens te herzien).

*Kraai had ik helemaal overzien, maar is je duiding van de andere dieren en de drie bedelaars te relateren aan de bijbel? Ik had ze samen met de astrologie net gezien als niet-christelijk, spreek heidens.