The Killing Fields (1984)

Ik had hoge verwachtingen van deze film. De heftige thematiek, de binnengehaalde Oscars en de hoge beoordeling op MovieMeter gaven de schijn van een indrukwekkende klassieker in het rijtje oorlogsfilms.

...Wat een deceptie... De film slaat de plank volledig mis.

Waar te beginnen?

Het belangrijkste probleem met The Killing Fields is de rommelige vertelstijl. Het voelt alsof de regisseur niet echt een visie had, maar gewoonweg een film wilde maken over de heftige gebeurtenissen in Cambodja en in het laatste stadium van het maakproces pas na is gaan denken over hoe het verhaal nou eigenlijk verteld moest worden. De film lijkt ook bepaalde voorkennis over de oorlog in Cambodja te veronderstellen die er bij de gemiddelde kijker niet zal zijn. Er zit wel enige uitleg over dit conflict in de film, maar die komt pas ruim halverwege, als mosterd na de maaltijd. Natuurlijk hoeft niet iedere oorlogsfilm de context over de desbetreffende oorlog tot in detail te schetsen om een aangrijpend verhaal te vertellen. Door de invalshoek die The Killing Fields kiest is de onduidelijkheid hierover in deze film echter wel een grote tekortkoming.

Laat ik om mijn kritiek te verhelderen een vergelijking maken met twee films die in bepaalde elementen overeen komen met The Killing Fields: The Deer Hunter en Cry Freedom. The Deer Hunter omdat deze ook het verhaal vertelt van twee vrienden die door een oorlog van elkaar gescheiden worden, waarna de een naar de ander op zoek gaat. Cry Freedom omdat het hierbij ook gaat over een journalist die koste wat kost zijn verhaal de wereld in moet krijgen. Om diverse redenen slagen deze films wél in hun opzet waar The Killing Fields vol op z'n bek gaat.

Eerste pijnpunt: het begin. The Killing Fields ként niet echt een begin. Als kijker zit je meteen in de oorlog in Cambodja: de explosies vliegen je om de oren, zonder dat echt heel duidelijk is hoe de verhoudingen in het land liggen en wat dat voor consequenties heeft. Dit hoeft geen probleem te zijn. Ook in The Deer Hunter bevind je je in de tweede akte van de film als kijker ineens in het door oorlog verscheurde Vietnam, zonder dat uitgebreid uit de doeken wordt gedaan waarom de Amerikanen daar zijn en wat de stand van zaken is. Het verschil is dat The Deer Hunter niet echt een politiek statement wil maken over de houding van Amerika richting Vietnam. Het gaat in deze film vooral over het psychologische leed dat de oorlog bij de veteranen achterlaat en hoe dit doorwerkt als deze allang terug in hun thuisland zijn. Uitgebreide historische inbedding van de film is in zo'n geval veel minder van belang: als kijker komt de boodschap ook wel over als je weinig tot niks van Vietnam weet.

The Killing Fields ontpopt zich halverwege wél als een politieke film, wanneer de hoofdpersoon - de Amerikaanse verslaggever Sydney Schanberg - een emotionele toespraak geeft over het nietsontziende buitenlandse beleid van het Witte Huis. Doordat eerder in de film echter weinig aandacht is besteed aan de acties die de regering wel of niet had moeten ondernemen, komt deze aantijging echter uit de lucht vallen. We hebben geen scenes gezien van bevelhebbers die achteloos Cambodjaanse dorpjes platbrandden. In plaats daarvan is ons een reeks explosies voorgeschoteld waarvan het mij in ieder geval niet duidelijk was wie daarachter zat en waarom het hier een buitengewoon slecht militair besluit betrof. Als kijker moeten we Sydney dus maar op zijn woord geloven als hij het heeft over de misstanden waarin hij in zijn artikel over rapporteert. Natuurlijk alle respect voor de echte Sydney Schanberg en zijn belangrijke werk, maar de film slaagt er niet in de urgentie van dat werk door te laten dringen.

