Skammen (1968)

Een loodzware film, zonder een greintje humor, en met een einde zonder enige hoop of ook maar één positief element. Daar word je niet vrolijk van, en de film dreigt ook continu een karikatuur van zichzelf te worden, zoveel pessimisme kan niemand verdragen. Dat dit niet gebeurt ligt aan het talent van Bergman, aan de schitterende acteurs, en inderdaad ook aan de onwaarschijnlijk indrukwekkende explosies. Daarnaast is het ook een diepmenselijke film die het effect van oorlog perfect weet weer te geven. Maar het mocht iets minder zijn, dat wel.

Vreemde film van Bergman. Vooral de oorlogssetting ken ik niet echt van hem (hoewel het shot van de voorbijrijdende tanks een beetje doet denken aan Tystnaden). Ik vond deze gedeelten wel horen tot het beste van de film trouwens, zowel visueel als dramatisch. Op het gebied van de karakters en het verhaal is Skammen namelijk niet zo heel geinspireerd, naar het mij voorkomt. De personages zijn moeilijk te plaatsen en wisselvallig uitgewerkt. Ook het spel van Ullmann vond ik niet zo stabiel; de huilscenes waren ronduit matig maar vooral in de vrolijkere passages was ze weer ijzersterk. Op narratief gebied valt op dat er enkele sprongen voorkomen die de film een wat rommelig verloop geven. Nykvist is bij vlagen weer lekker bezig achter de camera, en het beeld met de twee hoofden van ter zijde en de viool er tussenin moet hier toch even speciaal vermeld worden. Verder wat mij betreft dus niet de sterkste Bergman, maar goed, dan nog valt er genoeg te beleven.

Inhoudelijk sterke film over de verschrikkingen van de oorlog en wat dat met mensen doet: hier wordt een verliefd stel gevolgd. De uitwerking van de karakters zijn helaas niet altijd even geloofwaardig. Te schematisch. Dat ligt dus meer aan het script dan aan de spelers. Maar wat Bergman wil laten zien is niet makkelijk. Zwartboek van Paul Verhoeven propte alle oorlogservaringen van een Jodin, "Houdt het dan nooit op", in één film, Bergman doet het rustiger aan maar het lukt hem toch veel (de hectiek, machtwellust etc) te laten zien in een kort tijdsbestek. De sfeer deed me denken aan het verhaal van W. F. Hermans "Het behouden Huis" of aan de film Lifeboat van Hitchcock. Welke oorlog precies bedoeld wordt schijnt Bergman, terecht gezien ook het tijdstip:1968, niet echt van belang te vinden. Het is één van de vele. Het gaat om een oorlogssitiuatie, maar verwijzingen naar WO2 zijn duidelijk. De zwart/wit beelden zijn zeer passend, denk aan Schindlers List.

Een behoorlijk zware deprimerende film, maar wel een erg goede en wat mij betreft zelfs Bergman zijn allerbeste. Het begint allemaal nog wel vrij rustig, maar zodra de oorlog losbarst, stapelen de problemen voor de man en vrouw zich op en krijgen we in de tweede helft toch wel een zeer sterke ontknoping te zien.

Vooral het acteerwerk is ontzettend goed. Zowel Ullman als von Sydow spelen zeer sterk en moeten beiden ook buitengewoon diverse rollen spelen, waarin zo’n beetje alle emoties die er zijn wel getoond moeten worden. Dan doen ze beiden vol overtuiging en zonder enige vorm van twijfel. Daarnaast zijn de dialogen zeer sterk in combinatie met de sobere setting. De oorlog waarin ze terechtkomen is een onzekere. Je krijgt niet te zien hoe die begon of afloopt, maar je weet op een gegeven moment zeker datde oorlog hun huwelijk zal verpesten. Juist dat laatste punt verwerkt Bergman op sublieme wijze in dit verhaal.

Visueel ziet het er bij vlagen ook bijzonder fraai uit en de keuze voor zwart-wit is ook uitstekend, omdat het ervoor zorgt dat alles nog wat authentieker overkomt. De loodzware tweede helft is duidelijk het hoogtepunt. Dat oorlog mensen verandert en zelfs levens verpest, zal voor niemand als een verrassing komen, maar de manier waarop dit uitgebeeld wordt is geweldig gedaan. Het is meelevend, meeslepend en de diverse emoties bij de hoofdpersonen, lieten op een gegeven moment mij ook niet meer onberoerd.

Een meesterwerkje dus en eindelijk kan ik Bergman ook eens hoger dan vier sterren geven, al heeft hij nog wel een paar andere films, die er erg dicht tegenaan hinken. Zonder meer een aanrader voor de liefhebbers van Bergman en om te zien dat Bergman ook wel raad weet met het thema oorlog. Overigens is dit wel één erg zware film, dus mocht men dit lezen en eens een film van Bergman willen proberen, dan zou ik eerst met wat luchtigers beginnen, anders kun je er misschien weleens erg door worden afgeschrikt.

4,5*

Deze zeer depri aandoende film deed mij weinig. Als het Bergman's bedoeling is geweest mensen te waarschuwen wat oorlog met mensen kan doen dan zal hij daar in 1968 best wel in geslaagd zijn. Maar wie zeg maar 50 jaar later films gezien heeft zoals Saul Fia (2015), Under Sandet (2015), Wolyn (2016) om maar eens wat voorbeelden te noemen moet toch concluderen dat die film van Bergman toch inmiddels wel behoorlijk gedateerd is wat betreft wat oorlog met mensen kan doen. Ik voelde in ieder geval niks na afloop. En dat zou toch wel de bedoeling moeten zijn, niet? Verder vond ik sommige scènes nogal ongeloofwaardig. Tja, dat heb je als je oorlogsfilms maakt die niet deels op feiten zijn gebaseerd.

Duidelijk dat ik Skammen een van de mindere films vind van Bergman, dan vind ik die andere film van hem uit 1968 "Vargtimen", die ik eergisteren heb gezien toch wel een stuk beter.

2,0*

Een weer ijzersterke Bergman die deze keer een fictieve oorlog verwoestend laat uithalen.

Schitterende film over de ganse lengte met een uitstekende karakterweergave van beide hoofdpersonages en de onthutsende ommekeer als mensen in hun diepste geraakt worden door gebeurtenissen waar ze niets mee te maken hadden, die ze ook niet begrepen en die hen voor onbekende levensbedreigende keuzes stelt en hen doet ten ondergaan in een wrede chaos.

Expressieve beeldvorming met sterke contrasten en door merg en been gaand oorlogslawaai.

Knappe vertolkingen waarbij de rol van Max von Sydow toch wel heel tekenend is voor het verhaal. 'k Zag hem zelden zoiets geslaagd neerzetten..