Ikiru (1952)

Mijn vierde Kurosawa en deze film van hem bevalt mij tot nu toe het minst. Visueel gezien valt er weinig te genieten. Dat is echter nog niet zo erg. Het probleem is met name dat het verhaal geen moment echt weet aan te grijpen. De verhaalstructuur is vanaf het begin nogal voorspelbaar, het begint al met een voice-over die een groot deel van het plot uit de doeken doet. De vertolking van het hoofdpersonage mist bovendien overtuiging. Shimura weet zijn rol niet erg overtuigend te brengen en volstaat veelal met het hanteren van dezelfde (trieste) gezichtsuitdrukking. Na het overlijden van Watanabe, volgt een zeer langgerekt gedeelte waarin iedereen nog eens - zonder enige overtuiging - zijn zegje over de hoofdpersoon mag doen. Erg langdradig, na een toch al niet al te boeiend eerste gedeelte. Het ontbreekt de film met name aan overtuigingskracht en daardoor wordt het een te lange zit.

Niet het traditionele Japan wordt hier getoond, maar een verstedelijkte, gemoderniseerde, verwesterde samenleving. De enorme stapel dossiers op de achtergrond van het kantoor is een symptoom van de kafkaiaanse bureaucratie. Watanabe is vervreemd van z’n werk- en leefomgeving. Hij heeft decennialang stempels gezet zonder ooit iets concreets te verwezenlijken; z’n zoon is enkel in de erfenis geïnteresseerd.

De kankerdiagnose is het kantelpunt waarna hij beseft dat hij heeft vergeten te leven (“ikiru”). Tijdens z’n zoektocht naar zingeving leidt “Mefisto” hem door de hel van het uitgaansleven. Daar zit hij met een begrafenisgezicht tussen de feestvierders. Hij benijdt de levenslust van z’n jonge, vrouwelijke collega Toyo, in alle opzichten z’n tegendeel. De grap die zij in het begin vertelt, past bij het thema van zinloos ambtenarenwerk.

Het eerste bedrijf wordt omkaderd door een alwetende verteller, beginnende met een röntgenfoto. In het tweede bedrijf gaan z’n nabestaanden als detectives Watanabe’s laatste maanden reconstrueren. De camera staat vaak stil. Om de ruimte te vergroten is gebruik gemaakt van spiegels, ramen en deuren. Sake en rijstmaaltijden met stokjes worden afgewisseld met verkeerschaos, honkbal en een flipperkast. Rock ‘n’ roll en Afro-Cubaanse jazz contrasteren met het Japanse levenslied. Het is de zoektocht van een kleine man naar het antwoord op een grote levensvraag.

Ikiru is een interessante film die vooral aanslaat om zijn intrigerend concept waarbij een oude man gedwongen wordt na te denken over zijn leven wanneer hij geconfronteerd wordt met kanker. Het is een herkenbaar gegeven wanneer je als sterveling terugblikt op je leven en je de dingen die je al dan niet hebt gerealiseerd overschouwt. Wanneer Kanji dezelfde oefening bij zichzelf doet merkt hij op dat te weinig heeft geleefd en het motto "we werken om te leven" heeft omgedraaid.

Verder is het ook interessant om zicht te krijgen op zijn baantje als kantoorklerk. De bureaucratie druipt er vanaf en wanneer hij er niet is, loopt de ketting mank. Het overloos gezwetst over wie nu welke vraag moet behandelen of verantwoordelijk is ,is misschien iets dat we zelf ook al hebben meegemaakt als we aan een loket staan. Zo komt het speelveldje voor de kinderen er maar niet door een administratief kluwen. Kanji maakt er uiteindelijk zijn hoofddoel van.

De film is een zoektocht naar de zin van het leven, maar dit zware thema wordt gelukkig vrij luchtig gebracht. De typische elementen passeren de revue zoals het proeven van een losbandig liederlijk leven, al maakt dat al gauw plaats door (te nauw) op te trekken met een voormalige vrouwelijke collega. Grootste ergernis was toch wel de zielige pathetische blik die medelijden en zelfbeklag moest opwekken.

De film is tijdloos en doet ook jezelf nadenken om de dingen in het leven. In dat opzicht uitermate geslaagde film met een duidelijke boodschap. Tragisch en luchtig tegelijk. Zwevend tussen 3,5* en 4,0*. Mooi!

