Black Swan (2010)

In een verlaten schoolgebouw heb ik zojuist in mijn eentje Black Swan zitten kijken... Niet de beste keus voor dit moment, de stilte valt zwaar...

Maar wat een film zeg. Prachtig drama over de groei van een bang, perfectionistisch en onzeker meisje naar een vrije, volwassen en zelfbewuste vrouw. De parallel tussen haar metamorfose en dat van de zwaan zie je natuurlijk al meteen aankomen, maar dat neemt niet weg dat de film geen moment saai wordt. Mede dankzij de verontrustende hallucinaties (metafoor voor de angsten die gepaard gaan bij een overgangsperiode? Het breken van nagels is een bekend droombeeld, net als seksuele fantasieën natuurlijk) zat ik de hele film op het puntje van mijn stoel. Verontrustend, maar ik kon niet wegkijken. De glimp die ze regelmatig opvangt van haar toekomstige zelf beangstigt haar in eerste instantie, maar uiteindelijk offert ze haar onschuld op om de zwarte zwaan te kunnen worden.

Het einde vond ik wat dubbel. Ik beschouw het als een hallucinatie, want de grote bloedvlek op het smetteloze wit zou vast al eerder op zijn gevallen. Volgens mij is de strekking zoiets als: wanneer de rol van haar jeugdige onschuldige leven voltooid is (de witte zwaan sterft), is ze eindelijk vrouw: los van haar moeder, en haar kinderlijke onschuld voorgoed kwijt.

Ja.

Toch persoonlijk is dit voor mij een van de mindere Aronofsky's. Het verhaal is zeker wel origineel in elkaar gestoken en prima gebracht. De horror achtige hallucinaties zijn intens en Portman staat goed te acteren, net als Cassel.

De film weet zijn eigen stijl hier zeker te brengen. Een soort drama/thriller met horrortrekjes. Maar wel heel milde horrortrekjes. Waarbij Aronofsky me erg wist te overtuigen met Requiem for a Dream en Mother! lukt dat hier maar deels. En dat is toch wel vrij jammer.

Uiteindelijk is het resultaat niet slecht. Een pakkend verhaal waarbij het overduidelijk is dat het echte zwanenmeer in het verhaal vermengt zit. Schiet op sommige visuele vlakken wat tekort, maar is in het algemeen zeker een aanrader.

Blijft ijzersterk.

Het viel mij deze keer vooral op dat eigenlijk geen enkele scène onder niveau is. Aronofsky weet elke scène weer iets onthullend, spannends of dramatisch neer te zetten. Scheelt natuurlijk dat je 2 acteerkanonnen (Portman en Cassel) door het scherm hebt dartelen, maar toch knap dat je continue geboeid blijft.

Blijft een heerlijke film dus 4* blijven staan.

Een bijzondere ervaring altijd weer, vooral door achtergrond en situering, ondanks dat heeft de film me toch wel eens meer gedaan.

Bijna saai en degelijk beeld van de balletwereld met al haar haat, onzekerheid en kijf wordt neergezet. Middelpunt is de onzekere en timide Nina die worstelend met haar perfectionisme hoopt haar grote kans te krijgen. Een kans die al even plotseling komt als dat er in het wereldje barsten en scheuren lijken te ontstaan. Een bemoeizieke moeder, moordende concurrentie, een aandachtsgeile regisseur...of is er toch meer? Speelt er toch wat anders? Aronofsky houdt op uitmuntende wijze de gebeurtenissen subtiel, en de waarheid lang verborgen en zelfs als de bom is gevallen blijf je mogelijk nog met de nodige vragen zitten. Wat was dit nou...? Hou kan dit...? Dan is er de dubbelzinnigheid tussen enerzijds de inhoud van het toneelstuk en de transformatie van Nina zelf naar 'zwarte zwaan'.

