Eureka (1983)

Eureka wordt wel eens omschreven als een ' film maudit' nl een meesterwerk dat echter bepaalde zwakheden toont en waar er samenhang ontbreekt. Ook voor mij. Het laatste deel (de rechtbank scenes zeg maar) is zwak. Opgevat als een analyse van de relatie tussen Tracy en Claude maar zeer theatraal met veel dialoog en een sentimenteel melodrama als einde. Daarom klasseer ik Eureka net onder de meesterwerken Don't look now, Bad timing en Walkabout.

Maar vergis U niet. Eureka is meer dan de moeite waard. Begin is subliem, in British Columbia, waarin een vrouw als een soort orakel Jack McCann als een bezetene naar het goud drijft met wondermooie beeldtaal en montage. En cross cutting van bordeel naar de sneeuwvlakte waarin een freudiaanse geslachtsgemeenschap verborgen zit. Het bladergoud dat gulpt uit de rotsspleet, het houweel van McCann dat de rotswand penetreert ... ga dat zien !

Daarna gaat het naar het tropisch privé eiland van McCann met de spanningen (McCann versus de maffiosi, met zijn partner, met zijn schoonzoon die volgens hem met zijn dochter trouwt voor zijn rijkdom) en de ondergang van McCann vormt de hoofdbrok. Roeg filmt dit niet als een traditioneel drama maar met een mystieke dimensie. Personages (de dochter, schoonzoon, partner, vrouw) zijn op zoek naar de ziel van McCann die alles heeft en aan niemand iets wil verschuldigd zijn. Een rituele dood is zijn deel (wat een magistrale sequentie dat vooraf gegaan wordt door een al even indrukwekkende sequentie van de voodoo praktijken). Roeg mengt hier 3 lagen door elkaar nl het kosmische, de WO II achtergrond en de privé perikelen van McCann.

Eureka is eerder een beleving dan louter kijken en volgen van een verhaal. Er zijn ook verwijzingen naar Citizen Kane met Eureka als een Xanadu, met McCann als een rijke kluizenaar. Cinema van Roeg vertaalt zich in associaties met de beeldtaal dmv cross cutting montage. Zo creëert hij een soort voorgevoel, een noodlot, een onzichtbare kracht die een gebeurtenis inleidt.

Tijdens het Internationaal Film Fest Gent wordt er een retrospectieve gehouden (het classics programma) van Roeg als cineast én als Dop (Director of Photographie). Met Theresa Russel als voorzitter van de jury van de officiële competitie op het 52 ste editie van het festival en die als actrice in 6 films van Roeg te zien was. Van 8 tot 19 october in Gent. Meer info : filmfestgent.be

In het voorwoord bij het programma boekje schrijft Patrick Duynslaehger het volgende :

Roeg schept met zijn gefragmenteerde vertelling, subliminale beelden,,non-lineaire mozaiek montage een cinema die elke vorm van realisme en literaire traditie ver achter zich laat.

U bent gewaarschuwd

Op de wikipedia staat een wel aardig overzicht van wat je wellicht allemaal wel niet in deze film zou kunnen zien. En wellicht is daar ook wel wat van aan. Ik zie er ook de aanleiding voor wat voor mij de oorzaak is waarom de film niet werkt - er zit een waar gebeurd verhaal achter. Wellicht verklaart dat waarom er net teveel inhoud, te veel vertelling is, waarom zeker het tweede en derde deel draderig en zelfs overbodig aanvoelt. De neiging om te willen vertellen hoe het afliep, zoiets, maar het effect is een onsamenhangend en inconsistent geheel dat geen vragen oproept en ook geen antwoorden geeft. Totdat de film aanvoelt alsof het beter zou zijn om te kijken zonder geluid, want visueel is het eigenlijk allemaal even prachtig, met regelmatig de vervreemding die Roeg als altijd zo fraai onder controle heeft.

De cast is erg fijn, met voorop Hackman (die kennelijk regelmatig ruzie had met Roeg, en in ieder geval geen positieve indruk maakte op Russell, als je de wikipedia daarmee geloven mag). En ons aller Rutger, hier nog met een behoorlijk lelijk accent dat hij later toch beter wist te maskeren. Theresa Russel (toen mevrouw Roeg) op haar mooist, met een paar erg mooie scenes maar ook wat lelijke. Mickey Rourke die helaas te weinig uit de verf komt, te weinig sinister en evil mag zijn. Joe Pesci die niet irriteert - en waar ik nog niet uit ben of dat nou goed of fout is. De mooie en wulpse heks Frieda van Helena Kallianiotes.

Visueel is het eigenlijk allemaal even fraai - niet voor niets dat me door het hoofd schoot dat de film misschien wel beter tot zijn recht komt als je 'm zonder geluid, zonder titels kijkt. Want als je daar het fraaie citaat van David Sterrit naast legt, ja, daar is echt wel wat van aan inhabited by characters who'd be tedious even if they didn't talk, talk, talk through one self-indulgent scene after another.

Daar wou ik het maar bij laten.

111 grootse en obscure meesterwerken

Ik heb me voorgenomen mijn 111 favoriete films te herzien. De volgorde is random.

#49 – Eureka

Eureka was waarschijnlijk de eerste echte arthousefilm die ik zag en ik was meteen verkocht. Een film die werkte met vorm en sfeer in plaats van gewoon een verhaal te vertellen. Een film waar je in kon dwalen en die je dwong er zelf over na te denken.

