El Abrazo de la Serpiente (2015)

El Abrazo de la Serpiente is in wezen de zoveelste vertelling van Conrads roman ‘Heart of Darkness’. Het verhaal van Conrad is een reisverhaal waarbij men steeds dieper het Afrikaanse oerwoud intrekt maar daarmee ook steeds meer wordt geconfronteerd met wreedheid en barbarij. Ogenschijnlijk is het de ongecultiveerde natuur en de inboorlingen die barbaars en wreed zijn, maar het verhaal laat vooral zien hoe de westerling zelf de grootste barbaar is die natuur en inboorlingen vernietigt voor een beetje ivoor dus voor eigen gewin. De reis naar ‘het hart van de duisternis’ is eigenlijk de reis naar onze eigen barbaarse zelf zoals die zich kan manifesteren ver buiten onze beschaving die daarmee onmachtig is geworden onze wrede natuur nog te kunnen temmen of bedekken.

De meest beroemde verfilming van deze roman c.q. thematiek is ‘Apocalypse Now’ die het verhaal verplaatst naar de jungle van Vietnam ten tijde van de Vietnamoorlog. El Abrazo de la Serpiente lijkt iets dichter bij het oorspronkelijke verhaal te blijven waarbij de reis plaatsvindt in de Amazone (in plaats van de Kongo) en de westerling natuur en inboorlingen vernietigt om een beetje rubber (in plaats van ivoor) te winnen. Wij denken wel dat wij beschaafd en de inboorlingen barbaarse ‘kannibalen’ zijn, maar de religie die wij brengen om hen te beschaven is nota bene gebaseerd op het ritueel van het lichaam van Christus – nota bene onze god – te eten: wij zijn zelf de grootste kannibalen. Wij zijn verworden tot wat de indianen chullachaqui noemen: ons evenbeeld maar zonder ziel of herinneringen. We zijn onze menselijkheid verloren en dwalen slechts doelloos rond.

Een interessante toevoeging is het uitgangspunt van de wetenschapper die op zoek is naar yakruna, een ‘heilige plant’ die sjamanen zouden gebruiken (hetgeen doet denken aan de opmerkelijke avonturen van Hofmann, de ontdekker van LSD, en andere wetenschappers die bij de traditionele indianen gingen leven om er kennis te kunnen maken met hallucinatoire planten). Dat is interessant omdat het in mijn interpretatie mooi het contrast blootlegt van onze ‘beschaving’ en de nog dicht bij de natuur levende inheemse volkeren: juist omdat in onze christelijke beschaving de natuur is ontheiligt, zodat we haar kunnen exploiteren en vernietigen, zijn we gefascineerd door de verhalen en effecten van magische, heilige planten die zich diep verschuilen in de oerwouden. Tegenover onze kille, rationele wetenschap die alle betekenis en dromen vernietigt, staat het heilige ontzag voor de natuur en het leven bij de natuurvolkeren die juist door te ‘dromen’ de natuur en het leven in standhouden terwijl wij die in onze kille wetenschappelijkheid vernietigen. De indiaanse sjamaan stelt dan ook als diagnose voor onze ziekte – overal waar wij komen, brengen we slechts dood en verderf – dat wij niet meer kunnen dromen.

De laatste hoop is dat we zelf yakruna eten om zo even één te worden met de slang (de Schepper), niet als drug (vermaak) maar om onze ziel terug te vinden en te stoppen met onze vernietiging van de wereld. Ironisch genoeg biedt onze moderne wetenschap – die alles onderwerpt aan kille rationaliteit en alle leven vernietigt – ook de weg naar echte wijsheid vanuit een nieuwsgierigheid naar ‘magische’ planten. Belangrijker dan dat de indianen van ons leren, moeten wij van hen leren.

De boeiende thematiek is echter matig boeiend uitgewerkt in de film. De beelden van de Amazone zijn prachtig maar we zien die weelderige rijkdom van de natuur slechts vaag want (bijna) de hele film is in zwart-wit geschoten, ongetwijfeld om zo uit te beelden dat we de natuur en daarmee onszelf verloren hebben. De natuur is zo tot chullachaqui, een leeg omhulsel, gereduceerd. Slechts de psychedelische beelden tijdens de yakruna-trip zijn in kleur, want alleen via deze heilige plant kan de wereld zelfs voor de westerling weer haar heiligheid en daarmee haar kleur terugkrijgen.

