Sans Toit ni Loi (1985)

Sans toit ni loi is een speciale film voor mij. Het is één van de eerste films waardoor ik het fenomeen speelfilm zo ben gaan waarderen. En één van de eerste die ik destijds van tv had opgenomen op video en nog vaak heb bekeken. Nu heb ik dan eindelijk de officiele dvd gekocht en kan ik de film ook in goede beeldkwaliteit bekijken. Waardoor die overigens wel veel meer low-budget overkomt. Sommige scenes lijken met een gewone video camera opgenomen te zijn. Maar feit is, dat ik het ook nu, na al die jaren, nog steeds een heel erg mooie film vindt over de laatste dagen van een zwerfster in Frankrijk. Het is ook een mooie roadmovie die een mooi beeld geeft van Frankrijk en zijn landschappen. Maar wat me ook nu weer opviel, is dat de film zo mooi opbouwt. In het begin heeft het zwerven allemaal nog best wel iets romantisch en avontuurlijks, maar gaandeweg wordt het toch wel duidelijk dat het eigenlijk allemaal helemaal niet zo'n pretje is.

Tenslotte wil ik nog vermelden dat de dvd twee hele interessante bonussen heeft. Een documentaire met de maakster en een aantal spelers achttien jaar ná de film. En een interessante documentaire over de Poolse componiste van de muziek en de 12 "travellings" die verwerkt zijn in de film.

Wat indertijd toch echt wel indruk maakte komt nu wat gedateerd en simpel op me over. De momenten-tussendoor waarin degene die dit stukje van het verhaal trekt zijn of haar bespiegelingen verwoordt komen wat potsierlijk over - dat was toen misschien heel vernieuwend, ondertussen is dat toch wel eens eleganter gedaan. En de maatschappijkritiek is ook wel eens mooier uitgedrukt.

Net als Sandrine Bonnaire. Mooi gespeeld, daar echt geen woord van kritiek op. Maar is het zo bijzonder dat daar een Gouden Leeuw bij hoort? Ik zie het er niet direct aan af. Onderhoudend is het beslist, maar niet heel bijzonder.

Niet mijn ding. Ik kan met niet aan de indruk onttrekken dat de diverse episodes van het verhaal op elke willekeurige manier aan elkaar geplakt kunnen worden. Omdat het veelal om een herhaling van zetten gaat, zou het eindresultaat volgens mij hetzelfde zijn. Agnès Varda licht maar een klein tipje van de sluier op over de motieven van de dakloze zwerfster. Daardoor blijft het een vlak geheel en is het moeilijk empathie voor haar te krijgen en eigenlijk heeft de film dat wel nodig.

Sans Toit ni Loi is de derde film die ik zie van Agnès Varda. Hoewel elke film van een andere decennium is, valt de stijl van Varda wel te herkennen. Die is veelal sober, soms neigend naar het minimalistische.

De stijl past hier wel goed bij het onderwerp. Het maakt het leven van de zwerfster, waar niemand echt oprechte interesse lijkt te hebben, nog net wat grauwer en minder aangenaam. Sandrine Bonnaire speelt een prima hoofdrol. Ik kreeg op sommige momenten best wel wat medelijden met haar. Dat uitzichtloze leven is vervelend en eentonig en dat maakt Varda ook goed kenbaar door bepaalde zaken ook te herhalen.

Het niveau is erg constant. Weinig echt hoogtepunten, geen dieptepunten, maar door de eerder genoemde zaken wel bovengemiddeld goed.

3,5*

In de herziening!

Het releasebeleid in Nederland qua classics is nog steeds bedroevend qua aanbod, maar heel af en toe duikt er zowaar nog een film op die interessant genoeg is om aan te schaffen.

Het Franse platteland in de winter van 1985, koud, grijs en dor en hier loopt Sandrine Bonnaire rond te zwerven en in een soort van semi-documentaire stijl zien we de mensen waar ze kort of langer contact mee heeft.

Gouden Leeuw in 1985 en de film staat nog steeds stevig overeind.

Sans Toit ni Loi verteld in halve documentaire-stijl het verhaal over de laatste weken van een jonge zwerfster. Waarom ze rond is gaan zwerven wordt echter nergens duidelijk en de mensen die ze tegenkomt komen maar weinig van haar te weten.

Ik had niet verwacht dat een film met zo'n ongebruikelijke vertelmethode zo prettig weg zou kijken. Het werkte ook allemaal best goed. De afwisseling van het leven van de zwerfster, de interviews met de omstanders en de huishoudster die haar gedachten direct in de camera verteld. Ergens is het een soort voorloper van wat Martin Scorsese in Goodfellas zou gaan doen.

De film laat eens een keer iets anders zien als de paradijselijke Provence waar we aandenken bij Frankrijk. In Sans Toit ni Loi is alles smerig, vervallen en troosteloos. Toch hebben de landschappen nog steeds een aantrekkingskracht en weet Agnès Varda de troosteloosheid van de locaties juist erg goed te gebruiken. Ook de klassieke muziek en de (Franse) rock passen erg goed bij het tijdsbeeld en de toon.

Uiteindelijk weten we nog steeds niet waarom het meisje is gaan rondzwerven. Varda geeft nergens een oordeel en stuurt niet in een bepaalde richting en we weten het als kijker evenmin als de 'geïnterviewden'.

