Aguirre, der Zorn Gottes (1972)

Lang opzij laten liggen vanwege de stills die me niet aanspraken. Toch maar gekeken en ik moet zeggen dat het mij niet veel doet. De beelden zijn al wel mooier dan de foto's, maar het voelt enorm gedateerd aan en heeft een ruwe stijl die me niet meteen aanspreekt. Het kruipt ook nooit onder het vel helaas. Er zit wel potentie in en ik kan me voorstellen dat de film mensen aanspreekt. Het is een wat eigen filmstijl. Maar ik ben er niet veel mee helaas.

Ik moet concluderen dat Herzog niet mijn regisseur is: Kaspar Hauser vond ik niets en deze film ook niet terwijl dit “de archetypische Herzog-film over mannen die hun grenzen verleggen en anderen meeslepen in hun poging tot succes” zou zijn volgens de website van Cineville (beide films zijn overigens gebaseerd op waargebeurde feiten). Meer in het bijzonder laten de mannen – en dan met name de hoofdpersoon Aguirre – zich in de film leiden door een ongebreidelde hebzucht, machtswellust en grootheidswaanzin waarin men het hele continent aan zich wil onderwerpen (en waarmee ze ook de Spaanse koning verraden). Meer concreet is de expeditie opgezet om de Indiaanse mythe van El Dorado – een koninkrijk van goud – in het oerwoud te vinden, voor welke illusie Aguirre alles opoffert, inclusief zichzelf, want uiteindelijk blijft hij alleen over en zien we de natuur – gesymboliseerd door de apen die het vlot innemen – z’n rechten terugeisen over de indringers terwijl Aguirre hallucinant en hoogmoedig blijft fantaseren over de oneindige of goddelijke rijkdom en macht die hij zal verwerven over alle mensen en alle natuur.

Deze expeditie over een rivier door het oerwoud waar de arrogantie en hebzucht van de blanke koloniaal het aflegt tegen de ‘duisternis’ en wreedheid van de omringende natuur met aanvallen door de inheemsen en van de eigen innerlijke natuur zodra het ver van de beschaving vandaan en ontdaan is, lijkt sterk op Conrads Heart of Darkness (mijn bespreking van dat boek: Joseph Conrad: Heart of Darkness (1899) + bonus: Youth (1898) – De filosoof leest… - defilosoofleest.wordpress.com). De film is daarmee net als Apocalypse Now in wezen een verfilming van Conrads boek uit 1898 met slechts een andere locatie dan Afrika (Congo) maar ook deze verfilming overtuigt mij niet: de thematiek is goed maar het verhaal biedt qua plot weinig interessants waarbij Herzogs film ook amateuristisch aanvoelt, alsof je naar de lokale toneelvereniging kijkt.

Bijzondere film. Enorm afstandelijk, ook door het kille acteren en vooral de Duitse dub. Die taal past al niet echt bij de omgeving maar het klinkt ook enorm nep. Acteerwerk overtuigt dan ook niet. Klaus Kinski mag dan enorm sprekende blauwe ogen hebben en daarmee een zekere indruk achterlaten, de verdere invulling van zijn personage is te theatraal om echt te weten te boeien. Visueel af en toe mooi, zeker in het begin met die muziek en de beelden van de machtige Andes, maar ook vaak oogt de film erg amateuristisch. Niettemin overtuigt het wel op sfeer, ondanks een beperkt budget geloofde ik wel dat we in de 16e eeuw in Zuid-Amerika waren. De film kabbelt wat voort, sleept af en toe, boeit af en toe ook en het einde gaat langzaam als een nachtkaars uit voor mijn gevoel. Op bepaalde kwaliteiten en het feit dat ik dit ding best bijzonder vond nog wel een voldoende. 3,0*.