Ondanks de boeiende setting, de balletwereld wat weer eens iets anders is, en de subtiel en mysterieus opgebouwde gebeurtenissen plus de dubbelzinnigheid van alles, weet Black Swan me toch niet meer te interigeren als tevoor. Is het de wetenschap van wat er komen gaat? Iets waar ik anders nooit last van heb overigens...of toch dat er voor mijn gevoel iets extra aan dreiging, sfeer en duistere muziek mist? Het is wellicht net wat te subtiel wat Aronofsky poogt.

Wat rest, in het geval van Black Swan, is een film die op alle vlakken behoorlijk dubbel opgevat kan worden, zeker de nodige inhoud heeft en vooral een aantal uitmuntende acteurs heeft in het geval van Portman, Kunis en Hershey. Maar de topper die ik jaren terug in deze film zag is het voor mijn net meer.

Wow wat een topper is me dit. Ben blijkbaar wel fan van Aronofsky zijn werk en wat een sublieme Natalie Portman. Ik vond ballet altijd al wel iets facinerend hebben, net als de bijhorende muziek. De film dan opzich is zo krachtig weergegeven dat ik het tot in de huiskamer voelde. Ja dit was een zeer intrigerend en adembenemende film. Een zeer sterk drama, die vele horrorfilms verpulverd op vlak van, beeld, sound, spanning en beleving, ik noem hier nu horror, omdat hier toch een bepaald horrorgehalte in zit, die de zogezegde echte horror volledig omver blaast.

Schitterende film. Ik heb Black Swan in feite lang aan de kant laten staan omdat het (ogenschijnlijke) onderwerp me niet enorm interesseerde, maar dat was toch even fout ingeschat. De balletscènes worden gracieus en stijlvol in beeld gebracht, en de constant aanwezige klassieke muziek ondersteunt dit wonderwel, maar deze film bestaat uit zoveel meer. Het is in de eerste plaats vooral een verhaal over stress en druk, zware competitiedrang, en de mentale en fysieke gevolgen dat dit met zich meebrengt. Natalie Portman zet een schitterende prestatie neer, wellicht de beste die ik van haar heb gezien zelfs. De camera zit de hele film ontzettend dicht op de huid van personage Nina, waardoor je als kijker volledig verplaatst wordt in haar gemoedstoestand. Zeker op het einde brengt dit meeslepende en onthutsende effecten met zich mee, wanneer Nina mentaal steeds dieper wegglijdt en werkelijkheid van fantasie niet meer kan onderscheiden. Het laatste halfuur is een soort van psychologische body horror, waar je als kijker niet anders kan dan in meegesleurd worden. Ik werd in ieder geval niet meer losgelaten totdat de aftiteling begon.

De symboliek tussen wit en zwart, de white swan en de black swan, is doorheen de film heel fascinerend, en voldoende scènes blijven ambigu genoeg om tot de verbeelding te blijven spreken, ook nadat de film gedaan is. Nodigt in ieder geval uit tot meerdere kijkbeurten. Maar buiten die ambigue lagen, heb je in Black Swan fantastisch beklijvend camerawerk, is de film op audiovisueel vlak perfect, en staat er vooral een dieptragisch verhaal centraal. Op die manier is het allemaal iets 'reëler' en meer te behappen dan de meeste andere films van Aronofsky. 4.5*.

Ballerina Nina [Nathalie Portman] is in de zevende hemel wanneer choreograaf Thomas [Vincent Cassell] haar, ondanks een bepaald niet vlekkeloos verlopen auditie, de felbegeerde dubbele hoofdrol geeft in Tchaikovsky’s ‘Zwanenmeer’. De rol van de witte zwaan lijkt ze onder de knie te hebben, maar Thomas wil dat ze zich stort op de rol van de zwarte zwaan, de slechte tweelingzus. Daarvoor moet ze de duistere kant van haar persoonlijkheid aanspreken maar de zoektocht naar de schaduwkant van haar persoonlijkheid heeft grote invloed op haar geestelijke gesteldheid en de relaties met haar collega’s, waaronder Thomas’ afgedankte muze Beth [Winona Ryder] en Nina’s stand-in Lily [Mila Kunis]. Visueel verbluffende psychologische thriller met een glansrol voor Portman, die meer dan een jaar trainde om het lichaam van een ballerina te krijgen en een Oscar kreeg voor haar indrukwekkende werk, maar dit is het resultaat van voortreffelijke samenwerking op alle fronten en wist dan ook 12 BAFTA-nominaties in de wacht te slepen (alleen Portman won).