Kurosawa en kanker

Ikiru was nog zo één van die lange films van Akira Kurosawa die ik nog op mijn to-see lijst had staan. De Japanse cineast is en blijft één van mijn favoriete regisseurs maar zijn oeuvre leent zich niet voor elk moment van de dag. Het jaar 2020 zal de geschiedenis ingaan als een jaar waarin ik menig film heb gezien (ik denk zo'n derde meer dan mijn normale gebruik) en mijn to-see lijst is nu kleiner dan ooit. Hoog tijd dus om nog eens één van die lange epistels te tackelen.

De keuze viel dus op Ikiru en in de situering van het oeuvre van Kurosawa is dit wel wat een vreemde eend in de bijt. Ikiru is namelijk de enige film tussen Drunken Angel (1948) en Red Beard (1965) die niet met Toshiro Mifune is gemaakt. Dat is niet erg aangezien Takashi Shimura als Kanji Watanabe een meer dan degelijke acteur is. Ik ben wel wat op het verkeerde been gezet doordat hij er als een Charlie Chaplin lookalike uitziet op de poster maar in de film is hij dat gelukkig niet. Kurosawa heeft al wel eens vaker de kaart van de maatschappijkritiek getrokken en doet dat hier op een bepaalde manier opnieuw. De film is ruwweg opgedeeld in 3 segmenten nadat Watanabe te weten komt dat hij niet meer lang te leven heeft. In het eerste deel vlucht hij na de initiële schok weg in het nachtleven. Het wordt een roes van alcohol en veel geld die wel bekend zal voorkomen bij eenieder die al eens een serieus stapje in het leven heeft gezet. Daarna leert hij één van zijn collega's beter kennen en doordat hij gecharmeerd raakt door haar liefde voor het leven, besluit hij om toch nog iets positiefs te doen met de tijd die hem nog rest. Het is in de karakterontwikkeling die Kurosawa zijn hoofdpersonage laat doormaken dat de echte kracht van de film zit.

En dan komt het nieuws dat hij gestorven is toch nog net iets onverwachter binnen dan ik me initieel had voorgesteld. Het derde segment lijkt dan ook wat een stijlbreuk te zijn doordat het nu vooral de collega's op de wakedienst zijn die het hoge woord voeren. Veel speculatie (en ook veel alcohol) resulteren uiteindelijk in de algemene consensus dat het leven bovenal geleefd moet worden en dat ze zich een voorbeeld gaan stellen aan wat Watanabe met zijn laatste maanden heeft gedaan. Dat blijkt in de praktijk echter niet zo eenvoudig te zijn en we zijn terug bij af.. Een film uit 1952 maar anno 2020 nog altijd zo herkenbaar en het is dat wat ik altijd zo interessant vind aan het oeuvre van Kurosawa, hij weet toch erg vaak de juiste snaar te raken. Tel daar dan ook nog eens een uitstekende Takashi Shimura bij en je zit gewoon met een indrukwekkende film. Hij weet die perfecte balans tussen tragikomisch te maken en dat shot van Watanabe al zingend op een schommel in de sneeuw.. Je zou het zo willen inkaderen.

Toch is ook niet alles perfect te noemen. Het tweede segment met Toyo had misschien iets korter gemogen en ook de talloze loftuitingen van de collega's nemen hun tijd maar er staat zoveel ander moois tegenover dat ik het eigenlijk bijna de minpunten al vergeten ben. Vrijelijk geïnspireerd op De Dood van Iwan Iljitsj door Tolstoy, een boek dat ook al geruime tijd ongelezen op mijn boekenkast ligt.. Dat moet ook maar eens veranderen.

4*

Betere Kurosawa.

Eindelijk eens een film van de beste man die vanuit mijn kant wel boven de middelmaat scoort. Van Ikiru was ik me al langer bewust, maar ik had er gewoon niet zo'n zin in om deze zelf op te zoeken. Onlangs deel uitgemaakt van een stream waarbij ze twee Kurosawafilms streamde, en dan wordt het wel makkelijk.

Ikiru is anders dan de andere Kurosawafilms die ik tot nu toe heb gezien, want die andere twee waren actiefilms. Ikiru is een puur drama, die eerst even op gang moet komen. Eenmaal de stoom begint te blazen krijg je een sterke film voor de kiezen, met enkele weergaloze scenes. De film wordt ook goed vooruit geholpen door Shimura. Soms trekt hij iets te veel gezichten, maar in het algemeen is het een zeer sterke rol.