Dit was nog een speciale film. Tja het is zeker geen standaard verhaal geworden en het is wel een beetje een film waar je in moet komen, want een echte introductie heeft de film niet.

De cast deed het wel goed en kwam overtuigend over. Het zwart-wit maakte het allemaal nog wat authentieker.

Het is wel geen film die 'k nog eens hoef terug te zien, daarvoor was hij niet pakkend genoeg. Ook het einde was redelijk abrupt.

'k heb het me niet beklaagd en het is eens iets anders.

Ongetwijfeld qua thematiek heel boeiend (al maakt dat voor mij een kijkervaring op het moment an sich weinig uit), maar als film wat duf in elkaar gezet. De film is in zwart-wit, waar ik allerlei redenen voor lees maar geen idee of er echt een inhoudelijke reden voor is. Het maakt in ieder geval dat het een gevoel van authenticiteit geeft, zeker met het wat korrelige beeld. Maar het geeft ook een vervreemding doordat de jungle niet knalgroen is. Het is alleen jammer dat het zwart-wit zelf nergens echt mooi gebruikt wordt. Af en toe met zonlicht dat fel op de bladeren schijnt of wat weerspiegelingen in het water, maar daar blijft het bij. Verder kabbelt de film maar wat vooruit en vind ik dat gespring in de tijd ook niet echt goed. Het haalt je uit de flow steeds van de losse verhalen. Hierboven schreef iemand de vergelijking met Apocalypse Now. Ik kan dat indenken, zij het dat je daar echt de jungle (en de waanzin) in werd getrokken en hier steeds eruit valt doordat men weer teruggaat naar de andere tijd. En van Jan Bijvoet was wel duidelijk dat het geen Duitser was. Hij had echt een te Nederlands (of Vlaams dus zo bleek mij achteraf) accent. Verder wel een aantal mooie losse scènes en op zich kijkt het allemaal wel aardig weg. Maar dat maakt niet dat ik eraan moet denken de film nog een keer te zien. Daarvoor maakte de film eigenlijk geen indruk. 3,0*.

Bijzondere film. Wel deel ik de mening van Laurensv dat de wat afgezaagde 'blanke westerlingen tegenover de inboorlingen' thematiek dit nou niet direct tot een interessante film bombardeert. Gelukkig doet de vormgeving dat wél. De anders zo kleurrijke jungle gebaad in korrelig zwart-wit geeft de film iets sfeervols en onheilspellends. Voornamelijk de nachtshots zijn vaak prachtig.

Hoogtepunt vond ik echter het laatste kwartier van de film. Die natuurshots onder begeleiding van omineuze dark-ambient zijn echt grandioos, en de daaropvolgende tripscene mag er ook wezen. Puur inhoudelijk kon ik nog niet heel veel met de film, maar wellicht verandert dat bij een tweede kijkbeurt. Want daar nodigt de film zeker tot uit. 3,5*.

De link die hier wordt gelegd met Conrad, of eigenlijk Heart of Darkness (de man heeft meer prachtige boeken geschreven), lijkt me niet helemaal terecht. Niet elk verhaal dat in de jungle speelt is een hervertelling van Conrad. Het lijkt me eerder andersom: de elementen waarvan zowel Guerra als Conrad, maar ook bijvoorbeeld Carpentier en Greene, gebruik maken zijn ontleend aan de werkelijkheid en bevatten daarom overeenkomsten. In El abrazo de la serpiente is dat nog eens extra duidelijk omdat het verhaal gebaseerd is op twee dagboeken van wetenschappers-avonturiers.

Het manco van de film zit hem voor mij overigens juist in deze elementen, want ik vond de clash tussen het Westen en de jungle-volken wat te simplistisch uitgewerkt. Ook de verhaalontwikkeling vond ik niet geweldig, met name de lijn van de jongere Duitser is nauwelijks interessant.

