Skammen (1968)

Ook 2 Augustus 2004 voor de dvd-release.

Sterke film van Bergman over het effect dat oorlog heeft op de levens van gewone, onschuldige mensen.

Skammen, een minder bekende film in het oeuvre van Bergman, is een simpel, erg sober en diepgaand psychologisch drama over een jong echtpaar dat strijdt voor hun leven tijdens oorlogstijd, en tijdens die gruwelijke periode hun relatie ziet veranderen.

Jan en Eva (Max Von Sydow en Liv Ullmann in uitstekende rollen) verworden gedurende de burgeroorlog van een liefdevol paar tot een harteloos, egoïstisch stel, wanhopig in hun poging te overleven.

Wat de sfeer nog meer bevreemdend maakt is het feit dat zowel het land waar het zich afspeelt en de partijen die oorlog voeren, als de reden en de uitkomst van de oorlog niet verklaard wordt. Dit geeft Skammen een wat vreemde surrealistische dreiging.

Bergman toont in deze film dat de echte slachtoffers van oorlog de wonden zijn die deze nalaat in de ziel en de levens van de gewone, onschuldige burgers zoals Jan en Eva.

De glasheldere, spaarzame fotografie (van Sven Nykvist) is uitstekend en geeft de film een nog wat blekere, meer deprimerende toon mee. Skammen is een van de zwaardere films uit het oeuvre van Bergman, zonder de meer lichtzinnige en humoristische scène's zoals in Det Sjunde Inseglet of Jungfrukällan.

De relatieve onbekendheid van deze film doet geen recht aan de kwaliteit er van. Het is niet Bergman's beste werk, maar persoonlijk vond ik hem niet minder dan bijvoorbeeld de films uit de Stilte-trilogie (uitgezonderd Tystnaden). Uitstekende film dus.

De beste Bergman die ik tot nu toe gezien heb. De erg mooie fotografie van Nykvist in combinatie met de sobere, deprimerende setting was werkelijk prachtig. Ook de kleine verhaaltjes tussendoor de eenzame wijnhandelaar maakten met zeer weinig woorden en precisie-beelden duidelijk hoe eenzaam iemand kan zijn.

Helaas waren er ook nog wat maartjes. Wederom (hoewel gelukkig veel minder dan in de andere Bergman's die ik gezien heb) dat overloze onnatuurlijke filosofische gezwam. Als soap-acteurs lepelen ze de ene na de andere onnatuurlijke 'diepzinnigheid' op. Maar zoals gezegd, was dit zeer spaarzaam. Wat me ook tot nu toe iedere keer zeer irriteert in een Bergman film (maar ook deze keer niet zo prominent aanwezig) is het feit dat de hoofdrolspelers altijd een 'intellectueel' beroep hebben (deze keer waren het allebei musici). Het zullen nooit es vervallen mensen a la Dostojevski persoonlijkheden zijn. Alsof Bergman zich graag identificeerde met dit soort mensen en liever neerkeek op het plebs. Doch deze film loopt daar iets minder mee te koop.

Verder nog de ode aan landgenoot Alfred Nobel, met de zeer echt aandoende explosies. De oorlog is goed in je huiskamer voelbaar.

Een loodzware film, zonder een greintje humor, en met een einde zonder enige hoop of ook maar één positief element. Daar word je niet vrolijk van, en de film dreigt ook continu een karikatuur van zichzelf te worden, zoveel pessimisme kan niemand verdragen. Dat dit niet gebeurt ligt aan het talent van Bergman, aan de schitterende acteurs, en inderdaad ook aan de onwaarschijnlijk indrukwekkende explosies. Daarnaast is het ook een diepmenselijke film die het effect van oorlog perfect weet weer te geven. Maar het mocht iets minder zijn, dat wel.

Skammen is loodzwaar, net zoals het leven soms. Maar desalniettemin zie ik geen andere regisseur dit soort dingen voor elkaar krijgt.

Briljantie ten top..

4.5*

Is onderdeel van de Klassiekers reeks brabantfilm.nl, komend jaar weer TE veel goede films in o.a. Tilburg, Eindh en Breda. Tjek ZEKER even t programmaboekje met o.a. ook The Bad Sleep Well, La Strada, Mon Oncle, Zazie dans le Métro, etc etc...

Helaas draait Skammen pas in juli 2007 in Breda, dus moet ik nog maar even wachten...

Mij vielen niet in de laatste plaats de camerastandpunten op: veel long shots en medium long shots, alsof je er niet bij mag zijn maar gedwongen bent het van een afstand waar te nemen, zonder illusie in te kunnen grijpen. Daarnaast ook een aantal closeups, waarin je de acteurs zelf ziet kijken naar iets waar ze niet in kunnen ingrijpen.

Ook de dialoog tussen Ullmann en Von Sydow aan tafel waarin ze praten over het krijgen van kinderen, waarbij je Ullmanns gezicht alleen half ziet, en hem alleen op de rug: hij wil niet, en haar verlangen wordt door zijn weigering in de weg gezeten. Waar hij wel toe bereid is, blijkt later. Prachtige film.