Aguirre stond al lange tijd op mijn lijstje, dus toen de film een tijdje terug in een lokale cinema draaide binnen een Werner Herzog-programma, was de keuze om te gaan snel gemaakt. En dat bleek dan toch wel een kleine teleurstelling achteraf, al geef ik de film zeker geen onvoldoende. Daarvoor zit er, zonder twijfel, teveel visie en ambitie achter, waar ik respect voor heb. Herzog zag het duidelijk groots, niet alleen praktisch maar ook op inhoudelijk vlak; het verhaal dat hij tracht te vertellen neemt met momenten bijna mythische proporties aan. Visueel is het een interessante film, met een soort van documentaire-achtige sfeer die opgeroepen wordt, al transporteert Herzog zijn kijker op visueel vlak wel met overtuiging naar de 16de eeuw in Latijns-Amerika. Het groezelige camerawerk geeft een realistisch sfeertje weer, wat grappig contrasteert met de megalomane ambities en illusies van het hoofdpersonage. Wat me jammer genoeg wel helemaal uit de film haalde was de Duitse dub, die op meerdere vlakken niet overtuigend is. Het is misschien niet iets waar ik over moet vallen, maar zogenaamde Spaanse conquistadores die in de Amazone op zoek zijn naar El Dorado, en dan opeens schel Duits uitkramen, wel ja.. Suspension of disbelief zullen we maar zeggen, maar dat werkte voor mij niet. Het maakte de film vooral erg afstandelijk. En Klaus Kinski trekt nog wel hele overtuigende gezichten, maar veel verder dan dat geraakt hij ook niet. Qua lichaamstaal lijkt hij allerlei rare dingetjes aan het uitproberen te zijn, maar het komt eerder lachwekkend over, en qua morele downfall of val richting de waanzin is al snel geen sprake meer als je als acteur vanaf de eerste seconde zo ontzettend kwaad en onsympathiek overkomt. Ik vond zijn personage niet geslaagd, en daar had Kinski een groot aandeel in.

3*.

De zomer van Herzog.

Nouja, in Eye dan - een parallel met het weer van deze zomer wil ik er maar niet van gaan maken.

In dit geval geval waren de verwachtingen hooggespannen, en ja, dat kan dan haast alleen maar tegenvallen. Als je aan de andere kant de film een voorsprong geeft, dan komt er wel een subtiel respect om de hoek - het is tenslotte alweer meer dan 50 jaar geleden dat Herzog naar Peru trok met zijn wilde plan om daar goud te gaan zoeken, pardon een film te gaan maken. En net zoals in Fitzcarraldo er een gelijkenis ontstaat tussen het karakter, de acteur en de regisseur, moeten we dat hier wellicht ook zo opvatten. Heeft de jungle Kinski en Herzog eigenlijk wel ooit losgelaten, zou de vraag moeten zijn.

Narratief en qua sfeer komt er eigenlijk pas in de laatste 20 minuten of zo iets uit wat in de buurt van interessant komt - voor die tijd blijft het bij losse momentjes, af en toe een shot wat iconisch had kunnen zijn als de techniek wat beter meegewerkt had. Maar zeker vanaf het moment dat de muis het veld ruimt en Kinski in een trance gekomen lijkt gaat het los. Had de hele film van die intensiteit geweest, tsja.

De soundtrack is verrassend goed, met alle geluidjes van de jungle en de spaarzame muziek die nergens gedateerd lijkt - maar dan weer wel dat wat films van Herzog wel vaker nekt, het dubben van de stemmen waardoor alle dialogen onnatuurlijk aanvoelen. En wat me ook niet goed ligt is dat de voice over nogal eens van identiteit wisselt, zonder dat daar een lijn in lijkt te zitten - ik vergelijk het maar even met A Hidden Life, daar is dat toch heel anders.

Met de productie is het al even wisselvallig. Slordige edits, acteurs in bijrollen die absoluut niet passen, soms gewoon lelijke beelden en afwijkende kleuren - wat ik maar even samenvat als het wel vaker genoemde amateuristische beeld dat de film opwekt. Wellicht verklaarbaar uit de omstandigheden, maar nog steeds ook waar.

In de optelling is het wat mij betreft niet echt een film die een cultstatus verdient - daarvoor klopt er gewoon teveel niet van de dingen die een film tot een film maken. Maar het is wel een rariteitenkabinet dat het verdient om onthouden te worden.

Had een soortgelijke ervaring als blurp194 hierboven. Ik had de week ervóór Fitzcarraldo al gezien, wat wellicht niet meehelpt, aangezien die laatste vele malen iconischer (en langer) is. Aguirre is een bijzondere cultfilm die door de intensiteit van de jungle een onuitwisbare indruk maakt, dat zeker. De hele film toont wel iets van de bijzondere sfeer die Herzog creëert in het tonen van de de hoogmoed van de mens in zijn verhouding tot de natuur en andere volken, en de laatste bijzondere 20 minuten zijn terecht de geschiedenisboeken ingegaan. Helaas zag de film er verder toch echt té amateuristisch uit, en was het verteltechnisch ook niet in orde. Blij hem te hebben gezien, maar ik zou toch eerder Fitzcarraldo aanraden.