De film boeit voor een groot deel wel, voornamelijk tijdens het middenstuk. Shimura speelt een interessant personage die zeer boeiend is om te volgen. Enkele scenes zoals een scene met een piano zijn zeer sterk en bewogen me plots uit het niets bijna tot tranen. Dat had ik niet snel verwacht, maar de rauwe emoties komen sterk naar voren en Kurosawa weet hier optimaal gebruik van te maken.

Verdrietige film verder, die waarschijnlijk niet als feelgoodfilm bedoelt is. Kurosawa weet het gevoel van verdriet goed over te brengen wat tot veel mooie momenten weet te leiden. Vrolijk word je er niet van, maar je raakt er wel van onder de indruk. Dit gaat allemaal gecombineerd met sterk camerawerk en mooie stilering. Het maakt van de film een compleet en keurig geheel.

Naarmate we de laatste 40 minuten ingaan keert de film doordat Shimura plots sterft. De film wordt plots totaal niet interessant meer, en ondanks dat er nog wel enkele sterke scenes tussen zitten verdrinkt de film zichzelf in sentiment en de nieuwe invalshoek weet gewoon niet te boeien. Hierdoor weet Ikiru gewoon niet heel erg bevredigend te eindigen, maar dat neemt niet weg dat deze film enkele serieus sterke momenten had tijdens het middenstuk. Voor een groot deel erg geboeid gekeken, en Ikiru herstelt mijn vertrouwen weer een beetje in Kurosawa.

Mijn achtste Kurosawa maar pas zijn tweede zonder samoerai of historische achtergrond. Het Japan van na de oorlog ken ik vooral uit films van Ozu, toch wel de chroniqueur van die tijd, maar Kurosawa doet een behoorlijke duit in het zakje. Zowel visueel als qua inhoud.

Ondanks de hoge waardering stond deze film niet direct op mijn lijstje. Hoewel ik deze wel al een tijdje op dvd bezit in zo'n box wilde ik eigenlijk eerst wat andere boxen van hem bekijken. Maar nu de Britse kopie Living draait in de bioscoop toch maar snel eerst Ikiru zelf bekeken. Ik ken deze film als Ikiru, zonder te weten wat dat woord betekent. In de Engelse ondertiteling stond "living" wat ik dan wel geinig vond, dat die nieuwe film gewoon een vertaalde titel ook heeft.

De film bestaat uit twee delen waarvan het eerste het langste duurt, het beste is en sowieso steeds beter wordt. Er gebrut ook enorm veel met een hoog tempo. Visueel ook enkele leuke ideeën zoals dat shot door die slingerende kralen of dat meisje tussen die twee bussen. Sowieso al die avondscènes van club naar bar naar ander nachtelijk vertier is enorm vermakelijk om te zien en soms zelfs ontroerend.De hoofdpersoon raakt me soms wel (met dat lied), soms echter vind ik hem te zwaar acteren. Net iets te stil, net iets te veel en vaak voorover gebogen lopen. Zo wordt hij meer een karikatuur om de inhoud en thema's van de film te onderschrijven dan daadwerkelijk een mens. Inhoudelijk ook boeiend over bureaucratie en de plek van de mens in de moderne samenleving, al vind ik Ozu daar net wat sterker. Maar dat stukje aan het begin waar iemand van het kastje naar de muur wordt gestuurd is wel enorm grappig.

Ja, dat tweede deel van de film zakt wel weg uiteindelijk, het tempo gaat naar beneden en ondanks enkele mooie scènes en beelden (op het speelveldje) is dit deel visueel minder boeiend en duurt de film net te lang. Maar op basis van al het goede wel 4,0*.

Van apatische ambtenaar die niets echt doet met zijn werk behalve de dagen tellen naar iemand die zich vastbijt in een issue die in andere omstandigheden zijn zijn ondergesneeuwd in de bureaucratische molen .

Eigenlijk gaat de film meer over het bureaucratische systeem dan over een man die nog maar een paar maanden te leven heeft .

de film duurt erg lang maar toch was dat niet zo'n heel groot probleem , al met al ging het toch nog redelijk vlot naar mijn beleving .

De superhoge score vond ik toch wat teveel van het goede 3 sterren leek me toch wel meer op zijn plaats .

En zowaar nog een Kurosawa die ik effe mee moest pakken vanwege de Top250, en het gaat ondertussen beide kanten een beetje op met deze regisseur die ik het ene moment best goed vind en het andere moment niet echt aan mij besteed is. En Ikiru was daar een mooi voorbeeld van en toont beide kanten.