Ik wist dat de film ongetwijfeld een soort van concurrentiestrijd zou zijn dus wat dat betreft is het vrij voorspelbaar. Toch wordt de film behoorlijk intrigerend door de hallucinaties en de kracht van Portman's performance. Mila Kunis doet dat als tegenspeelster ook niet slecht. Het gaat niet enkel over ballet, maar over hoe obsessief het allemaal is om perfectie te bereiken, over de ups and downs, de tirannieke moeder, de psychose en ziekte. Ik denk dat het zowat mijn 2e film is over ballet. De eerste was een horrorfilm Livide, ook zeker een aanrader. Het heeft lang geduurd voor ik deze film zag maar de film viel me beter mee dan gedacht.

Laatste echt goede film van Aronofsky, die hierna toch wat serieuze steken liet vallen, of laat ik het anders zeggen: hij ging hierna een richting op die mij een stuk minder bevalt. Werd ook een stuk minder productief trouwens. Black Swan is misschien wel zijn beste film, een boeiend kijkje in het getroebleerde leven van een balletdanseres die de rol van haar leven mag spelen/dansen.

Visueel erg mooi, en hoewel niet direct spannend is het geregeld ongemakkelijk, met vrij veel verwijzingen naar een psychotische stoornis. Ik vraag me trouwens wel waarom de aanval (moord?) op Beth niet werd besproken- ik stel me zo voor dat Nina haar gezicht aan flarden had gestoken, iets wat toch als een lopend vuurtje zou moeten rondgaan in het balletgezelschap. Of het is niet echt gebeurd dat kan ook nog natuurlijk, maar verklaart de bebloede nagelvijl niet.

Portman is fantastisch, haar mimiek en oogopslag zo timide en onzeker, zo van het padje af ook. Ook de andere acteurs doen het trouwens goed. Na Portman's Oscaroverwinning was er nog een relletje omdat ze veel minder gedanst zou hebben dan werd gesuggereerd, en dat het vooral haar dance double was geweest die we zien dansen. Een relletje om niks, want niemand verwacht van een actrice zonder noemenswaardige balletervaring dat ze de moeilijkste bewegingen kan uitvoeren lijkt me, en haar acteerprestatie blijft ook zonder het dansen fier overeind. Terechte Oscar dus.

Voor een psychologische thriller mist dit subtiliteit. Het wordt er allemaal maar ingeramd: het roze kamertje van Natalie Portman, de dominante moeder met haar zelfportretten, lesbisch escapisme, het metoo verhaal van de company. De som ervan is even grotesk als de transformatie van Portman op het eind.
Het karakter van Portman heeft daarbij een groot manco dat het ongeloofwaardig maakt: de onzekerheid die ze de hele film etaleert zou het haar in real life niet mogelijk maken om de lead te nemen in zo’n miljoenenproductie. Goed gespeeld van haar? Het is niet slecht gedaan, maar het scenario is dus niet zo clever en met de haren getrokken al voel je dat ze duidelijk iets anders pretenderen.
Blijkbaar heeft Portman zich wel grondig voorbereid met een opleiding ballerina. Het is ook wel zo dat ze een dans doublure had. Over dat detail hebben Portman en co gezwegen tot na de Oscaruitreiking. Ook goed geacteerd dus. Ach ja Hollywood.

Zeker geen horror, veel psychologisch verward gedoe. Een ballet danseres die teveel opgaat in de hoofdrol van het Zwanenmeer. Heb af en toe moeten doorspoelen. Niet echt mijn meug. Wel van een knap stukje ballet mogen genieten.