El abrazo de la serpiente moet het natuurlijk vooral hebben voor de unieke audiovisuele sfeer. De prachtige zwart-wit cinematografie in het regenwoud en de heerlijke soundtrack vol geluiden van insecten trekken je helemaal de film in. Het moeilijk verstaanbare Spaans en de andere talen die er gesproken worden dragen er aan bij dat je je als kijker echt even daar waant. Dat is dan ook de grootste verdienste van de film, hoewel ik eigenlijk vind dat Guerra daarmee een klein beetje tekort schiet, omdat hij artistiek niet veel verder is gekomen dan wat je mag verwachten van een film die zich geheel in de jungle voltrekt.

Beetje tegenvaller deze variant op de confrontatie tussen de moderne westerse mens en de "nobele wilde". Het Heart of Darkness thema wat hier veel wordt aangehaald overheerst niet, komt wel aan bod in de vorm van een doorgedraaide Messias, maar die scenes vond ik niet overtuigend- vond dat zelfs het minste deel van de film. Ook de simultaan-vertelling, waarbij Karamakate twee keer dezelfde reis onderneemt met dezelfde persoon in andere gedaante (althans volgens zijn filosofie) werkte voor mij niet altijd even goed.

De beste stukken vond ik de onderonsjes tussen Theo, de jonge Karamakate en de gids, en de laatste trip scene vond ik ook wel mooi met de camera die over de Amazone vliegt onder welluidende klanken.

Zwart-wit fotografie komt goed tot zijn recht bij de mensen die mooi geportretteerd worden, maar de jungle kwam nooit tot leven en bleef een grijs decor. Ook de junglegeluiden bleven beperkt tot wat insecten en vogelgeluiden, terwijl de kakafonie aan geluiden, zeker 's ochtends, toch oorverdovend kan zijn.

Op visueel vlak werkelijk een schitterende film waarbij het zwart/wit absoluut niet in het nadeel werkte. De beelden van de snel stromende Amazone en de oerwouden werden verbluffend mooi in beeld gebracht. En dan het verhaal, niet makkelijk maar wel begrijpelijk. De westerse kille wetenschapper tegenover de natuurmens...? Niet helemaal. Toen de wetenschapper gedwongen was zijn koffers in de Amazone te gooien omdat de kano te vol beladen was weigerde hij dat te doen met het kistje waarin een platenspeler en een LP zat. Toen de wetenschapper de plaat afspeelde kreeg je de muziek uit Die Schöpfung te horen van Joseph Haydn, muziek dat alles behalve kille wetenschap vertegenwoordigde. De westerse mens heeft dus duidelijk wel een ziel, maar hij had destijds de nare eigenschap zich superieur te voelen aan die vreemde culturen die bij hem - en dat als gevolg van onwetendheid - primitief overkwamen en dat is helaas nu nog zo.

4.5*

Twee reisverhalen waarbij het behoud van natuur en eigen waarden van de inheemse bevolking centraal staan tegenover de impact van de beschaafde wereld, waarbij de film meerdere voorbeelden van "alles behalve beschaving" bij de hand houdt.

Alzo geschiedkundig behoorlijk interessant om volgen temeer daar het geheel zich afspeelt in het Amazone-gebied waarbij van heel wat mooie opnames te genieten valt. Het zwart-wit is hierbij geen hinder. Sterke uitbeelding van de lokale bevolking en goede vertolking van Jan Bijvoet.

Deze film deed me wat denken aan The lost city of Z die ik eerder deze maand zag. Beiden focussen zich op de exploratiedrang van het rijke Westen naar beperkt ontgonnen gebieden in het Amazonewoud. De film, die eigenlijk twee reizen omvat verspreid over enkele decennia, gaat over de zoektocht naar yakruna, een plant waar een helende werking aan wordt toegeschreven. Vooral de kloof tussen beide werelden wordt erg mooi naar voren gebracht. De inlandse bevolking en meereizende sjamaan Karamakate wantrouwen de blanke. De blanke is slechts uit op macht en hebzucht en hun opinie is vaak gestaafd op vroegere gruwelijke gebeurtenissen in de naam van het zwarte goud (rubber). Deze contradictie komt erg mooi aan bod in deze film: natuur en traditie versus wetenschap en exploratie.

