Alternatieve titel: No Other Choice, 31 mei, 23:30 uur
Onbegrijpelijk dat Park Chan-wook zich met dit soort kolder inlaat. Of niet? ‘No Other Choice’ laveert weliswaar handig tussen schijnbaar onverzoenbare genres in. Komedie en thriller vragen elkaar ten dans, zodanig dat de toeschouwer zich nauwelijks nog tot de protagonist kan verhouden: is hij een sympathieke anti-held, of toch vooral loslopend wild, net zoals zijn gezinsgenoten met hun niet minder absurde trekken?
Net daar wringt het: de ironie als stijlfiguur werkt niet of nauwelijks. Waarom? Omdat Park Chan-wook niet vanuit Westerse axioma’s denkt, waardoor de kitscherig-sentimentele opening, de hyperbolische mimiek en de uitstapjes richting slapstick onschuldige of schijnbaar nonchalante naturel missen. Eerder beschamend dan grappig, zal van ‘No other choice’ enkel een handvol scènes bijblijven: een dodelijke ménage-a-trois op olijke muzak, ruiken aan slipjes om olfactorisch bewijs voor overspel te vergaren, dode lichamen in de raarste poses en bomen die wortelen in lijken. Grappig? Bij momenten zeker, maar door de band genomen: veel te kunstmatig .
In alles schuwt ‘Train Dreams’ het grote gebaar. In de taal van de voice-over: efemeer en toch ontzettend waarachtig, raak. In het narratief zelf: een onbetekenend leven in de marge van de geschiedenis, en toch wordt dit bestaan noodlottig aangeraakt door wat de mensheid als soort allemaal uitricht. In de manier waarop de kroniek verteld wordt: in de luwte van dagdagelijkse handelingen, als portret van een individu dat even goed naamloos had kunnen blijven, niets mensoverstijgend ambieert, geen onwaarschijnlijke verlangens of dromen koestert, doch vooral in verbinding wil staan, met zichzelf, met zijn omgeving, met de aarde.
Zodoende is dit kleine leven groots: groots omdat het verzaakt aan oppervlaktestructuren, groots omdat het hoofdpersonage zo radicaal lief heeft, groots omdat hij zijn gevoelens niet cultiveert en niet instrumenteert, maar ze wegstopt, ook voor zichzelf, omdat hij nooit anders geleerd heeft, omdat de tijden dit dicteren, omdat hij geen andere houding ziet dan diegene die hij aanneemt. Nergens geen façade, geen maskers, geen rol – alleen een man, een vrouw, een kind, en een vuurzee die alles verzengt, een toekomst in de as legt. Troostelozer kan niet, en toch puurt Clint Bentley troost uit de natuur, uit stemmen die het verleden bewonen, uit het fata morgana waarin het onmogelijke mogelijk wordt.
Ver weg van lust, machismo, alfamannetjes en adrenaline, is ‘Train Dreams’ een parel die tot stilstand noopt, en verdorie een brok in- en vastgesleten emotie losweekt. Geen film die hengelt naar tranen, want Bentley bespeelt zijn publiek niet, hij melkt geen emoties, nee, hij laat in alle eerlijkheid zien, poëtisch, authentiek, in de stille ruis van stromende rivieren of wind die door bladeren speelt. Daar, als onzegbaar geheim middenin de mystiek van het landschap, schreef Denis Johnson enkele adembenemende zinnen, over hoe het grootste ook in het kleinste besloten ligt – en Bentley heeft dat uitstekend begrepen, door alle ballast weg te pellen. Wat overblijft is: waarheid.
Toeval of niet, maar de vorige film die ik zag, spookte door mijn hoofd tijdens het kijken van ‘Sentimental value’. Met name ‘Hamnet’. Beide zijn niet te vergelijken. En toch vergelijkbaar, wegens een mannelijk personage dat te kort lijkt te schieten ten aanzien van zijn omgeving, doch via zijn kunst blijk geeft van liefde en verbondenheid die hij in het leven van alledag niet of onvoldoende kan laten zien. Beetje sentimental value, misschien?