Dat is het tweede pijnpunt: het ontbreken van een zekere urgentie. Niet zozeer de urgentie van het ontsnappen uit Cambodja (ondanks het gebrek aan context zal het iedere kijker wel duidelijk worden dat het de Amerikanen en hun vrienden in Cambodja te heet onder de voeten wordt). Nee, het betreft hier de urgentie van het publiceren van het laatste artikel dat Schanberg in Cambodja geschreven heeft. In de film wordt vaak genoeg naar het bestaan van dit artikel verwezen, maar ook hier wordt aan de context voorbij gegaan. Waar gaat het artikel precies over? Hoe is het artikel tot stand gekomen? Wat drijft Schanberg als journalist om dit artikel met alle risico's van dien te publiceren? Allemaal vragen waar de film verrassend genoeg aan voorbij lijkt te gaan. Natuurlijk: met giswerk kun je aardig ver komen. Dat het artikel van Schanberg over misstanden in Cambodja gaat is nogal wiedes, maar de reden waarom het stuk zo'n impact zou hebben ten opzichte van andere oorlogsverslaggeving ontging mij in ieder geval volledig. Dat wil zeggen, tot het moment dat Schanberg al in New York is en het letterlijk aan zijn publiek vertelt. Maar wederom: mosterd na de maaltijd. Dat later duidelijk wordt gemaakt dat het artikel de Amerikaanse regering fel bekritiseert, neemt niet weg dat de urgentie die je als kijker zou moeten voelen - eerder in de film - volledig ontbreekt.

Vergelijk dit nou eens met Cry Freedom. In deze film wordt eerst uitgebreid aandacht besteed aan het Apartheidsregime en de misstanden die hieruit voortkomen. Vervolgens stelt de film alles in haar macht in werking om je er als kijker van te doordringen dat de autoriteiten waarmee de hoofdpersoon te maken krijgt gevaarlijk zijn en dat er grote risico's verbonden zijn aan het naar buiten brengen van het verhaal dat deze journalist aan de wereld wil vertellen. Eer het moment aanbreekt dat journalist Donald Woods in Cry Freedom naar het buitenland gaat vluchten, ben je als kijker volledig betrokken bij zijn gevaarlijke onderneming. We snappen wat hem drijft om het onrecht dat hij ziet aan te kaarten, ook al brengt dit grote risico's met zich mee. Een schril contrast met The Killing Fields waar het artikel na het begin haast volledig uit het verhaal verdwijnt om later ineens - vrij uit het niets - weer op te duiken. Mooi hoor die emotionele toespraak, maar een goede film heeft geen tranentrekkende speech nodig om de urgentie van een kwestie duidelijk te maken.

Derde en eigenlijk wel het grootste pijnpunt: de wijze waarop de personages worden neergezet. Of eigenlijk: niet worden neergezet. The Killing Fields lijkt niet echt geïnteresseerd te zijn in haar personages, behalve dat het gewoon mensen zijn die toevallig in de setting leven die de film heeft uitgekozen. Dat zal zeker niet de bedoeling zijn geweest. Vandaar dat bepaalde regiekeuzes zo raadselachtig zijn....

Wat weten we over Sydney Schanberg behalve dat hij een journalist is? Wat drijft hem om in Cambodja te zijn en zoveel risico's te nemen voor zijn werk? Heeft hij een vrouw, heeft hij kinderen, mensen die thuis op hem wachten? Wat weten we van Dith Pran behalve dat hij een Cambodjaan is die toevallig goed Engels kan spreken? Wat is de relatie tussen Sydney en Pran? Wat hebben ze meegemaakt waardoor ze zo close zijn geworden? Begrijp me niet verkeerd: ik hoef geen standaard Hollywood-verhaaltje waarin dit alles systematisch wordt afgevinkt, maar iets van gevoelens richting de personages waar ik mee mee moet leven zou fijn zijn. Neem dan The Deer Hunter, waar de eerste akte geheel gewijd is aan de hoofdpersonages, hun vrienden, hun thuis, hun dromen, hun ambities.... Ook daar wordt niet voor ons uitgespeld hoe de personages in elkaar zitten, maar er wordt hen genoeg menselijkheid meegegeven om aangrijpend te zijn. In The Deer Hunter leef je met de karakters mee en voelen de vriendschappen authentiek en overtuigend aan, zonder dat dit al te uitleggerig in beeld is gebracht.