Alles is erg mooi gefilmd en ook het zwart-wit heeft wel iets. Het is een soort roadmovie, maar dan langs de oevers van de Amazone. Ook mooie voorstelling van de lokale stammen en uitstekende acteerprestaties, zeker ook van Jan Bijvoet. Toch greep het verhaal me net te weinig. Hier en daar een grappig moment wanneer de ontdekkingsreiziger geen afstand kon doen van al zijn meegesleurde koffers. Fijn ook dat de lokale talen of wat Spaans werd gesproken. Het kwam de geloofwaardigheid ten goede. Zwevend tussen 3,0* en 3,5*.

Geestverruimende en oerdegelijke film, maar helaas in zwart wit. Ik begrijp niet altijd de artistieke keuze om het op die manier te doen. De natuurpracht van het woud schreeuwt om kleur vind ik persoonlijk. Dit terzijde is de film deels avontuurlijk, met de zoektocht naar een geneeskrachtige plant, verteld in twee verschillende tijdsperioden met één centraal figuur, de sjamaan Karamakate (de laatste vertegenwoordiger van zijn stam) en twee blanke ontdekkingsreizigers die in aanraking komen met deze verloren culturen.
De film staat ook stil bij de relativiteit van het woord beschaving. Eén van de markantste scènes is de katholieke missie die dertig jaar later de heimat is geworden van een sekte . Religion gone wrong?!
De natives vertrouwen op hun kennis van de natuur en zien het menselijk wezen op een heel andere manier als de blanke. Je hoeft het niet te snappen hoe Karamakate de mens ziet, het is al fascinerend om horen op de onbegrijpelijke manier waarop hij het uitlegt, maar waarin hij toch diep gelooft (bvb de chullachaqui). Voer voor etnologen maar vooral voor wie eens iets anders wil zien

Gebaseerd op de dagboeken van respectievelijk de Duitse ethnoloog en ontdekkingsreiziger Theodor Koch Grunberg, en de Amerikaanse botanist Richard Schultes, die op verschillende momenten heb Columbiaanse Amazongebied bezochten om kennis op te doen over de cultuur van het inheemse volk. De film schakelt tussen 1909, wanneer de ernstig zieke Grunberg [Jan Bijvoet] met zijn tolk en kompaan op zoek is naar een geneeskrachtige plant, en midden jaren '30, wanneer Richard Schultes om wetenschappelijke redenen op zoek gaat naar diezelfde plant, die enkele bijzondere bijwerkingen schijnt te hebben. Spil in beide verhalen is Karamakate, een sjamaan en het enige lid van zijn volk dat nog leeft en beide mannen met gerechtvaardigd wantrouwen ontvangt. De locaties, de periode en het schitterende camerawerk doen denken aan Werner Herzogs meesterwerken Aguirre, der Zorn Gottes en Fitzcarraldo, maar Ciro Guerra maakt hier een unieke, immer meeslepende ervaring van die een lust is voor alle zintuigen.

Een film vol symboliek. Ik las hier het vergelijk met Heart of Darkness (verfilmd als Apocalyps Now), maar daarin is de symboliek toch echt wel anders. El abrazo de la serpiente is gebaseerd op het leven van 2 bestaande mannen, wat geromantiseerd natuurlijk voor de film. Maar toch wel goed weergegeven. De focus ligt gelukkig niet al te veel op de westerse mannen, maar op de lokale bewoners. De insteek begint met de zoektocht naar een geneeskrachtige plant, maar in de loop van de reis komt er zeer veel naar boven. Heel even wordt de impact van de blanken in het Amazonegebied voor rubber of missionarissen getoond. Het lijken vluchtige scènes, maar zitten er zo raak op en maken echt wel indruk.

Visueel een prachtige film en toch wel de moeite qua verhaal. Ik heb niet altijd veel met symboliek in films, maar hier wordt het best goed gebracht.