Er zijn belangrijke verschillen tussen William Shakespeare en ene Gustav Borg: laatstgenoemde is een epigoon van een al lang achterhaald idee omtrent het kunstenaarschap. Het blijft wrang dat zijn dochters hem nooit helemaal afrekenen omwille van zijn afwezigheid, zijn emotionele kilte, zijn onvermogen tot communicatie en zijn min of meer egocentrische levensstijl die tevens ten koste gaat van hun moeder. Waarom doen ze dat niet? Dat heeft alles te maken met het voetstuk waarop hij voor hen nog altijd staat. Zeker voor Nora, die zelf ook een carrière in de kunsten ambieert.
De ambiguïteit waarmee de dochters hun vader bejegenen, is allicht wel realistisch. De nette cinematografie en komische franjes maken ‘Affeksjonsverdi’ tot vakwerk dat – niet onterecht – overal bewondering oogst. Grote cinema is het daarom nog niet, en wel omdat Trier gerust verder zou mogen gaan in de transgressie van fictie boven realiteit, verbeelding boven de banaliteit van de werkelijkheid. Niettemin genoten, zij het ook niet heel veel meer dan dat.
Hun eerste ontmoeting? Een botsing van werelden – misschien zelfs van sterrenstelsels.
Zij, geboren en getogen in het bos, geworteld in de klei, een bestaan bij elkaar wroetend tegen alle leugens en vooroordelen in, sterk, onafhankelijk, fier op haar wortels.
Hij – alles wat zij niet is. Een flierefluiter, een schooljongen te bang om uit de schaduw van zijn vader te stappen, een ambachtsman zonder talent, een ondernemer zonder ondernemingszin. Zijn wereld is bovenwerelds: hij kan pas bestaan via de taal die hij uit- en aankleedt, organiseert, heruitvindt. Zin in zinnen, fladderend, flodderend.
Zij, met beide voeten geaard op de aarde. Hij, met het hoofd ergens ver weg in de wolken. Het is net die afstand die om nabijheid smeekt, de onoverbrugbare kloof die dicteert dat ze gedicht moet worden. Net dat is hun verliefdheid in de eerste fase: een gevoel dat dateert van voor het voelen, een vocabularium oorspronkelijker dan de eigen moedertaal.
Zij, overrompeld. Hij, overrompeld.
Ze kiezen voor elkaar, tuurlijk! Zo resoluut mogelijk, tegen gezond en ongezond verstand in.
En dan, de eerstgeborene. Nog voor hij het kind ziet, ziet hij haar – zij waarvan hij ineens weet dat hij haar nooit zal kunnen kennen. De driftmatige dictatuur van dat prille leven blijkt onverzoenbaar met zijn artistieke opdracht, maar zij is de moederkloek, zij weet zichzelf voorbestemd voor twee kinderen aan haar sterfbed. Wat volgt, is dus nog een zwangerschap, en zodoende de enscenering van hun verwijdering. Zij hoopt dat hij zal kunnen veranderen, hij weet dat zij nimmer kan veranderen, en hem allicht ook nooit zal kunnen begrijpen. Tragisch. Maar ze doen voort.
Zolang alles loopt zoals het loopt, grijpt niemand in. Een groot huis, de signatuur van succes ergens ver weg: ze houden een schijn op. Anderzijds bloesemt hij in de rol van vader, hoe kort hij die ook opneemt. Het transcedent gegeven dat beiden leven in het teken van een hoger beginsel – bij haar ingegeven door de natuur, bij hem door de cultuur – houdt hen vervlochten, hoe divergent ze ook zijn (geworden) als persoon. Ze kunnen elkaar niet kennen, maar weten van elkaar dat ze integer bestaan – conform de geboden van een innerlijke stem die zich niet laat weerspreken.
