Things to Come (1936)

Het is duidelijk wat hier de zwakke plekken van zijn: het acteren is soms overdadig dramatisch in de stijl van de zwijgende film, het beeld van hoe de toekomst er fysiek uit zal zien zegt (zoals wel vaker in SF-films) vooral iets over de opvattingen van de tijd waarin de film gemaakt werd, het middelste deel (de scènes in de ruïnes van Everytown met Ralph Richardson als warlord) valt qua urgentie enigszins uit de toon bij de twee andere delen, en Wells' toekomstvisie van een verlichte semi-Platoonse technocratie is even benauwend en cryptofascistisch als de (ongenoemde maar duidelijk herkenbare) vijand die in de oorlog van het eerste deel wordt bestreden.

        Toch kan ik niet anders dan deze film het maximale aantal sterren geven. We zijn inmiddels wel wat gewend als het gaat om het realistisch weergeven (of in ieder geval zoveel mogelijk benaderen van de realiteit) van de impact van oorlogsgeweld, en het eerste deel van Things to come kan wat dat betreft uiteraard niet in de schaduw staan van, ik noem maar wat, Saving Private Ryan of Un long dimanche de fiançailles, maar de montage van beelden, de snelheid van vertellen en het gevoel van chaos en paniek dat uit de massascènes spreekt maakt van de eerste twintig minuten van deze film nog altijd een enerverende ervaring. Daarnaast is de knappe montage van beelden aan het begin van het derde deel (van futuristische mijnbouw? het leek wel een korte film van Bert Haanstra!) nog altijd indrukwekkend, en getuigt het vervolg van dat deel (draaiend om het afschieten van het "ruimtekanon") nog altijd van een groot verteltalent, zowel qua script als qua verfilming.

        Bovenal echter bezit deze film twee kwaliteiten die hem nog altijd uittillen boven het gros van andere science-fiction. Allereerst zijn daar natuurlijk de fantastische decors en setontwerpen: eerst Everytown dat in puin wordt gelegd, daarna de ruïnes waarin Gordon, Harding en Cabal aan het régime van The Boss worden onderworpen (met die prachtige "retiring room" die laatstgenoemde zo mooi mogelijk heeft opgetuigd zonder dat hij echter iets heeft kunnen doen aan alle kogelgaten en granaatinslagen op de geravageerde muren), en tenslotte de wereld van de toekomst, vol ruime pleinen, fantasierijke hoogbouw, monorails en telecomringen, prachtig vormgegeven en vol wide shots waarop goed te zien is dat er kosten noch moeite zijn gespaard.

        Daarnaast heb ik nog altijd eerbied voor de pure moed en de ambitie van producer Alexander Korda om Wells' uitgebreide en soms sombere toekomstvisie een dergelijk episch canvas te bieden. Hoewel het hier in feite slechts gaat om drie episodes uit de toekomst (oorlog, barbarij en brave new world) heeft het verhaal door de decors, de massascènes, de details en de ideologische discussies een veel groter bereik en lijkt het wel of de kijker de verre toekomst in wordt geworpen, vèr voorbij de horizon. En dat laatste is een ervaring die ik ook bij veel moderne SF nog altijd niet ben tegengekomen (2001 ?).

        Inmiddels is deze film al bijna 80 jaar oud, maar het is verbazingwekkend hoezeer hij mij heeft meegesleept, hoeveel vaart hij nog altijd heeft en hoeveel vuur en intensiteit er nog altijd uit spreken.

        Overigens is hier ook Wells' oorspronkelijke en uitgebreidere film treatment te vinden, en daarin wordt ook iets meer ruimte gegund aan de positie en de argumenten van Theotocopulos en Raymond Passworthy. Ik heb de film op DVD in een versie van een kleine 90 minuten bekeken, maar wellicht zijn die passages wèl opgenomen in de langere versie van 117 minuten op een speciale uitgave op DVD of Blu-ray.

Bijzondere SF-film uit 1936! Een schets van de toekomst wordt neergezet met daarbij het juist voorspellen van de Tweede Wereldoorlog. Daarna was het natuurlijk koffiedik kijken, maar sommige dingen uit 2036 kwamen niet vreemd over: platte schermen, hologrammen en zelfs een soort van Apple Watch. Dat gedeelte was ook het tofst. Daarvoor viel het toch een tikkeltje tegen. De film is namelijk ook een hele beschouwing op hoe de beschaving functioneert met een belerende toon. Door gebrek aan personages en slechte dialogen tussen deze en gene scoort dat stuk niet al te best.

Bijna eng accurate voorspelling van de gebeurtenissen in de 20e eeuw. Met fascistische veroveringsdrift, biologische oorlogsvoering en grote kloof tussen arm en rijk. En met een open einde. Dat is ook wel sterk.