Ik wist niet goed wat ik kon verwachten van de film. De filmposter lijkt me erg theatraal waardoor ik op het ergste was voorbereid. Sinds ik Auch Zwerge Haben Klein Angefangen (Film, 1970) heb gezien, ben ik wat op mijn hoede met Herzog.

Maar dat was dus niet nodig. Het grootste deel van de film neemt plaats op een vlot op de Amazone vermoed ik in het regenwoud ergens in Peru. Hoewel deels kabbelend, letterlijk en figuurlijk, heeft de film toch een bepaalde dreiging en spanning. Dat komt natuurlijk op het constante gevaar dat loert op de oever van inboorlingen die maar al te graag hun curare pijltjes in de Europeanen willen schieten.

Visueel best mooi en ik werd toch ondergedompeld in het avonturiersleven van de Spanjaarden, vooruitgeduwd door de hebzuchtige honger van goud en macht. Best wel een indrukwekkend zicht dat vlot dat fungeerde als een half hotel, kanon incluis.

Tijdloos? Jazeker. Ruim een halve eeuw na datum is ‘Aguirre, der Zorn Gottes’ nog steeds een niet mis te verstane meditatie over menselijke hebzucht, en de onvermijdelijke fataliteit voor wie zich aan dat sentiment overgeeft. Nodeloze intriges op ocharme een vlot van enkele vierkante meter, bloeddorstige invasies van nauwelijks bewoonde dorpen, bekeringsijver ten aanzien van volkeren die geen flauw benul hebben van wie of wat Jezus Christus precies is, … Zowat alles wat Werner Herzog laat zien, refereert naar de keerzijde van wat moet doorgaan voor beschaving. Elk greintje verlichting komt in de schier oneindige jungle op de helling te staan. Levens zijn van geen betekenis meer, en het idee van macht wordt een onweerstaanbare demon waaraan verschillende personages ten gronde gaan.

Finaal trekt Herzog een parallel met de natuur zelf, met beelden van embryo’s die door spitse viervoeters uit hun nesten worden geroofd. Zoals een dier dag na dag getuigenis aflegt van zijn biologie, elke moraliteit voorbij, zo existeren ook de personages in ‘Aguirre’. Ze verkondigen de waan van de dag, op een zinloze queeste naar een onbestaand El Dorado, het fata morgana dat hun koortsdroom hen ingeeft. Verlangen naar ongebreidelde rijkdom? Als er niemand is om die mee te delen, als er geen intermenselijke verbondenheid bestaat, als alle externe krachten alleen maar vijandschap ademen: wat voor zin heeft die weelde dan? Het is de vraag die niemand zich schijnbaar durft stellen.

In essentie heeft ‘Aguirre’ alles in zich om sterke cinema op te leveren. Niettemin staat er veel amateurisme in de weg. De cinematografie is indrukwekkend, maar de persoonsregie, de special effects, de narratieve ingrepen: het wordt allemaal erg gekunsteld in beeld gebracht. In die mate zelfs dat de aandacht van de toeschouwer langzamerhand verslapt. Wat groots had kunnen zijn, blijft dat ideëel. De uitwerking is helaas compleet ingehaald door de tijd. Wat niettemin bijblijft, zijn enkele iconische scènes, zoals diegene waarin de zelfverklaarde keizer van het nog onontgonnen El Dorado zich het landschap begint toe te eigenen – zes keer groter dan Spanje! – terwijl hij er nog geen voet aan wal heeft gezet. Willen bezitten wat niet gemaakt is om te bezitten: het is een ultiem menselijke tragedie, die overigens dag na dag voortduurt, in de wereld daarbuiten…

2,25*

Saaie rit door de jungle

Het enige positieve aan deze film zijn de knap geschoten plaatjes. De openingsscene is wat mij betreft het mooiste van de film en ook in de rest van de film zijn er nog knappe shots. Verder volgt een saaie rit door de jungle, waarbij de groep steeds meer uitgedund raakt, totdat Aguirre als laatste overblijft.

een ander minpunt is het acteerwerk. Vooral aan Kinski heb ik me gestoord, maar ook alle andere bijrollen werden pover ingevuld. Het waren dan ook vlakke personages zonder al te veel diepgang.