Bij de personages in The Killing Fields voel ik niks. Bij de hereniging aan het einde die zo emotioneel moet zijn? Niks. En dat ligt aan de rare keuzes die deze film maakt. Vanwaar toch de keuze om niks van de personages te laten zien vóórdat het schieten begint waardoor nauwelijks karakterontwikkeling mogelijk is? Vanwaar toch de keuze om Sydney in het middendeel van de film vrijwel afwezig te laten zijn? Vanwaar toch de keuze om de zoektocht van Sydney naar Dith Pran niet verder uit te diepen dan een korte ruzie die eerstgenoemde heeft met een vriend in New York? Laat die zoektocht zien! Deze film legt te weinig uit waar dat zou moeten, en legt juist teveel uit waar het sterker zou zijn als de film het gewoon zou laten zien. Show, don't tell!

Vooral het personage van Sydney komt er daardoor bekaaid vanaf. De momenten dat ik wel wat van zijn karakter zag, vond ik hem niet bijster sympathiek overkomen (meneer zit in een apocalyptisch Cambodja en beklaagt zich erover dat hij zijn artikel niet kan versturen omdat de telegraaflijnen eruit liggen... ja, sorry vriend: je zit midden in een slagveld). Niks van wat hem als personage drijft, wordt echt goed in beeld gebracht, waardoor ik als kijker - net als bovengenoemde ruziemakende vriend - haast ging denken dat hij het inderdaad voor zijn eigen ego deed in plaats van voor waarheidsvinding. Ook daarom deed de eindscene me weinig tot niets. Waar Cry Freedom en The Deer Hunter overtuigende vriendschappen neerzetten, en je bij laatstgenoemde volledig meeleeft met de zoektocht van de hoofdpersoon naar zijn zoekgeraakte vriend, voelt de herenigingsscene in The Killing Fields leeg en goedkoop. Fijn dat Sydney er ineens is als Pran eenmaal terecht is, maar van zijn zoektocht naar Pran - waar de hele film naar verluidt om zou moeten draaien - is vrijwel niets te zien geweest.

Deze optelsom van zwakke punten maakt dat The Killing Fields als film voor mij volledig faalt. Het had misschien nog iets kunnen worden als er een duidelijke richting was gekozen. Als er duidelijk was gekozen voor óf een feitenrelaas, óf een race tegen de klok om een artikel naar buiten te brengen óf een vertelling over twee vrienden die door oorlogsgeweld van elkaar gescheiden raken. Nu raakt de film alles een beetje aan, maar overtuigt het eigenlijk nergens. Er zitten scenes in de films die goed hadden kunnen zijn als ze op sterke fundamenten gebouwd waren (de toespraak van Sydney, Prans ontdekking van 'de velden des doods', de herenigingsscene), maar het schiet zijn doel voorbij doordat het in de film aan een duidelijke visie ontbreekt. Wat rest is een reconstructie van de verschrikkelijke oorlog in Cambodja die bij momenten aangrijpend is. Maar daarvoor kan ik ook naar journaalbeelden of een documentaire kijken. Als historisch drama laat The Killing Fields vooral zien hoe het niet moet.

1.0*

Deze film stond al lang op mijn verlanglijstje, maar de blu ray uitgave had geen Nederlandse ondertiteling meer te koop en een andere weergave was lang niet zo goed als de Warner Bross had uitgebracht. Zodoende toch maar de Studio versie gekozen met helaas Engelse subs. Maar het is goed te doen met de Engelse ondertiteling. Ook het beeld is lang niet zo slecht als ik lees. Soms erg mooi soms wat minder. Klein beetje ruis niet storend en wat witte vlekjes. Vaak niet soms ineens weer wel. Geluid is wel okay. Dan de film!

De oorlog van Cambodja is mij nooit zo bekend geweest. In die tijd was ik nog vrij jong. Dus ja dan volg je dat allemaal niet zo. Natuurlijk de Vietnam oorlog was beter bekend maar toch ook de rode Khmer. Duidelijk herkenbaar door de rode shawls. Het eerste uur is wat rommelig chaotisch zoals ik ook ken uit de films Salvador en Balibo. Maar het tweede lange uur gaat de film je echt boeien. Vooral met die jungletocht van Pran. Maar ook door alle ontberingen en het leed met als hoogte-dieptepunt de Killing Fields brrr. Icing! Kreeg toch wel een raar gevoel in mijn lichaam. Dat mensen elkaar zoiets aan kunnen doen ongelooflijk hoe wreed oorlogen kunnen zijn.