Aanvankelijk begon ik de film met de lichte vrees voor een oubollige levensles maar daar maakt de film in eerste instantie korte metten mee. Want de oude uitstraling, 1952, het stemmige zwart wit, en de spot waarmee de ambtenarij wordt gedreven is innemend te noemen. Al snel zitten we daarna met Watanebe bij de dokter waar de ongerustheid van hem af te lezen valt, en vooral de scène in de wachtkamer, nerveus schuivend op de bank terwijl een vreemdeling een rits aan symptomen op dreunt, is goed. Het is werkelijk een somber vooruitzicht extra kracht bij gezet door het gezicht van Watanebe en de soundtrack waarop de dokter daarna het gevreesde bevestigd. Het lijden wordt daarna opgeslokt en vooral niet verteld in een beeld dat mij typerend Aziatisch lijkt omdat een mens niet met zichzelf te koop loopt en het grote wegkwijnen is begonnen.

En ansich spreekt de boodschap/aanklacht van die hersenloze massa, die zich van dag naar dag sleept en slechts een monotoon ritme van eten, slapen en werken weet aan te wenden, mij wel aan. Het totaal opgeslokt worden door keurslijf, gewoontes en verplichtingen, het totale verlies aan identiteit, wensen en dromen. En soms moet een mens heel hard met de neus op de feiten gedrukt worden voordat de essentie van het leven doordringt, iets dat weer verschillend is voor ieder ander. In dit geval mondt dat uit voor Watanebe dat hij het belang van zijn werk inziet en zo 'the final mark of his life' achterlaat of dat nu begrepen wordt door de omgeving of niet.

Goed dus, heel wat opzich, interessant toch...? Mwoah...de film heeft een interessant thema en enkele malen wordt er goed opgebouwd qua scène, drama en boodschap. Maar net zo vaak verzand het geheel in mijn beleving in lange scènes, met een overdaad aan melodrama, moeilijke gezichtsuitdrukkingen en veel, heel veel, dialoog zonder dat ik in bepaalde fases veel verandering zie bij Watanebe. De film duurt naar mijn mening dan ook te lang en weet het gevoel, dat in de beginfase enkele keren echt goed was, niet vast te houden, met de overdramatische krokodillentranen van de collega's op het einde als de druppel dat de film definitief doorslaat naar de verkeerde kant.

Afijn, het mag duidelijk zijn dat Ikiru ondanks een aantal sterke momenten niet mijn ding blijkt te zijn en dat waarschijnlijk ook niet gaat worden. Veel zal in het tijdsbeeld van '52 gezien moeten worden en wellicht dat Ikiru vanuit dat inzicht een psychologisch inzicht betreft dat alleen maar een groter probleem geworden is. Maar voor mij is het onvoldoende voor een plek in de Top250.

Niet mijn klassieker maar de boodschap is universeel. 140 minuten is wel heel lang voor deze filosofische karakterschets, en als Kurosawa film is dit een heel ander soort film dan ik gewend ben. Gevolg is dat er wel wat stukken in zaten waar ik me halfslapend doorheen moest worstelen (in drie stukken van 45 minuten bekeken). Een uur korter en dat was een prima film geweest. Het hele stuk na zijn dood was het minst interessant.

De film flakkert nu en dan eens op wanneer de anders melancholische en zwijgzame Watanabe het woord neemt in plaats van te mompelen, zoals tegenover die jonge levenslustige vrouwelijke collega bij wie hij zich goed voelt. De bestaanscrisis die de man doormaakte is makkelijk te begrijpen. Als je dood aangekondigd wordt sta je eens stil over wat je leven heeft betekend tot op dat punt. Tot het besef komen dat je tijd hebt verspild komt dan ondraaglijk over.

Verstokte gamers en andere beeldscherm/smartphone addicts zouden zich ook eens moeten afvragen of ze aan het leven zijn of gewoon bestaan en vegeteren. Ga buiten en leef, het kan snel voorbij zijn.

