Atlantique (2019)

Magisch
Atlantique is van het begin tot het eind heel mooi en intens om te zien en ervaren. ~
Enerzijds zorgt het voor een prachting beeld van de kustregio van Senegal, anderzijds voor een spannend drama met magisch realistische kenmerken (zie ook achtergrond aan het slot van het commentaar).

Ada's wens
De mooie beelden en kleuren geven het magische effect totdat ook uit het verhaal blijkt dat er sprake is van magie van de "Djinns" die wensen in vervulling brengen. Het verhaal is kort samen te vatten tot het plot zoals dat nu op MM staat. Natuurlijk zijn er aanvullend op dat plot, wel de nodige andere gebeurtenissen die onverklaarbaar lijken. Welke van de dames stak nu het bed in brand? Of...bleek het aan het eind...de (bezeten) rechercheur? Het einde zorgt voor verwarring en een geroezemoes na afloop in Cinerama 1 tijdens het IFFR 2020. De kijker mag zelf zeggen wie, waarom, waar was? Voor de liefhebbers een mogelijke uitleg als spoiler (aanvullend op de spoiler hierboven) : de geesten van de vergane boot hadden bezit genomen van de lichamen van enkele dames en tot slot...tot ieders verbazing...ook van de politieman/ rechercheur. Via hem komt Suleiman terug en is Ada's wens vervuld.

Ik ben zeker benieuwd geworden naar de rest van het oeuvre van Diop!

Achtergrond:
"Ik begin Dakar als spookstad te zien" - volkskrant.nl

Regisseur Mati Diop komt met een bijtende vervlechting van de weerbarstige dagelijkse realiteit voor een jonge vrouw, die tegen haar zin uitgehuwelijkt wordt, en een flinke brok magisch realisme. Het resultaat is een complexe film ─deels dramatisch, deels mystiek─ over het leven in het hedendaagse Senegal, waar gewerkt wordt aan een ambitieuze, maar onduidelijke toekomst.

Een boeiende, geschakeerde film met een fijne hoofdrol van Mama Bineta Sane.

Had dezelfde associatie. Die vind ik in montage en vertelling wel een stuk sterker, maar de sfeer is redelijk gelijkaardig ja. Hoewel het narratief verder wel duidelijk is, wil ik Atlantique eigenlijk nog een keer zien omdat ik de combinatie van de meer traditionele scènes en de magisch-realistische sfeerstukken niet helemaal vond boteren, maar nog niet de vinger erop heb kunnen leggen hoe dat dan komt. En met een soundtrack als deze is een herziening nooit weg.

Kapitalisme, corruptie, uitbuiting, immigratiepolitiek en feminisme verwerkt in een saai romantisch drama (min of meer) met een spookachtig laagje. Bouwvakkers in Dakar eisen dat ze eindelijk hun loon krijg uitbetaald na drie maanden werk aan een prestigeproject in de Senegalese hoofdstad, maar ze krijgen nu op rekest. Een aantal van hen besluit vervolgens de gevaarlijke reis per zee te ondernemen richting Spanje, in de hoop dat ze daar een beter leven kunnen opbouwen. Eén van hen is Suleiman die, zo moeten we in ieder geval aannemen, dol is op Ada, die zelf weer voorbestemd is te worden uitgehuwelijkt aan een man waar ze niets voor voelt.

Een wirwar aan half uitgewerkte ideeën volgt met als gevolg dat de film verwarrend en soms ronduit saai is. De bedoelingen zijn ongetwijfeld goed, maar het amateuristische acteerwerk en de wat knullige effecten betekenen dat (ook) dit schip de haven niet bereikt.

Het sterke van de film is dat het een even realistisch als prachtig inkijkje geeft in het huidige Senegal met veel armoede en corruptie en met zowel een botsing tussen rijk en arm als tussen traditie of religie en de moderne levensstijl. Het inkijkje is prachtig omdat de beelden prachtig zijn, zowel omdat de fotografie prachtig is als omdat zo’n armoedig Derde Wereldland al van zichzelf heel kleurrijk en fotogeniek is (ze zeggen wel dat het kwaad vele vormen maar het goede maar één vorm heeft, maar armoede lijkt overal ter wereld in eenzelfde paradoxale kleurrijke levendigheid in chaotische grauwheid te verschijnen). De film deed me daarmee wat denken aan Capharnaüm (2018) en sommigen zullen de film misschien poverty porn vinden omdat de film niet uitlegt dat de armoede en corruptie in Senegal het gevolg is van de Franse kolonisatie of zo. Maar ook hier geldt: volgens mij gaat de film niet over Senegal maar vertelt het een universeel verhaal over onderdrukking en bevrijding en meer in het bijzonder over de aanwezigheid van wie er niet (meer) is en wat is geweest (de herinnering) op grond waarvan een cynisch ‘het is wat het is’ wordt vermeden en de hoop mogelijk is. Net als in Capharnaüm ontwaarde ik zo een christelijke boodschap in de film.