En weer een meesterwerk van Bergman, maar wel zéér pessimistisch. Natuurlijk neigt hij altijd naar het sombere, maar hier is het toch wel extreem. Met de bekende cast & crew levert deze indrukwekkende prent af. Dit betekent dat er weer hyperrealistisch geacteerd wordt van de altijd overtuigende Max van Sydow en Liv Ullman en het camerawerk weer feilloos is, hoewel ik die er iets minder vond uitspringen dan anders.

Het verhaal volgt een getrouwd stel in een anonieme oorlog. IJzersterke zet, want zo kan de kijker nooit een kant kiezen (die eigenlijk vaak al voor je is uitgekozen: Duitsers blijven Duitsers en geallieerden blijven onze redders). Zo zitten wij ook midden in deze ellende, net als het tweekoppig gezin. Ook mooi is dat hier de rolwisseling eens anders is; niet het stereotype van de machoman en de gillerige vrouw, maar een overgevoelige man en een vrouw die voor hen beiden zich erdoorheen moet slaan. In tegenstelling tot bijvoorbeeld Vargtimmen (Uur van de Wolf) vond ik niet dat er hier sprake was van een duidelijke opbouw 'van kwaad tot erger'. Er was een duidelijk keerpunt waar het huwelijk de mist in ging, en dat vanaf toen de ellende tot hun diepste doordrong.

Dit neemt niet weg dat er op een briljante en bikkelharde manier getoond wordt hoe de oorlog levens verpest. Uiteindelijk is het heilige uit het huwelijk verdwenen, pleegt Eva overspel, waardoor Jan compleet doorslaat. Zo aangrijpend en vreselijk om de overgevoelige vioolspeler Jan te zien veranderen in zo'n monster. Het laatste stuk was een beetje een vreemde lengte; je bent wel even op die boot, maar het is niet echt een op zichzelf staand onderdeel van de film, waar naartoe werd geleefd oid. Maar natuurlijk is dat ook niet zonder bedoeling gedaan, want nu lijken deze mensen voor eeuwig door te moeten dobberen in de hel van de oorlog, en anders wel in hun eigen hel. Eva's eindmonoloog is ontzettend ontroerend, echt hartverscheurend. Bergman, je punt is duidelijk. Het is er geen vrolijke film van geworden, maar wel een verdomd goeie.

4,0*

Vreemde film van Bergman. Vooral de oorlogssetting ken ik niet echt van hem (hoewel het shot van de voorbijrijdende tanks een beetje doet denken aan Tystnaden). Ik vond deze gedeelten wel horen tot het beste van de film trouwens, zowel visueel als dramatisch. Op het gebied van de karakters en het verhaal is Skammen namelijk niet zo heel geinspireerd, naar het mij voorkomt. De personages zijn moeilijk te plaatsen en wisselvallig uitgewerkt. Ook het spel van Ullmann vond ik niet zo stabiel; de huilscenes waren ronduit matig maar vooral in de vrolijkere passages was ze weer ijzersterk. Op narratief gebied valt op dat er enkele sprongen voorkomen die de film een wat rommelig verloop geven. Nykvist is bij vlagen weer lekker bezig achter de camera, en het beeld met de twee hoofden van ter zijde en de viool er tussenin moet hier toch even speciaal vermeld worden. Verder wat mij betreft dus niet de sterkste Bergman, maar goed, dan nog valt er genoeg te beleven.

Inhoudelijk sterke film over de verschrikkingen van de oorlog en wat dat met mensen doet: hier wordt een verliefd stel gevolgd. De uitwerking van de karakters zijn helaas niet altijd even geloofwaardig. Te schematisch. Dat ligt dus meer aan het script dan aan de spelers. Maar wat Bergman wil laten zien is niet makkelijk. Zwartboek van Paul Verhoeven propte alle oorlogservaringen van een Jodin, "Houdt het dan nooit op", in één film, Bergman doet het rustiger aan maar het lukt hem toch veel (de hectiek, machtwellust etc) te laten zien in een kort tijdsbestek. De sfeer deed me denken aan het verhaal van W. F. Hermans "Het behouden Huis" of aan de film Lifeboat van Hitchcock. Welke oorlog precies bedoeld wordt schijnt Bergman, terecht gezien ook het tijdstip:1968, niet echt van belang te vinden. Het is één van de vele. Het gaat om een oorlogssitiuatie, maar verwijzingen naar WO2 zijn duidelijk. De zwart/wit beelden zijn zeer passend, denk aan Schindlers List.

Aardige oorlogsfilm van Bergman. Oorlog is chaos en verschrikking en de scheidslijn tussen goed en kwaad is flinterdun. Het is nooit duidelijk wie vriend en wie vijand is en elk mens is in staat tot iets verschrikkelijks. De film is mooi zwart-wit geschoten, maar het is inderdaad een loodzware kijkervaring.