Tot het noodlot toeslaat – en hoe, en hoe! Met hoeveel dierlijke lichamelijkheid brengt Chloé Zhao de onbarmhartige gruwel van dit tijdsgewricht in beeld! Zoals hier wordt gevreeën, gebaard, gestorven en gehuild: het raakt als een stomp in de maag, keer op keer. Het effect is maximaal, ondanks (of net dankzij) de ingetogenheid van de cinematografische parameters: de cameravoering is subtiel, de kostumering sober, kunstgrepen blijven achterwege, de soundtrack beperkt zich tot de essentie. Less is more, weet je wel…
En na het noodlot: stilte. Zij projecteert haar eigen schuldgevoel op hem, de afwezige. Wat hem tot haar geliefde maakte – hij, daarboven, het hoofd in de wolken – keert zich nu tegen hem, tegen hun liefde. Nog steeds begrijpt ze niet dat hij niet kan ophouden te doen wat hij doet. Zijnde? Het noodlot herschrijven en de rollen proberen omdraaien, haasje over met leven en dood, want in het theater is alles gepermitteerd. Het is zijn manier om leven te geven aan leven dat ophield.
En als zij dat uiteindelijk toch onder ogen krijgt…een zegening. Misschien wel het ontroerendste beeld van twee uur overdonderende cinema: handen die voorbij de vierde wand reiken, om een tragedie te stutten die zich hier en nu voltrekt. Max Richters ‘On the nature of daylight’ – zij die ineens de dimensies van zijn verdriet ziet, begrijpt, aanvaardt. Zij die de roeping van de kunstenaar als een catharsis ondergaat, zij die het toneel als revelerend medium doorstaat…begrip, begrip voorbij een taal die zij die ooit geliefden waren nog kunnen terugvinden, en toch, en toch, begrip.
Alternatieve titel: The Secret Agent, 16 mei, 11:29 uur
De meerderheid hier heeft het al gezegd: ‘O Agente Secreto’ kan in geen enkel opzicht tippen aan ‘Ainda Estou Aqui’, dat een beklemmende thriller was volgens de geijkte wetten van het genre. Anders dan Walter Salles neemt Kleber Mendonça Filho echter een loopje met de vaste formules. Hij rafelt zijn verhaal uit elkaar, vermoedelijk om de verwarrende tijdsgeest van dat specifieke ogenblik in de Braziliaanse geschiedenis te kunnen capteren. De toeschouwer, die lang in het ongewisse blijft omtrent hoe de vork precies aan de steel zit, kijkt precies door die geregisseerde vaagheid anders. Meer ondergedompeld in de atmosfeer, op zoek naar verborgen hints, betekenissen. In theorie dus een goede vondst!
Echter is het narratief zo knullig mistig gemaakt, dat de ervaring ronduit vervelend wordt. Dat het hoofdpersonage uiteindelijk letterlijk het wel en wee uit de doeken doet, getuigt bovendien van een onderontwikkeld instinct voor suspense. Knap is dan weer wel dat ‘O Agente Secreto’ de gruwelijke afwikkeling niet laat zien. Opnieuw noopt dat tot reflectie. Anders dan een (anti-)climactische ontknoping, duwt Kleber Mendonça Filho de kijker richting een reeks andere vragen. Zoals daar zijn: heeft Brazilië inmiddels afgerekend met dit stukje verleden? Hoe gaan families om met wat hen is overkomen? En in het brandpunt van de actualiteit: moet een mens eigenlijk veel verkeerd doen om door het regime als persona non grata afgedaan te worden? Niet dus. Laat ‘O Agente Secreto’ een zoveelste waarschuwing zijn voor het nie wieder van totalitarisme, despotisme en wat dies meer…
Hebben het geestige en het gruwelijke ergens een raakpunt? Heel misschien, in de speeltuin van het absurde. En laat dat nu net dat habitat zijn van Yorgos Lanthimos. Ook ‘Butonia’ situeert zich daar, op het kruispunt tussen scherts en schizofrenie. Vanaf de eerste minuten is het nagelbijten en hartkloppingen, en de intensiteit neemt gedurende bijna twee uur langzamerhand toe, tot het quasi ondragelijk wordt. Toch blijft de film verteerbaar, omdat Lanthimos voortdurend komische accenten toevoegt. Het grootste leed buigt hij om met een lach – het is de grimas die de alomtegenwoordige huiver acceptabel maakt.
