Meningen

Brzezinka, voorheen bekend als Birkenau, is tegenwoordig een dorp met tweeduizend inwoners. In 1943 woonde daar een zekere Rudolf Höss met z’n vrouw en vijf kinderen. Wat zich even verderop afspeelde, wordt niet getoond. Het is een voorbeeld van een ellips, waarbij de toeschouwer zelf de leemten in moet vullen. Visuele hints zijn de muur met prikkeldraad en de schoentjes van dode kinderen. Auditieve hints zijn geschreeuw, gehuil, geblaf, schoten en het gedreun van machines en treinen.

De nachtelijke scènes zijn geschoten met een thermografische camera. Een Pools dienstmeisje wordt dan gevolgd. Rudolf houdt z’n kinderen zoet met een sprookje voor het slapengaan. Er is een wrange gelijkenis met het verbranden van de heks in de oven in Hans en Grietje.

De dissonanten van Mica Levi passen bij het onderwerp. Daartegenover staat muziek die toen populair was, zoals de walsen van Strauss. In een compromisloze stijl benadert Jonathan Glazerom deze donkere historische periode.

Carice van Houten is camerageniek en lijkt het licht op te zuigen in een voor de rest grauwe omgeving. Ze speelt een complexe rol als infiltrante die verschillende maskers op moet zetten en uitwendig glimlacht terwijl ze van binnen walging voelt. Ook zingen gaat de actrice uitstekend af. Voor Paul Verhoeven was het een terugkeer naar Nederland, wat hij benadrukt met een knipoog naar Turks Fruit (1973). Achter op de fiets tilde Monique van de Ven op dezelfde manier haar benen op.

Voedselbedelingen, bombardementen, uniformen, onderduikers en moffenhoeren geven een vrij realistisch beeld van deze periode, maar het is toch vooral een spannende thriller. Van de nazi's wordt een beeld geschetst dat ze naar buiten toe orde en discipline handhaafden, maar binnenskamers braspartijen hielden. Het zijn niet de goede geallieerden tegen de slechte nazi's. Grof geweld, willekeur en onrecht kwamen ook tijdens de repressie voor. Müntze is een sympathieke Duitser, terwijl er maar liefst drie verraders zijn die Rachel ten onrechte vertrouwde: een politieman, een notaris en een verzetslid. Kantelpunten zijn het ontmaskeren van de drie verraders en de herkenning van Franken aan het litteken onder z'n rechteroog. Het begint en eindigt in Israël zoveel jaar later. Kort voor het einde is er een matchcut van het Hollands Diep naar de Dode Zee. Nog een belangrijke scène met water is de vluchtpoging in de Biesbos.

De titel kan symbolisch duiden op een zwarte bladzijde in de Nederlandse geschiedenis, maar letterlijk verwijst hij naar het zwarte aantekenboekje van notaris Smaal. Na z'n dood steelt Rachel steelt dit uit z'n binnenzak om haar onschuld te kunnen bewijzen. Nog een terugkerend motief is de chocolade die Amerikaanse soldaten meebrachten. Wegens de oorlogsschaarste was die in Nederland vrijwel onverkrijgbaar. Deze chocolade redt Rachels leven wanneer ze na een inspuiting met insuline haar bloedglucosespiegel omhoog moet krijgen. Haar troeven zijn moed, vindingrijkheid en de bereidheid om tot het uiterste te gaan.