3,5*

Een behoorlijk zware deprimerende film, maar wel een erg goede en wat mij betreft zelfs Bergman zijn allerbeste. Het begint allemaal nog wel vrij rustig, maar zodra de oorlog losbarst, stapelen de problemen voor de man en vrouw zich op en krijgen we in de tweede helft toch wel een zeer sterke ontknoping te zien.

Vooral het acteerwerk is ontzettend goed. Zowel Ullman als von Sydow spelen zeer sterk en moeten beiden ook buitengewoon diverse rollen spelen, waarin zo’n beetje alle emoties die er zijn wel getoond moeten worden. Dan doen ze beiden vol overtuiging en zonder enige vorm van twijfel. Daarnaast zijn de dialogen zeer sterk in combinatie met de sobere setting. De oorlog waarin ze terechtkomen is een onzekere. Je krijgt niet te zien hoe die begon of afloopt, maar je weet op een gegeven moment zeker datde oorlog hun huwelijk zal verpesten. Juist dat laatste punt verwerkt Bergman op sublieme wijze in dit verhaal.

Visueel ziet het er bij vlagen ook bijzonder fraai uit en de keuze voor zwart-wit is ook uitstekend, omdat het ervoor zorgt dat alles nog wat authentieker overkomt. De loodzware tweede helft is duidelijk het hoogtepunt. Dat oorlog mensen verandert en zelfs levens verpest, zal voor niemand als een verrassing komen, maar de manier waarop dit uitgebeeld wordt is geweldig gedaan. Het is meelevend, meeslepend en de diverse emoties bij de hoofdpersonen, lieten op een gegeven moment mij ook niet meer onberoerd.

Een meesterwerkje dus en eindelijk kan ik Bergman ook eens hoger dan vier sterren geven, al heeft hij nog wel een paar andere films, die er erg dicht tegenaan hinken. Zonder meer een aanrader voor de liefhebbers van Bergman en om te zien dat Bergman ook wel raad weet met het thema oorlog. Overigens is dit wel één erg zware film, dus mocht men dit lezen en eens een film van Bergman willen proberen, dan zou ik eerst met wat luchtigers beginnen, anders kun je er misschien weleens erg door worden afgeschrikt.

4,5*

Ik vind dit juist 1 van Bergman's minder goede films uit de jaren 60.

Fijn om weer eens een Bergman te zien! Ook een prettige afwisseling met de grote stapel horrorfilms die hier ligt. Het is niet dat ik echt bekend ben met het oeuvre van de Zweedse cineast, maar ik herken wel typische elementen, zoals de landschappen en vaste acteurs als Max von Sydow. Skammen laat zich vrij makkelijk bekijken. De boodschap van deze film is erg helder. Zeker als je die wegzet tegenover bijvoorbeeld Vargtimmen. Ik heb genoten van de tafereeltjes die je voorgeschoteld krijgt. Met de groeiende spanning van oorlog en het uiteindelijke verloop ervan, moest ik regelmatig denken anti-oorlogsfilms uit de jaren tachtig, zoals The Day After. Bergman weet met eenvoudig vuurwerk, lawaai en lichtflitsen veel te bereiken. Zo'n gestrande tank ziet er vrij knullig uit, maar de straaljagers zijn echt. Bergman wil graag waarschuwen wat oorlog allemaal met een mens kan doen en dat brengt hij hier fraai in beeld.

Deze zeer depri aandoende film deed mij weinig. Als het Bergman's bedoeling is geweest mensen te waarschuwen wat oorlog met mensen kan doen dan zal hij daar in 1968 best wel in geslaagd zijn. Maar wie zeg maar 50 jaar later films gezien heeft zoals Saul Fia (2015), Under Sandet (2015), Wolyn (2016) om maar eens wat voorbeelden te noemen moet toch concluderen dat die film van Bergman toch inmiddels wel behoorlijk gedateerd is wat betreft wat oorlog met mensen kan doen. Ik voelde in ieder geval niks na afloop. En dat zou toch wel de bedoeling moeten zijn, niet? Verder vond ik sommige scènes nogal ongeloofwaardig. Tja, dat heb je als je oorlogsfilms maakt die niet deels op feiten zijn gebaseerd.

Duidelijk dat ik Skammen een van de mindere films vind van Bergman, dan vind ik die andere film van hem uit 1968 "Vargtimen", die ik eergisteren heb gezien toch wel een stuk beter.

2,0*

Een weer ijzersterke Bergman die deze keer een fictieve oorlog verwoestend laat uithalen.

Schitterende film over de ganse lengte met een uitstekende karakterweergave van beide hoofdpersonages en de onthutsende ommekeer als mensen in hun diepste geraakt worden door gebeurtenissen waar ze niets mee te maken hadden, die ze ook niet begrepen en die hen voor onbekende levensbedreigende keuzes stelt en hen doet ten ondergaan in een wrede chaos.

Expressieve beeldvorming met sterke contrasten en door merg en been gaand oorlogslawaai.

Knappe vertolkingen waarbij de rol van Max von Sydow toch wel heel tekenend is voor het verhaal. 'k Zag hem zelden zoiets geslaagd neerzetten..