Donker

Wie denkt dat hij of zij een mooie vrolijke dansfilm over ballet gaat zien komt bedrogen uit. Het is een goede film, heus. Ik denk dat er heel veel mensen zullen zijn die deze film de hemel in prijzen. Echter is het niet echt mijn soort film. Hij was mij veel te donker, en ging voor mijn gevoel soms toch echt de grens over tussen thriller en horror (al wordt horror niet genoemd als genre bij deze film). En zoals jullie waarschijnlijk wel weten: ik hou niet van horror.

Speculeren

Black Swan is een film voor mensen die ervan houden om naderhand nog uren of dagen door te speculeren over de betekenis achter alles. Speur het internet af en je komt heel wat speculaties tegen. Het is een film waarin ik de werkelijkheid en hallucinaties van Nina niet van elkaar kon onderscheiden.

Natalie Portman

Het verhaal zit sterk in elkaar, daar valt niet over te twijfelen. Natalie Portman, die mij altijd het meest zal bijblijven in de fantastische film V for Vendetta, zet een ijzersterke rol neer en weet te overtuigen. Dit geldt overigens ook voor de rest van de cast, maar Natalie Portman valt echt op. Mooi ook is om te zien hoe het personage Nina daadwerkelijk de transitie maakt van White Swan naar de Black Swan.

Conclusie

Black Swan is een sterke film. Dit komt echter niet tot uiting in mijn sterrensysteem omdat ik niet het juiste publiek ben voor de film. Wat wel het juiste publiek is? Mensen die een hele donkere en duistere film kunnen waarderen. Een film waarover je nog tijden kunt doorspeculeren achter de betekenis van elke scène. Het verhaal zit goed in elkaar, is goed gefilmd en goed geacteerd. Het is jammer dat het soort film gewoon niet mijn ding was, maar ik weet de film wel op waarde te schatten. Wanneer jij het juiste publiek bent dan zal je ongetwijfeld lovend spreken over deze film.

Black Swan van regisseur Darren Aronofsky is in esthetisch en inhoudelijk opzicht een zwart-wit film. Een film met in de hoofdrol Natalie Portman als de fragiele en geestelijk instabiele ballerina Nina die ten behoeve van haar dubbelrol als de witte en de zwarte zwaan in het ballet ‘het Zwanenmeer’ worstelt met de overgang van witte onschuld naar zwarte passie. Het is een tour de force die offers vraagt.

De eerste scène maakt de worsteling duidelijk en legt de intonatie van de film bloot. In de scène danst een in het wit geklede ballerina door een donkere ruimte. Met soepele bewegingen danst zij vol zelfbeheersing rond, maar verliest de controle als de in het zwart geklede tovenaar Von Rothbart opduikt die in het Zwanenmeer de rol van de antagonist inneemt. De droom van Nina is de prelude voor het gevecht dat Nina in de film zal gaan leveren. In de echte wereld moet zij de befaamde dubbelrol gaan dansen in een uitvoering van het Zwanenmeer onder choreografie van Thoma Leroy (een gedreven en ietwat enge Vincent Cassel). Terwijl Nina met haar perfecte danstechniek en onschuldige bevalligheid de witte rol met gemak beheerst, maakt Leroy haar duidelijk dat het bij de dans van de zwarte zwaan niet gaat om een perfecte techniek maar om hartstocht, verlangen en verleiding.

Nina is vooralsnog de prima ballerina, maar kan op elk moment vervangen worden als ze er niet in slaagt haar duistere kant te laten zien en zichzelf geloofwaardig naar een zwarte zwaan transformeert. Voor de labiele Nina is de transformatie van witte onschuld naar zwarte passie een weg met vele hindernissen. Haar ongezond onderdanige relatie met haar obsessief overheersende moeder (een verontrustende Barbara Hershey) alsmede Nina’s neiging tot zelfmutilatie duiden op een duistere realiteit die zich verbergt achter de eerste aanblik die het personage Nina tentoonspreidt. De aanblik van een onzekere, lieftallige, naïeve en kinderlijke jonge vrouw die zichzelf een ijzeren discipline oplegt om maar de beste ballerina te worden. Het is haar uitdaging om die gecontroleerde duistere kant open te gooien en in haar dans tevoorschijn te laten komen.