Mogelijk is de regisseuse Diop overigens niet christelijk maar islamitisch, want ze zet het islamitische concept van djinns in om van het emigratiedrama een spookverhaal te maken: zoals de jongemannen al niet meer in Senegal zijn zodra ze besluiten de armoede en uitzichtloosheid te ontvluchten en op een bootje naar Spanje te stappen, zo zijn de mensen die zijn vertrokken niet echt weg voor de achterblijvers maar keren zij terug als geesten (waarin ook de romantische gedachte zit dat geliefden elkaar nooit verlaten). Ik heb dan ook alle lof voor de prachtige beelden en het mooie idee voor de film, al wordt het verhaal helaas niet heel spannend verteld. Bij het magische element wordt de film zelfs verwarrend, mede omdat het lange tijd wat onduidelijk is of de geesten moeten worden opgevat als echt of als een fantasie of als een verkleedpartij (al lijkt de conclusie te moeten zijn dat ze echt zijn en zich daarbij openbaren door middel van de lichamen van levende mensen die dan ‘bezeten’ door een geest zijn). Mogelijk wreekt hier dat ik niet zo vertrouwd ben met de islamitische of Senegalese cultuur maar ik denk dat het verhaal veel meer impact had gehad als het spannender en helderder was verteld.

Inmiddels heb ik meer dan 10 films gezien uit Senegal (ik sta er zelf wat van te kijken), maar de meeste van die titels zijn wat ouder; Ousmane Sembene’s Moolaadé (2004) was met bouwjaar 2004 de meest recente. Erg leuk dus om voor de vrouwelijke regisseurs challenge een titel te zien uit dit land die iets meer van deze tijd is. Atlantique won vorig jaar in Cannes de grote Juryprijs en ook kritisch werd de film erg goed ontvangen.

Regisseur Mati Diop kun je als actrice kennen van Claire Denis’ 35 Rhums (2008). In haar succesvolle regiedebuut mengt Diop realisme en fantasie in een verhaal over een verboden liefde, en tegelijkertijd zoveel meer. Om het sciencefiction te noemen gaat misschien wat ver (al verschijnen er wel degelijk films uit dat genre vanuit Afrika), maar de term afro-futurisme kom je online hier en daar tegen. Atlantique heeft absoluut iets magisch-realistisch, en de sfeervolle score van Fatima Al Qadiri versterkt dat alleen maar. Cinematografisch ten slotte is het dik in orde, en ook dat is met Claire Mathon overigens te danken aan een vrouw.

De wereld in Afrikaans licht.

Ik weet helemaal niets van 'Afrikaanse' cinema (als er al iets bestaat wat je zo zou kunnen noemen), maar als Atlantique daar een proeve van is, dan gaat dat wel goed komen.

Hard en tegelijkertijd poëtisch, van een innemende eenvoud. Ongetwijfeld kan dit nog soepeler, iets gehaaider in het narratief misschien, en de inderdaad sterke soundtrack zou nog effectiever ingezet kunnen worden, maar Diop levert hier gewoon cinematografisch volwassen werk af. Wat een licht...

Wat deze film echt een eigen karakter geeft, is misschien wel de vitaliteit die er uit spreekt, die met name tot uitdrukking komt in de eindscènes van de film. Want tegenover de ellende en schijnbare uitzichtloosheid stelt Diop de hoop, de koppige wil tot leven, en een zelfbewuste claim op de toekomst.

'Ada, aan wie de toekomst toebehoort. Ik ben Ada.'

Dat is nog eens wat anders dan oosterse gelatenheid of westers cynisme. Er spreekt iets uit wat krachtiger is dan dan de kluisters van traditie, islam, of de gevolgen van het westerse kolonialisme.

