Meeuwen Sterven in de Haven (1955)

Jammer dat de Franstalige dialogen niet ondertiteld werden. Nou ja, de dialogen met het jonge kind Gigi beperkten zich toch tot 'vang de bal', 'je bent verdrietig', etcetera.

Guyke zegt het al: het overvloedige wannabe artistieke. Mooie zwart-wit fotografie, lekkere jazzy soundtrack. Waarom het hoofdpersonage doelloes rondzwerft wordt pas duidelijk ergens midden in de film door een flashy en hippe flash-back (prachtige 5-7 minuten trouwens), maar de rest van het verhaal (inclusief zijn ontmoetingen met Gigi (het weeskind), de schippersvrouw en de dame met lichte zeden) voelt echt aan alsof het allemaal erbij is gefutseld. De laatste minuten, de achtervolging, zit ook niet helemaal lekker in elkaar.
Ach, een aardige prent uit de Belgische cinema-geschiedenis. Maar er is meer nodig dan arti-farti om een film geheel tot zijn recht te laten komen.

België kende natuurlijk al langer films, maar dat bleef vooral beperkt tot documentaires, reportages en komische lokale films die meer het theater naar het grote doek brachten. Na WO II was er een explosieve interesse in cinema over heel Europa. TV was nog vrij nieuw en nu de oorlog gedaan was, wilden mensen meer zien van de globale filmwereld. Ook in België, waar vooral gekeken werd naar Amerikaanse, Engelse, Franse, Italiaanse en Zweedse films. België bleef wat staan trappelen bij de komische werken en documentaires die vooral lokaal succes hadden, maar niet mee konden op de trein van de internationale films. Meeuwen sterven aan de haven maakte daar verandering in. Niet evident, omdat het nieuw en modern was en zeker voor die tijd gedurfd.

De film werd gemaakt door jonge cineasten met acteurs uit Antwerpen. Niet onlogisch, omdat 9 op de 10 films uit begin jaren '50 van Antwerpen kwamen. Julien Schoenaerts was de nieuwe Vlaamse Marlon Brando en de film zelf werd op de eerste plaats een visuele prent. Je merkt meteen invloeden uit de Fransen en Italiaanse naoorlogse films en vooral de film The Third Man. Als Antwerpenaar kan ik uiteraard ook genieten van de beelden uit deze mooie stad. En de bijhorende passende jazzmuziek maakt het helemaal sfeervol.

De film werd een succes met een nominatie voor de gouden Palm in Cannes en een release over heel Europa tot zelfs in de Sovjet-Unie. De film-noir is zeker een mijlpaal in de Belgische filmgeschiedenis. Het is echter een stijl die niet meer werkt bij het grote publiek. Gelijkaardige films als Umberto D., Ladri Di Biciclette, Les Diaboliques of Du Rififi chez les Hommes zijn grote films, maar eerder in de categorie van de arthouse en minder die van het grote doorsnee popcornpubliek.

Is de film goed, ja eigenlijk wel. Het is niet het best uit het genre of van ons land, maar voor liefhebbers van de film-noir is dit best wel genieten. En persoonlijk doet de aanwezigheid van Antwerpen zeker goed. De film is in België een witte duif gebleken niet meteen de nodige opvolging kreeg. Maar zowel de acteurs als de regisseurs zouden later op hun eigen weg, zeker grote namen worden. Het was meer dan een experiment...

Toch wel een bijzondere Vlaamse film. Eigenlijk al een nouvelle vague, met een melodramatisch intrige, waarbij een sfeer van gelatenheid domineert (een man op de vlucht, de onderdrukte positie van de prostituee, het eenzame, geadopteerde meisje). Ook de beelden van de haven, de binnenstraatjes, de industrie op de achtergrond, de symboliek...ademen somberheid uit en zitten voortdurend in het verhaal verweven.

Film was destijds erg populair en ik herinner me dat de titel onder de bevolking doorleefde en gebruikt werd bij toepasselijke toestanden uit het dagelijks leven.

Blikvanger in deze film is Dora Van Der Groen, die een mooi staaltje acteren afgeeft. Zo zien we deze actrice ook in haar jongere jaren en, merkwaardig genoeg, is het erg mooi vast te stellen dat haar stijl, 50 jaar later in "Pauline en Paulette" nog even charmant en kunstig is.