Het verhaal dat aardig klopt met de werkelijkheid wordt ook steeds spannender naar het einde toe. Uitstekend gespeeld door alle acteurs. Prima soundtracks met oa Mike Oldfield ondanks het einde van John Lennon. Had voor mij ook niet gehoeven. Verder is de muziek okay en zijn de beelden voortreffelijk gemaakt in mooie landscape uitzichten. Helaas zijn beide journalisten niet meer in ons midden

Film 4,0
Beeld 3,5
Geluid 3,5

Een verhaal van vriendschap en dienstbaarheid tegen de achtergrond van de opkomst van het regime van Pol Pot, met zijn heilsstaat waarin voor intelligentsia geen enkele plaats was. Veel van de achtergrond krijgen we daar in deze film niet van te zien misschien, maar van de uitwerking wel - wat gezien de titel ook niet echt verrassend mag zijn. Toch is het verhaal van Schanberg en Dith Pran een prima kapstok om dit stuk geschiedenis mee te vertellen, al is het begin wat matig en doet de tijdsprong ook geen goed aan de spanningsboog. Maar wel een noodzakelijke intro om de kwalijke invloed van de VS in het conflict onder de aandacht te brengen. Dan de verwarring en chaos van het tweede deel, waarin de Khmer de macht overnemen en het verblijf in de Franse ambassade. Waarop van de 'echte' Rockoff nogal wat kritiek kwam op de film - want zo is het volgens hem helemaal niet gegaan, het was Pran zelf die zijn keuze maakte en het plotje over de foto speelde daar geen rol in. Vervolgens het derde en meest indrukwekkende deel - met beelden die ver boven de gemiddelde horrorfilm uitgaan, maar waarvan je weet dat de werkelijkheid nog evenveel verder stak.

De casting is voor deze film werkelijk perfect. Sam Waterston draagt precies het juiste soort persoon uit om Schanberg te spelen - een ietwat theoretisch en idealistisch ingestelde journalist die verbijsterd is over wat er door zijn land uit naam van vrijheid en democratie allemaal wordt uitgehaald. Met tegenover hem de pragmatische en cynische Haing S. Ngor in zijn eerste rol - en meteen een Oscar. En ook een van de eerste rollen van John Malkovich, en heerlijk fris in vergelijking met nu. En ook perfect maar minder aimabel Craig T. Nelson - die een zeldzaam vervelend etter speelt, en daarbij alles wat fout is aan Amerikanen vertegenwoordigt.

Cinematografie en locaties zitten ook wel goed, al blijven na afloop vooral de beelden van de killing fields hangen. De kritiek op de soundtrack van Oldfield deel ik niet - het plaatst de hele handeling duidelijk in de jaren-70 en -80, al moet je die tijd misschien meegemaakt hebben om dat zo op te vatten.

En ja, de eindgeneriek met hoe het verder ging, het beeld van de echte Pran, en Imagine erbij, dat kan je dan afgezaagd vinden. Maar aan de andere kant, we vieren hier elk jaar bevrijdingsdag, met kransleggingen en vroom naar de grond starende mensen en toespraken dat het allemaal toch maar nooit meer gebeuren mag. Schaf dat dan eerst maar eens af, denk ik dan. Het is nog lang geen vrede.

Bruce Robinson stond in voor het scenario en naar eigen zeggen was regisseur Roland Joffé de enige die zijn materiaal leek te begrijpen, waardoor hij het project mocht uitvoeren. Een erg moeilijke taak, aangezien de macht van de Rode Khmer slechts 5 jaar voor deze film ten einde was. Joffé levert uitstekend werk af wanneer het gaat om de setting. De verwoeste stad op de achtergrond oogt indrukwekkend en de experimentele maar doeltreffende soundtrack geeft een goed gevoel van chaos weer. Zeker het eerste uur waar de oorlog wordt geopend kent enkele spannende en drukkende momenten, het gaat dan ook pas bergafwaarts wanneer dat uur om is. Haing S. Ngor levert een sterke prestatie af, maar Sam Waterston daarentegen oogt kleurloos waardoor de relatieopbouw tussen de twee heren amper uit de verf komt. Het scenario van Robinson zet echter sterk in op het sentiment rondom die twee, maar effectief is het nergens. The Killing Fields wordt per minuut melodramatischer en raakt na enige tijd steeds de verkeerde noten. Het ontzettend opgeblazen einde levert de kers op de taart van een (uiteraard naar mijn persoonlijke opinie) half geslaagde en half mislukte film.