Ballet is geen zachtaardige kunstvorm. Confronterende beelden van ballerinavoeten die onder hevige druk staan bij het op en neer springen, tonen dat dansen een harde en pijnlijke vorm van kunst is. Behalve het zware lichamelijk aspect dat aan het dansen verbonden is, beklemtoont Aronofsky dat een ballet er op het toneel weliswaar als een collectieve inspanning uitziet, maar dat de onderlinge verhoudingen gedrenkt zijn in een zware concurrentiestrijd. Dansers kunnen elkaars bloed wel drinken. Nina voert een heftige strijd met ballerina Lily die technisch minder onderlegd is, maar die wel in het bezit is van verleidelijke charme en wilde passie. De weg die Nina moet gaan voert langs Lily die afwisselend lieftallig, sexy en boosaardig en gewoon goed door Mila Kunis wordt gespeeld.

Black Swan is een spannende film. De spanning neemt stapsgewijs toe en houdt gelijke tred met het verval van Nina van jonge talentvolle en van hoop vervulde danseres naar een persoon die zich verliest in dramatische waanvoorstellingen. Een persoon waarin de psychische instabiliteit steeds meer doorschemert. De weg naar de waanzin begint subtiel met kleine hersenspinsels en leidt uiteindelijk tot de vervaging van de grens tussen droom en werkelijkheid. Met elke scène neemt de sfeer van beklemming toe. Portman zet haar personage overtuigend neer. Een buitenbeentje dat nog bij haar moeder woont, geen vrienden heeft alsmede geen leven buiten het ballet. Ze speelt met verve dat geïsoleerde personage dat met een angstige blik de wereld inkijkt en met haar zeurderige schrille stemgeluid lichtelijke irritatie oproept. Ze maakt een dusdanige zwakke indruk dat je als kijker voortdurend zit te wachten op een moment van instorten. Op een moment dat de lat werkelijk eens te hoog wordt gelegd en de breekbaar ogende Nina onder de druk bezwijkt. Spannend hoor.

Controle, controleverlies en het streven naar perfectie zijn de belangrijkste thema’s in de film. En seks natuurlijk. Of misschien eerder de onderdrukking van seksuele driften. Een natuurlijk fenomeen dat Nina angstvallig onderdrukt omdat seksuele uitspattingen van welke aard ook de dam die de beheersbaarheid bewaakt kunnen doen bezwijken. De dam houdt zich in de echte wereld met behulp van een ijzeren discipline goed staande. In de droomwereld is dat aanzienlijk lastiger. Daar werkt een ijzeren discipline niet en krijgen seksuele prikkels de kans om door te breken. Ballet is immers een lichamelijke kunstvorm die met aanrakingen gepaard gaat. Bovendien is de aanwezigheid van de sexy Lily in Nina’s nabijheid ook een begrijpelijke reden om de dam te doorbreken. Ik begreep Nina’s vleselijke afdwalingen goed.

De beklemmende sfeer wordt niet alleen bepaald door de thematiek en het verhaal. De visuele vormgeving speelt daarin eveneens een belangrijke rol. Zo wordt het in de film nooit echt licht. De film speelt zich voornamelijk in binnenruimtes af die kunstmatig en niet overdadig verlicht zijn. Steriele, kille ruimtes. Onpersoonlijke ruimtes waarin de personages door middel van snelle cuts en met de camera dicht op de huid hun dynamiek verkrijgen. Het zijn indringende en beklemmende impressies.

Black Swan is een heerlijke paranoïde thriller. Onheilspellend, spannend. Een film die zijn zwart-witte esthetiek voortdurend onderbouwt. Een film vol spiegels en illusies. Een film met een mooie balans tussen verhaal en visuele vormgeving. Een film waarin de muziek van Tsjaikovski indrukwekkend klinkt en aan dit verhaal van verregaande toewijding en zelfdestructie een extra dreigende puls weet te ontlokken. Black Swan is een schitterende film.