Schrijnend. Met name op het gebied van hygiëne en verval en sociale ellende. De korte interview intermezzo's zijn typisch Varda en geven de film een unieke vorm.

Een zwaar bevochten vrijheid, die in de praktijk geen vrijheid is omdat ze ofwel niet wenst te doen wat logischerwijs van haar verwacht wordt, of dat ze gevraagd wordt op te rotten.

Ik zou Sandrine Bonnaire ook niet hebben herkend, als ik niet vooraf had gelezen dat zij de hoofdrol speelt.

Het einde is bekend omdat de film er mee begint, maar wanneer dit op het eind ook weer op die wijze afsluit komt het toch aan als een mokerslag.

Mijn tweede Varda en opnieuw maakt ze indruk.

Ik kende deze film eigenlijk enkel van de poster, dus het was een film die ik volkomen blind in ging.

Het bleek een mooi rauw, maar ook menselijk portret te zijn van de laatste weken uit het leven van een vrouwelijke zwerver. Een fijne sfeerschepping en goed gespeeld. Prachtige soundtrack ook.

Had in mijn ontdekkingstocht blind de Vargas box van Artificial Eye gekocht. Net iets minder compleet en de helft goedkoper. Wist niet goed wat me te wachten stond. Maar na twee film bekruipt mij toch al een gevoel van spijt. Maar ach, heb er nog een flink aantal te ontdekken uit de huidige box.

4*

Bijzondere film. Varda hoorde van iemand dat hij een dode (mannelijke) zwerver had gevonden. Dat onthield ze altijd en werd het uitgangspunt voor de film. Varda veranderde de hoofdpersoon in een vrouw. Onder meer op basis van Varda die leven van daklozen bekeek en zelfs zelf even rondzwierf,

De film geeft een portret van Mona puur gebaseerd op haar interacties met anderen. We weten maar een beetje over wat haar achtergrond kan zijn omdat ze bepaalde dingen aan anderen vertelde. De mensen die ze tegenkomt willen soms wel helpen maar niet te veel en niet te lang en Mona wil soms wel hulp maar ook niet te veel en te lang en met verplichtingen. Mona is impulsief en wantrouwend, heeft geleerd om haar eigen belang boven dat van anderen te zetten en hecht zich nauwelijks aan andere mensen.

Dat zorgt voor een bijna filosofische film. Een die veel vragen stelt maar er niet zoveel beantwoord. Over zwerven en wat wij zien als sociaal vallen. Maar ook over mensen kennen als je maar een flardje van hun leven meemaakt. Dat uit zich ook in de stijl. Meerdere malen is er een lang trackingshot waar de hoofdpersonen in en uitlopen. En er zijn interviewfragmentjes. Waar de mensen die Mona ontmoet heeft kort een opmerking over haar maken. De film laat zien dat iemand zo onkenbaar is. want een volledig beeld van Mona is er zo niet.

Tegelijk is het ook een soort tocht die grotendeels langs de zelfkant van Frankrijk voert. Huishoudsters met criminele vriendjes, idealisten die buiten de maatschappij proberen te leven, Arbeiders uit Noord-afrika die met zijn allen in een vies huis wonen.

De vorige film die ik van Agnès Varda had gezien was Le Bonheur en gevoelsmatig kunnen deze niet verder uit elkaar liggen. Vrolijk wordt je allerminst van de situatie waarin Mona zich bevindt, maar het is wel een film geworden die me vanaf het begin heeft kunnen meeslepen. Over de achtergrond van Mona komen we weinig te weten en we worden meteen in de laatste weken van haar leven gedropt.

De kracht van de film zit hem voor mij in twee zaken. Ten eerste wordt de film nooit sentimenteel. Varda heeft Mona nooit als een zwakke vrouw voorgesteld die door pech in de situatie is beland waar ze nu zit. Mona is een vrouw die haar eigen keuzes heeft gemaakt, soms sterk en soms zwak overkomt, maar eigenlijk nooit echt medelijden opwekt. Veel regisseurs zouden haar in de slachtofferrol duwen om zo makkelijk op het sentiment in te werken.

Mona ontmoet verschillende mensen die vooral aanvoelen als echte mensen. Sommigen slagen erin om een band met haar te scheppen zoals de vrouwelijke professor en de Tunesische gastarbeider. Sommigen willen haar wel helpen, maar willen dan zo snel mogelijk van haar verlost zijn. Maar bovenal voelt het allemaal menselijk en geloofwaardig aan. Ze hebben ook allemaal hun mening klaar over Mona die gedeeld worden in kleine interview momentjes. Erg leuk gedaan en ook hier komen typische menselijke trekjes naar boven. Sommigen hebben hun mening al klaar over Mona o.b.v. een vluchtige interactie en sommigen laten ook meer het achterste van hun tong zien in de interviews, zoals de vrouwelijke professor die vindt dat Mona stinkt, maar hier niets over durft te zeggen.

Ik vermoed dat deze film nog eventjes in mijn hoofd gaat blijven rondhangen en hoewel het einde van Mona reeds gekend is in het begin, is de weg daar naartoe erg meeslepend.

4*