We zien de zon ondergaan in de Atlantische oceaan, maar wat Diop betreft zal hier een Afrikaanse dageraad op volgen, zo lijkt de film uit te drukken.

Ik las gisteravond een boekie (ja, dat komt vóór, af en toe) waarin Marilynne Robinson werd geciteerd:

Gemengde gevoelens hield ik over na het zien van Atlantique. Ik had vooral een beetje moeite met de verschillende tonen. En dan doel ik niet op het feit dat de film gaandeweg een soort artistieke demon/zombie film wordt, maar juist alles daarvoor. Enerzijds voelt de film rauw en realistisch, met elementen als het uithuwelijken en het dagelijks leven in Senegal. Maar tegelijkertijd wil de film ook hele artistieke dingen doen, met ellenlange shots van de zee of peinzende mensen. Dat laatste begon me steeds iets meer tegen te staan, het voelde bijna aan als rekken. Steeds als er concreet weer iets ging gebeuren, wist de film wel te boeien. Maar er gebeurt ook een hele lange tijd helemaal niets.

Het element van de dames die worden overgenomen door de dode zeelui was interessant en ook stilistisch sterk uitgevoerd, juist de subtiliteit werkte daar goed. Je vraagt je alleen wel af waarom enkel Suleiman kon terugkeren in een vent en de rest in een dame. Tuurlijk, dat was handig zodat er wat romantiek tussen man en vrouw kon komen aan het einde, maar echt logisch werd het voor mij niet. Het moge duidelijk zijn dat Atlantique zeker niet voor iedereen is. Ik twijfel zelf ook of het nu wel of niet wat voor mij was. Afgaande op bepaalde scènes en elementen die me zeker zijn bijgebleven - met name rondom de finale - neig ik nu meer naar een 'ja', maar er was hier geen sprake van liefde op het eerste gezicht. Atlantique heeft zijn bijzondere en mooie momenten, maar is soms niet vooruit te branden en vond 'm ook geregeld wat stuurloos aanvoelen. Dan blijf ik qua score maar veilig ook in het midden zitten.

Nipt 3,5 sterren.

De film start in het weinig paradijselijke Dakar waar elke dag een survival of fittest is. Een scène draait om arbeiders die al maanden niet betaald worden. Migratie is voor velen de enige uitweg. De Atlantische Oceaan scheidt hen van het Walhalla, maar hoe mooi en romantisch de oceaan ook is - zeker bij zonsop- en zonsondergang - hij kan eveneens meedogenloos zijn.

Ook het vriendje van Ada waagt de tocht. Voor haar familie het ideale moment om haar uit te huwelijken aan een betere (lees: meer vermogende) partij. Interessant plot dus waarbij de hunkerende liefde en een liefdeloos huwelijk centraal staan in het leven van Ada. In het tweede gedeelte van de film komt er een

bovennatuurlijke insteek bij. Wat mij betreft overbodig, vaag en niet zo geslaagd. Jammer dat daardoor het plot van migratie naar het achterplan schuift.

Voor de rest prima vertolking van Mame Binta Sane en de mooie beelden maken het fijn om naar te kijken. Lichtjes ontgoocheld in het verdere verloop van het plot, maar in zijn geheel wel een voldoende waard.

Pluspunten:

Originele muziek, die tevens goed ingezet wordt

Fijn gebruik van magisch-realisme

Couleur-locale

Interessant achterliggend thema

Minpunten:

Uitwerking van de personages blijft wat mager

Merkwaardige en vrij lelijke beelden van de zee

Cinematografie wel consistent maar niet erg mooi

Speciale vermelding: het frontale shot van Suleiman in het begin van de film, als hij vooruit loopt terwijl een trein hem met wat hogere snelheid passeert. Dit doet denken aan de techniek waarbij de camera de ene kant op beweegt en de andere kant op zoomt (bekend shot uit La Haine bijvoorbeeld). Mooi gedaan.