Zowat de enige Vlaamse/Belgische productie die gebruik maakt van het film noir idioom? Historisch te situeren naar het einde toe van de klassieke film noir periode. De sfeerschepping in dit crimineel drama in zwart-wit vind ik subliem dankzij de fotografie en belichting. De intro zet al meteen de toon. Julien Schoenaerts (ver)dwaalt in de verlaten straten van Antwerpen terwijl Tone Brulin om de hoek loert, op zodanige manier belicht en in beeld gebracht dat het wel een scène lijkt uit The Third Man met Orson Welles en Joseph Cotton. Enter de zitherachtige muziek op de klankband die eveneens een fatalistische kwaliteit aanlevert. Ok, de invloeden zijn makkelijk te duiden, maar anderzijds een welkome afwisseling met de schier eindeloze Kiel & Vanderheyden komedies die op dat moment de Vlaamse film domineren.
Te vermelden is nog de inbreng van Jack Sels en orkest op de klankband, in die tijd een belangrijk voortrekker van de Belgische jazz.
De nachtelijke scènes in deze film zijn dus echte pareltjes, maar ook de dag scènes zijn een genot voor het oog met een dynamische regie, prima fotografie en slimme montage.

Behalve de visuele elementen is er ook nog een inhoudelijke insteek verwant aan de film noir. Het personage van Julien Schoenaerts wordt achtervolgd door zijn verleden en heeft (typisch ook in Amerikaanse noir) af te rekenen met oorlogstrauma. Verder speelt het verhaal zich af tegen de contouren van wereldhaven Antwerpen met mooie stads- en havenzichten, de anonimiserende stad als factor is aanwezig.
Prima finale met de afzetting van het nietige hoofdpersonage achtervolgd wordt door de politie tegen gigantische installaties met onwerkelijke vormen.
Het scenario vind ik in het algemeen degelijk en realistisch uitgewerkt. Geen flauwekul van onder de kerktoren hier maar eerder het anonieme grootstadsgevoel.

De acteerprestaties zijn zonder meer bovengemiddeld tot zeer goed, met Julien Schoenaerts als uitschieter. Zijn wanhoop voelde ik tot in de huiskamer. Andere opvallende naam is Dora van der Groen in de rol van prostituée en zoals steeds stelt ze niet teleur.

Meeuwen Sterven in de Haven lijkt me vooral een aanrader voor noir liefhebbers en in die zin heb ik er van genoten.

Ik zou eens in mijn archief moeten duiken of dit voor mij de oudste Belgische film is die ik zag. Het zou best kunnen. Mijn derde denk ik met Julien Schoenaerts in een hoofdrol. Hij doet het ook hier vrij goed als mysterieuze ronddolende man. Voor de kijker is het een uur lang niet duidelijk wat er precies aan de hand is. Wel wenst hij zo snel mogelijk de stad of het land te ontvluchten.

Prima sfeersetting van Antwerpen, de nauwe gekasseide straatjes, de Grote Markt met het imposante beeld van Brabo. De Markt waar je destijds met je auto nog kriskras kon rond tuffen en kon stoppen om een foto te laten nemen. Mooie beelden ook van de haven, de schepen met het laden en lossen van de vracht.

Het is wachten op de ware toedracht die pas wordt onthuld na een nachtmerrie van de man. Zijn relatie met de kleine Gigi was innig. Vandaag de dag misschien gezien de tijdgeest eerder eng dan innig, het subplot met de prostituée vond ik minder interessant of zelfs overbodig. In zijn geheel een geslaagde maar ondergewaardeerde film. Welke pakweg veertiger en jonger weet het bestaan van deze film? Bitter weinig denk ik en dat is toch jammer.

Wel oké.

De Vlaamse film zal, vermoed ik, nooit mijn favoriete cinema worden. Ook Meeuwen Sterven in de Haven heeft last van hetgeen waar ik het meest op afknap: dat propere taalgebruik, 'jij' in plaats van 'gij'. Het voelt dermate gekunsteld aan en doet me vaak denken aan volwassen mensen die normaal dialect praten, behalve tegen baby's en kleine kinderen. Dan moet hun taalgebruik opeens mooi en liefst zo correct mogelijk zijn.

Met Julien Schoenaerts loopt een, voor zijn tijd, goede acteur rond - een stille karakterkop. Ook hij moet AN praten en dat komt de film niet ten goede. Spijtig, want voor de rest is dit wel een degelijke film. Geen typische Vlaamse film met boeren die sociale wantoestanden aankaarten, maar een poging tot een moderne film. En dat voor 1955 - het is ongetwijfeld ook de oudste Vlaamse film die ik tot op heden gezien heb.

Met een stille Antwerpse haven, keurig geschoten in indringend zwart-wit, als decor heeft men goud in handen. Aan sfeer ontbreekt het niet. De poging om er geen verfilmd amateurtoneel van te maken, maar filmisch iets af te leveren is niet vergeefs gebleken. Dat het me dan niet over de hele lijn kon bekoren, neem ik maar voor lief.

3