Tel daar de prachtige beelden van Nicolas Roeg, de geweldige cast – Gene Hackman, Theresa Russell, Rutger Hauer, Ed Lauter, Joe Pesci, Mickey Rourke en Joe Spinell – en natuurlijk een van de intrigerendste en visueel uitbundigste moordpartijen ooit op film vastgelegd bij op, en je begrijpt waarom Eureka lange tijd mijn favoriete film aller tijden was.

En nog steeds vind ik de film waanzinnig.

Dat begint al met die schitterende opening in het onherbergzame sneeuwlandschap. Op mysterieuze tonen zien we twee mannen vechten, terwijl Jack McCann in een mix van ruig realisme en bijna mystieke droombeelden wordt neergezet als een van de laatste goudzoekers. De ultieme selfmade man. De scène waarin hij het goud vindt, is een soort aards orgasme. Roeg op zijn best.

Maar juist daar zit ook meteen de tragiek van de film. Want wat als je het absolute hoogtepunt van je leven al hebt bereikt? Wat komt er daarna nog?

Jack heeft alles bereikt wat hij wilde bereiken en juist daardoor heeft hij niets meer om naar te streven. Dat thema spreekt me enorm aan. De wijze les van Eureka: piek niet te vroeg.

Vervolgens maken we een enorme sprong naar een tropisch eiland. Een prachtige tegenstelling tussen de ontberingen van vroeger en de luxe van nu. Jack is inmiddels steenrijk, woont in een schitterend landhuis en heeft alles wat een mens zich materieel kan wensen. Maar gelukkig is hij allerminst.

De overeenkomsten met Citizen Kane zijn dan ook opvallend. Ook Jack is een selfmade miljonair die alles kan kopen, maar steeds verder geïsoleerd raakt in zijn eigen rijkdom. Zelfs de moeizame relatie met zijn dochter doet denken aan Kane: bezit en macht blijken uiteindelijk waardeloos als je geen grip hebt op de mensen van wie je houdt.

Dan dient de maffia zich aan om een deal te sluiten waar Jack geen enkele interesse in heeft. En de vraag wordt: hoe krijg je een man die alles al heeft zover dat hij toch iets opgeeft?

Verwacht alleen geen lineair antwoord, want Roeg vertelt meerdere verhalen tegelijkertijd en laat verleden, heden, herinneringen, voortekenen en dromen voortdurend door elkaar lopen.

Eureka gaat over succes, over opvolging en erfenissen, maar vooral over toeval en voorbestemming. Hoeveel van ons leven bepalen we eigenlijk zelf?

Tarotkaarten, horoscopen, kabbala, voodoo en glazen bollen zijn dan ook geen toevallige versieringen, maar bepalen de vorm van de film. Eureka is een mozaïek van scènes over een leven dat langzaam als een kaartenhuis in elkaar stort. En ergens lijkt Jack dat zelf ook te weten.

Het is ook een film over de illusie dat geld gelukkig maakt. Geld geeft Jack vrijheid, maar geen geluk. Hij heeft zijn hele leven gevochten om onafhankelijk te zijn, maar zit nu gevangen op zijn eigen eiland.

Zijn dochter, gespeeld door de aantrekkelijke Theresa Russell, destijds de vrouw van Nicolas Roeg, die haar als geen ander sexy in beeld wist te brengen, lijkt dat geluk juist wel gevonden te hebben. Niet in geld, maar in haar liefde voor Claude, de al even gladde en charmante Rutger Hauer.

Zo spint Roeg een doolhof van scènes waarin je als kijker makkelijk kunt verdwalen. Maar dat is uiteindelijk ook precies de bedoeling. Het leven zelf is tenslotte ook een zoektocht naar geluk zonder helder pad dat iedereen kan volgen.

Eureka laat je dwalen tussen rijkdom en leegte, toeval en voorbestemming en liefde versus bezit. En dan is er nog het prachtige einde, waarin Roeg zonder alles netjes uit te leggen de cirkel rondmaakt en je terugbrengt naar waar het in Eureka werkelijk om draait. Niet om wat je uiteindelijk vindt of bezit, maar om het zoeken zelf.

En juist daarom is het nog steeds een van de meest intrigerende en fascinerende films die ik ken.

Meesterwerk

5*

Het geëxperimenteer met visuele spelletjes en surrealistische montage trekt de aandacht in deze film. Scene's worden verbonden op basis van visuele gelijkenissen. Beweging, een kleur of een geluid in de ene scène trekt je direct mee naar een compleet andere plek of tijdstip. Visueel ziet het er mooi uit maar erger ik me aan het kolderieke en veelvuldig gebruik van inzoomen om extra betekenis te suggereren.

Inhoudelijk is het onsamenhangend en weet het me niet te boeien. Een bonte verzameling getormenteerde personages wordt opgevoerd in deze moderne mythe over de vloek van het materiële bezit. Hauer acteert met zijn ergernis opwekkende welbekende maniertjes de Trickster (die tegelijkertijd charmeert en bedreigt), de vreemdeling die binnendringt in het koninkrijk van Jack McCann.

De rechtbank scene is een bizarre en surrealistische epiloog die gekenmerkt wordt door theatraal en grotesk acteerwerk. Wie het heeft gedaan en het presenteren van hard bewijs lijkt niet van belang te zijn, het is een gek schouwspel in plaats van een gedegen juridisch proces.

Roeg weet mij niet te overtuigen.