Ik vond de film ook voornamelijk interessant als beeld van Senegal. Waar armoede mensen richting de riskante reis naar Europa drijft, waar uithuwelijking een manier is om het hoofd boven water te houden, en waar deze armoede een belangrijke factor is in het dagelijkse leven van de hoofdrolspelers (m/v). In Atlantique vindt de ware liefde plaats tussen Ada en Suleiman, maar het mag niet zo zijn - Ada wordt uitgehuwelijkt aan iemand die wél geld heeft, en Suleiman komt om bij de overtocht naar Europa. Als romantisch verhaal kon het me niet heel erg overtuigen, en ook bleven de personages (in het bijzonder Ada) wat vlak. Ik vond de als geesten terugkomende verdronkenen, wat me ook erg deed denken aan His House (2020), wel een interessant gegeven, al wordt met dit bovennatuurlijke aspect uiteindelijk niet zo heel veel mee gedaan; sowieso vond ik het qua plot wat mager. Ik vond de beelden (in tegenstelling tot sommige voorgangers) dan wel weer prima voor mekaar, inclusief de prominente thematische rol van de Atlantische oceaan. Geen meesterwerk, maar alsnog zeker een interessante film om gezien te hebben.

Dit was best een goede film. Je krijgt een helder beeld van hoe de jeugd leeft in Dakar. Ik vind het altijd interessant hoe het in bepaalde landen in Afrika er aan toe gaat. Veel huizen zijn totaal niet afgewerkt. Overal ligt afval en plastic langs de wegen.

Dakar ligt aan de kust en het is bijzonder om te zien hoe het er daar uit ziet. En hoe de mensen leven.

Op een gegeven moment vind ik het wel 'vaag' worden met de dames die witte ogen hebben. Daardoor verliest de film mijn aandacht. Het wordt rommelig en irritant.

Ook het verhaal van de 'zieke' detective wordt niet goed uitgewerkt.

Samengevat start de film sterk en krijg je een goed beeld van hoe er geleefd wordt, het laatste half uur wordt het rommelig en oninteressant.

Onduidelijk en nogal saai spookverhaal dat langzaam op gang komt en dan ook nog eens onbevredigend wordt uitgewerkt. De plaats van handeling (Dakar, Senegal) zorgt voor een flinke dosis sfeer, maar personages en script zijn dermate onbestendig dat de film nergens weet te boeien. De beste scene betreft een huwelijksbed dat in brand wordt gestoken door een geest. Respect- dat bed is echt foeilelijk.

Atlantique begint als een sociaal drama, maar ontpopt zich als een mysterieus liefdesverhaal. Centraal staat de jonge Ada die zich liever vast houdt aan de liefde dan de tradities en verwachtingen die haar worden opgelegd. Veel uitleg hoeft de film niet, best dat je wat onwetend de film induikt. Maar hoe verder in de film, hoe meer sfeervol die wordt. Tegen het einde aan moest ik zelfs denken aan Studio Ghibli. Het zou een verhaal van hen kunnen zijn. Interessante film die naast het liefdesverhaal genoeg weet te vertellen om de aandacht vast te houden. Ik wil zeker meer zien van regisseuse Mati Diop.

De Atlantische Oceaan komt in beeld op verschillende tijdstippen, onder andere bij zonsop- en zonsondergang. Hij staat symbool voor het verlangen naar een beter leven, maar wordt ook de begraafplaats van Souleiman. Regisseur Mati Diop, dochter van een Senegalese zanger en een Franse fotografe, maakte in 2009 al een documentaire over bootvluchtelingen. Datzelfde thema heeft ze verwerkt in dit paranormale drama, al wordt de vlucht zelf niet getoond. Ze werkte met onbekende acteurs. Mame Bineta Sane was pas negentien tijdens de première. Met haar lange, Afrikaanse vlechten oogt ze spontaan en naturel. De taal is Wolof met hier en daar een paar woorden Frans.

Dakar kent een tegenstelling tussen traditie en moderniteit. Sommige meisjes dragen een hoofddoek; anderen kleden zich modern en hebben mobieltjes. Ada wordt uitgehuwelijkt, maar droomt van vrijheid. Ze wonen in een volkswijk, maar de mannen bouwen een modernistische toren voor een rijke maar onbetrouwbare opdrachtgever.

Daarbij komt een bovennatuurlijk element. Djinns komen voor in de Koran, maar bestonden daarvóór al in de volksoverlevering. Als iemand van een djinn bezeten is, heeft die geen eigen wil meer. De bezetenen dragen een wit vliesje voor hun ogen. De mengeling van sociale thematiek, sfeervolle natuurbeelden en paranormale fantasie is ongewoon, maar levert een boeiend resultaat op.