Archaïsche sciencefiction met een verhaal dat te ambitieus blijkt voor een productie uit de jaren dertig. De technologie was destijds nog niet voldoende ontwikkeld om de futuristische ideeën correct te weerspiegelen. Het 'Retrofuturisme' oogt vandaag de dag weliswaar enigszins charmant, maar veel meer dan een oude gimmick is het niet. Opvallend trouwens hoe ze steeds weer zoveel moeite steken in allerlei practical effects, om dan zo goed als niets te veranderen aan het taalgebruik. Je ziet zoveel gedetailleerde schaalmodellen, groteske machines, hier en daar enkele accurate toestellen zoals flatscreentelevisies en tablets, maar van zodra er iemand zijn mond opendoet wordt je meteen honderd jaar terug de tijd in gekatapulteerd. Het acteerwerk is stijf en vooral prekerig. Acteurs zijn in feite niets meer of minder dan een medium om alle moraaltjes te verspreiden. Hierdoor is het moeilijk om een connectie te vormen met de personages, al was dit blijkbaar de bedoeling van de makers. Het verhaal zelf is onderverdeeld in drie delen die van elkaar worden gescheiden door grote sprongen in tijd (en ruimte). Eerst de aanvang van de Tweede Wereldoorlog in 1936, daarna een Mad Max-achtige toestand in 1970 en tenslotte een blik op de toekomst in 2036, waar voor het eerst in de geschiedenis van de mensheid een raket naar de maan wordt geschoten. Die hele affaire rond de maanlanding is echter vrij bizar. Niet alleen zaten ze er bijna 70 jaar naast, de raket zelf schijnt niet over een motor te beschikken en wordt gewoon de ruimte ingeschoten en aan zijn lot overgelaten. Hoe gaan ze ooit de nodige manoeuvres uitvoeren om het ding op de maan te doen landen? Enfin, alle delen waren qua decor en algemene aankleding meer dan behoorlijk, maar voor de rest blijft er weinig nazinderen. Het tweede deel bevatte net iets te veel onderling gekibbel en kon best ingekort worden.

In 1933 deed H. G. Wells drie voorspellingen: er zou een nieuwe wereldoorlog komen, een wereldwijde pandemie en bemande vluchten naar de maan. Het is allemaal uitgekomen, al kloppen de volgorde en de details niet altijd. Ook leven we niet in ondergrondse steden.

De plaatsnaam Everytown doet denken aan Everyman of Elckerlyc. Het begint realistisch, maar geleidelijk aan wordt het meer fantasie. In de tweede helft gaat het vooral om het heropbouwen van de beschaving. Dingen die destijds ernstig bedoeld waren, kunnen nu op de lachspieren werken, maar in elk geval is het een leuk tussendoortje voor liefhebbers van science fiction en dystopieën.

Wings over the World.

Ooit misschien een minuut van gezien, in de tijd dat zwart-wit nog vrij gewoon was, en die naam was zo ongeveer het enige wat me bijgebleven was. Daar bleek dus deze film en de naam H.G. Wells bij te horen, en dat kwam mooi uit als tegenwicht voor de hoofdfilm van vanavond: Metropolis.

Wellicht uiteindelijk beide uit hetzelfde brein ontsproten, want dat Metropolis leentjebuur speelde bij o.a. het werk van Wells is wel duidelijk. Toch is dit een heel andere film - rauwer, veel minder gelikt en strak. En met geluid, want de toekomst kwam met rappe schreden.

Als toekomstbeeld heb ik met deze film eigenlijk net zo weinig als met Metropolis. Voor het voorspellen van een nieuwe wereldoorlog had je halverwege de jaren-30 bepaald geen kristallen bol nodig - Duitsland en Japan waren al ruimschoots met de wapens aan het rammelen tenslotte. Noch was het vergezocht om een wereldwijde pandemie te voorzien, want de Spaanse Griep had net huisgehouden. Mensen op de maan, mwah - daar zou je dan iets in kunnen zien, maar als we in de film op dat punt uitkomen lijkt het middel toch verdacht veel op dat van Jules Verne, en die was toch echt bepaald eerder met zijn boek. Waar Wells in ieder geval extreem naast zat is in dat er vrij snel een einde aan de oorlog kwam - even afgezien van de periode van dekolonisatie. En hij heeft ook helemaal gemist wat we nu meemaken: de onbalans van de economie en de beschikbare grondstoffen. De introductie van de glorieuze toekomst krijgt daar toch een wat wrange smaak van.

Visueel is het allemaal een stuk minder gelikt dan in de tegenhanger, of tenminste in de eerste twee delen. Niet vreemd, want het moet een land in oorlog uitbeelden. Qua setbouw misschien nog wel meer werk dan de gladde wandjes van Metropolis, en het oogt ook een stuk realistischer en herkenbaarder. Anders wordt het in het derde deel, waar we een toekomstbeeld van Everytown krijgen - daar denk ik dan van dat het het Engelse woord voor Almere is. In Everytown is een soort art-deco stijl gebouwd, die ik hier en daar wel wat herken in de kantoorpanden in Amsterdam-Zuidoost. Wellicht klopt dat onderdeel van Wells' voorspellingen dus inderdaad.

Qua film is het allemaal net een tandje te veel, te groots, te veel ambitie en te weinig inzicht in wat een film tot een film maakt. Tegelijkertijd is ook zichtbaar dat het dan wel een film met geluid is, maar dat er nog te weinig ervaring was met hoe dat dan werkt en op welke manier je daar een verhaal mee vertelt. De teksten die de acteurs uit te spreken krijgen voelen hier en daar wat potsierlijk aan, en de acteurs zelf lijken ook niet echt erg op hun gemak.

Als drieluik samen met Modern Times en Metropolis vind ik Modern Times toch als enige echt geslaagd, en ook als enige nog echt op zichzelf te waarderen in plaats van een oordeel met kwalificatie. Maar een film die 'voor die tijd' heel knap was, is dat nu niet beslist meer, en daar is ook deze weer een voorbeeld van.