Kortom, wat een stijloefening! Alleen al de eerste minuten: de camera sluipenderwijs in het spoor van de imkers, een onheilspellende soundtrack die zich niet laat vastpinnen op een specifiek genre, de verkapte verteltrant tussen twee verhaallijnen die onherroepelijk-noodlottig zullen samenkomen en de adembenemende horror van de voice-over: wie meent dat een eendagsvlieg ‘Bugonia’ zou kunnen inblikken, heeft het lelijk mis.
Kers op de taart is trouwens de grandioze finale, waarin Lanthimos de rede helemaal loslaat, en de ongebreidelde mogelijkheden van cinema viert. Je reinste dadaïsme? Nochtans leveren de beelden van de aardkloot ontdaan van menselijk leven virtuoze tableaux op, die zich op het netvlies branden. Om nog maar te zwijgen van de Andromedanevel: gieren, brullen, lachen! Toch is deze coda niet zomaar een schalks akkefietje, want de toeschouwer krijgt stof tot nadenken. Is niet iedereen uiteindelijk vatbaar voor de echokamer van andermans onzin, zolang die maar lang en halsstarrig genoeg herhaald wordt? Laat het een waarschuwing zijn dat zelfs de meest ontwikkelde geesten in krankzinnigheid kunnen vervallen, zeker in een omgeving die grenst aan de waanzin. Met andere woorden: vormt het dagelijks journaal dan toch een bedreiging voor het collectief gezond verstand?
‘The Revolution Will Not Be Televised’, dixit Gil Scott-Heron begin de jaren '70. En toch. Toch vertaalt Paul Thomas Anderson een stukje revolutie naar de kijkbuis.
Revolutie? De revolutie die er nooit geweest is, maar misschien hoognodig komen moet. In zijn tweede Thomas Pynchon-verfilming plaatst Paul Thomas Anderson immers twee ideologische strekkingen lijnrecht tegenover elkaar. Een racistisch, conservatief, religieus geïnspireerd, elitair clubje witte mannen met macht tegenover de wereld zoals hij is, namelijk divers, chaotisch, vol drank en drugs en goede bedoelingen. Dit is het Amerika van vandaag, en bij uitbreiding elke democratie waarin burgerrechten verregaand onder druk zijn komen te staan. Een maatschappij die ‘het andere’ systematisch uitsluit, wegpest of zelfs uitgomt, negeert, ontkent. Een gemeenschap waar het gemene regeert, en waar de uitvoerende macht boven de wetgevende en de rechterlijke macht staat – waar macht een wapen is en wapens de macht uitmaken. In die wereld, geschapen en in stand gehouden door de Trumps en Putins van vandaag, is niets of niemand veilig. Want waanzin woekert er. En als er geen gezond verstand meer is om willekeur en haat een half toe te roepen, is terugslaan de enige optie. Met ‘One Battle After Another’ schopt Paul Thomas Anderson een geweten – noem het een vorm van terugslaan. Hij trekt op ingenieuze wijze een rode lijn, hij expliciteert dat er morele grenzen zijn waaraan niet getornd mag worden, en hij laat zien dat er langs alle kanten toch al transgressie is. Wake up, folks!
Revolutie! Tot welk genre moet deze film gerekend worden? Even onheilspellend als absurd en van de pot gerukt, even komisch als spannend, even onzinnig als bloedstollend relevant voor het geopolitieke kruidvat dat dagelijks op het journaal te zien is: ‘One Battle After Another’ drijft doelbewust weg van de realiteit, om vanuit een op en top hedendaagse mengelmoes van stijlen en genres een eclectische kritiek te zijn die door de voorbije decennia weergalmt, en onmiskenbaar over hier en nu gaat. Het koortsige acteerwerk, de krankzinnige maar net zo goed virtuoze dialogen, de hypnotiserende en ontregelende soundtrack van Jonny Greenwood, het almaar meer ontsporende narratief: Paul Thomas Anderson heeft geen Beschränkung nodig om zich tot Meister van zijn medium te kronen. Een zegen is het – een zeldzaam kleinood dat ontsnapt aan labeltjes en categorieën, om helemaal anarchistisch zijn ding te doen, en toch een heldere boodschap uit te dragen…en tegelijk ontzettend op de lachspieren (en een beetje op het traankanaal) te werken.