2*

Herzog's derde speelfilm, gemaakt toen hij nog maar 30 was, "Aguirre, der Zorn Gottes", is een uitstekende film in de wereldcinema en de status als magnum opus binnen Herzog's eclectische oeuvre is 45 jaar later nog steeds onveranderd. De sublieme luchtopnames waarmee de film begint, benadrukken dat het om een ​​zorgvuldige onderneming gaat. De crew begeeft zich buiten de gebaande paden, de bergen in, een betoverende, praktische filmstijl die zijn aantrekkingskracht onlosmakelijk verbonden heeft met het feit dat niemand niet onder de indruk is van een film die zoveel menselijke arbeid vergt om de elementen te overwinnen (het legendarische duo Herzog-Kinski zou tien jaar later nog extremere methoden toepassen in Fitzcarraldo (Film, 1982) , vooral in een tijd waarin het merendeel van de films tot dan toe studiofilms waren geweest, doordrenkt van kunstmatige esthetiek.

Op zoek naar 'El Dorado' trekt een op goud beluste groep Spaanse conquistadores, aangevoerd door Pedro de Ursúa, het Peruaanse regenwoud in. Zijn gevolg bestaat uit zijn rechterhand Lope de Aguirre (Kinski), Broeder Gaspar (Negro), de corpulente edelman Fernando de Guzmán (Berling), twee vrouwen, Inés (Rojo), de vrouw van Ursúa, en Florés (Rivera), de tienerdochter van Aguirre, en vele Indiaanse slaven voor het o.a. sjouwen van de materialen. Meestal vaart het team per vlot, maar ze worden geconfronteerd met de ene tegenslag na de andere door toedoen van de ondoorgrondelijke natuur. Een vlot raakt vast in een draaikolk tussen de stroomversnellingen, wat een afschuwelijke nasleep veroorzaakt. Net wanneer Ursúa het bevel geeft de verkenningsmissie af te breken en terug te keren, ontketent Aguirre een muiterij, houdt de gewonde Ursúa gevangen en zet Guzmán op de troon als keizer van het nieuwe koninkrijk, omdat hij er vast van overtuigd is dat ze het goud zullen vinden. Daarna zetten ze hun missie voort.

Qua verhaal is de film vrij standaard en duidelijk teruggebracht tot de kern. Aguirre en zijn metgezellen zijn echte historische figuren, de expeditie en de muiterij zijn waargebeurd, maar Herzog fictionaliseert hun reis en de grimmige afloop. Nauwelijks hebben de conquistadores vaste grond onder hun voeten, of ze worden één voor één uitgeschakeld door onzichtbare vijanden die zich in de bossen verschuilen. Ze worden bestookt met vergiftigde pijlen, vaak gevolgd door een doodse stilte.

In Herzog's methode wordt de spanning en de gruwel echter getemperd door zijn afstandelijke temperament, een stijl die hij later ook in zijn even krachtige documentairefilms zou gebruiken. De camera, die louter observerend is en zich vaak richt op Kinski's kenmerkende felle en emotionele gelaat, besteedt meer tijd aan het verkennen van het landschap (het schip dat vastzit in een boom is een meesterwerk van de toen nog jonge filmmaker, dat de krachtige metafoor en speelse grilligheid ervan benadrukt) dan aan het narratieve verloop van hun noodlottige lot dat hen te wachten staat.

Tot de laatste majestueuze 360-graden draai, die de megalomaan gestrand achterlaat met een aantal schichtige apen op het vlot, paranoïde, radeloos en met een verbroken droom.

Eerlijk gezegd is de film minder een karakteranalyse van een waanzinnige gek dan een prachtig landschapsspektakel, volkomen buitenaards voor buitenstaanders. Toch blijft Kinski je achtervolgen met zijn ingetogen agressie, waanzin en afstotende karakter (dankzij Herzog's tactvolle aanpak, die Kinski bewust zijn gang laat gaan in zijn meest hectische vertolking, maar de daadwerkelijke shots bewaart voor de momenten waarop hij tot rust komt of gewoon uitgeput is). Dit zou in Fitzcarraldo (Film, 1982) ondenkbaar zijn, maar hier is de uiteindelijke indruk veel evenwichtiger en genuanceerder.

Deze beschouwing sluit ik af met aandacht gericht op de muziek in deze film, gecomponeerd door de West-Duitse avant-garde band "Popol Vuh". De muziek is hemels maar niet opdringerig, een op maat gemaakte muziek die nog lang nagalmt.

Prachtfilm met een mooie 8+!