Ik ken Tolstojs De Dood van Iwan Iljitsj (1886) waarop de film is gebaseerd en de Engelse remake Living (2022) zodat ik de film niet helemaal met een open geest heb kunnen kijken want enerzijds de ‘originele’ Living zag en anderzijds verbaasd was dat de film in zekere zin het tegendeel van Tolstojs verhaal is: waar Tolstojs verhaal gaat over hoe te sterven, gaat de film over hoe te leven (hetgeen wel een raakvlak heeft: als je betekenis weet te geven aan het leven, kun je gelukkig sterven). Waar de hoofdpersoon in Tolstojs verhaal een uitputtende strijd levert tegen het bewustzijn van de dood en pas in de laatste seconden van zijn leven het licht ziet, ziet de hoofdpersoon in Kurosawa’s film meteen het licht als hij het ergste vreest waarna hij op zoek gaat naar de zin van het leven die hij via z’n levenslustige collega ontdekt. De film is knap bedacht en gemaakt – hij is erg lang maar verveelt niet – maar heeft minder diepgang dan Tolstojs verhaal: zoals ik al bij Living schreef voelt het als een kerstfilm want de hoofdpersoon is een soort Scrooge die als ambtenaar een leeg leven leidt (hij is een ‘zombie’) en wakker schrikt door het doodvonnis van de kanker waardoor hij tegen het eind van z’n leven alsnog het licht ziet en z’n leven betert, dat wil zeggen: z’n leven betekenis geeft door kinderen een speelplaats te bezorgen. Het leven moet geleefd worden met passie en een doel (en dat is niet het stempelen van formulieren) waarnaar ook de titel verwijst.

De film gaat over de zin van het leven maar is ook een maatschappijkritiek: het is bovenal een film tegen de bureaucratie die de burger van het kastje naar de muur stuurt en daarmee het leven van de betrokken ambtenaren leeg en doelloos (initiatief nemen om iets voor elkaar te krijgen is een doodzonde voor de ambtenaar) en het leven van de burger gefrustreerd (bureaucratie maakt de democratie disfunctioneel) maakt. De kanker maakt van de hoofdpersoon een rebel en een held omdat die hem tegen het systeem laat opstaan. Het voornemen van zijn collega’s om zijn voorbeeld te volgen faalt; in de moderne bureaucratie vergt het moed èn een doodvonnis om een held te zijn.

Vrij lekker ritme tot bij de begrafenis. Daarna… pff.

Dit was m'n 3de Kurosawa. Een tweetal weekjes geleden gezien, en veel shots en scènes blijven toch wel weer op m'n netvlies gebrand. Het is een wat meer onderkoelde film en in principe een vrij langzame, trage karakterschets, maar ik was weer erg overtuigd. Dat absolute meesterschap in cameravoering en -positionering, belichting en die prachtige zwart-wit-fotografie maken dit weer enorm 'objectief' plezierig om naar te kijken. Elk beeld kan je inlijsten. Als filmliefhebber is het prachtig om zoiets op het grote scherm te kunnen zien. Maar waar Ikiru vooral beklijft, is het emotionele aspect, en dit komt niet in het minst door de enorm menselijke acteerprestatie van Takashi Shimura, die met zijn zielige kop, waterige ogen en voorzichtige, hese stem enorm veel sympathie en meelij weet op te wekken. Hij hoeft zelfs nog niets te zeggen, alleen zijn blikken spreken al boekdelen. Hij zuigt je zo mee de film in.

En voor 2/3 van de film was ik echt hélemaal mee, en op dat moment zat het misschien zelfs op een wat hogere score. Vooral de hele sequentie waarin hij met de dichter op stap gaat en het bruisende nachtleven induikt, vond ik fantastisch. Maar vanaf zijn dood komt de flow van de film tot een halt, en duurt het ook eventjes vooraleer je er terug lekker inzit. Misschien doelbewust - Kurosawa speelt wel vaker met wisselende vertelstructuren en perspectieven - maar het komt niet helemaal goed uit de verf, en het duurt te lang vooraleer er toegewerkt begint te worden naar de emotionele climax op de schommel. Wat dan wel weer een tergend mooie, pijnlijke afsluitende scène is.

Een 'nadeel' aan het feit dat Kurosawa zo bizar veel invloed heeft gehad en nog steeds heeft, is dat ik eigenlijk bij 3 van de 4 films die ik van hem zag de afgelopen maand, het verhaal al letterlijk kende. Een aantal jaren geleden zag ik de remake van deze film - het Britse 'Living' - en hoewel ik dat een goede film vond, moet ik nu constateren dat dat soms bijna een shot-voor-shot remake was. Enfin, dat mag, maar Ikiru had op die manier weinig verrassingen voor me. Wat natuurlijk geen fout van de film is, integendeel. Maar daardoor vond ik de laatste veertig minuten wel wat lang duren.

Maar toch dikke 4* wel weer.