Napoléon Vu par Abel Gance (1927)

Ja Gance laat hier af en toe geweldig camerawerk zien, dat moet gezegd worden. Vooral de split screens zijn erg goed. Het leven van Napoleon Bonaparte is op zich ook interessant en Gance heeft er een heus spektakel van gemaakt.

Toch vond ik de film bij tijd en wijle best lang duren. Met een film als Greed, die ik noem, omdat dat de enige andere film is uit de jaren '20 met zo'n enorme lengte die ik gezien heb, kan deze film zich niet meten. De film heeft zijn sterke momenten, waaronder het reeds genoemde sneeuwballen gevecht, maar ook de laatste twintig minuten mogen er zijn.

De film is soms wat langdradig en de steeds repeterende orgel/pianomuziek is ook niet altijd even sterk. Jammer vond ik ook dat het verhaal slechts over de jeugd en het begin van Napoleon's carriere gaat en niet over zijn hele leven. Al begrijp ik dat gance nog plannen had voor een vervolg hierop, maar dat is er blijkbaar niet meer van gekomen.

Napoleon is een heel behoorlijke film, die technisch erg goed is, maar desondanks ook zijn mindere punten heeft. Een voldoende resteert.

3,0*

Episch werk die enkel de 'Rise' van Napoleon beschrijft. Zo maakt de kijker kennis met hem als klein jochie die heldhaftig een sneeuwbalgevecht voert tot en met de verovering van Italië. Daartussen zit een heleboel Franse geschiedenis, waar enige voorkennis wel handig is denk ik. Al met al vond ik het een best gave film, die goed te doen was. Wel een beetje overdreven en heroïsch aangezet, maar dat was wel allemaal te accepteren.

Regisseur Abel Gance heeft er een erg groot en gaaf edit-feestje gemaakt met allerlei montagetruken. Je kent het wel, lekker snel beelden op de kijker afvuren en dat soort dingen dus . Op het eind van de film gebruikt hij een of andere drie-luik-techniek, waarbij (meestal) drie camera's tegelijkertijd gedraaid moeten hebben en die beelden naast elkaar getoond worden. Niet helemaal geslaagd vond ik dat, maar zeker leuk geprobeerd.

Ik had overigens de bijna vier uur durende versie (één van de kortere) te pakken en het schijnt dat Gance nog vijf andere biografische delen over Napoleon wou maken. Lekker ambitieus dus! Zo had ik best wel wat van de Russische veldtocht, Waterloo of de ballingsschap in St Helena willen zien. Maar helaas voor hem was dat iets te ambitieus en kostbaar.

Napoleon in de Royal Festival Hall in Londen, zaterdag 30 november.

Eigenlijk is er maar één manier om Napoleon goed te bekijken en dat is onder orkestrale begeleiding en met een scherm dat groot genoeg is om Gance’s/Napoleon’s alziende oog enigszins recht te kunnen doen. Gance en Napoleon, eigenlijk is dat twee keer hetzelfde. Beiden hadden ze de ambitie om boven alle normaal menselijk proporties uit te stijgen. Een soort van supercinema had Gance op het oog. Napoleon wilde aanvankelijk een universele republiek oprichten, om zo de goede aspecten van de Franse revolutie aan de rest van de wereld te schenken. Wereldvrede had hij aanvankelijk op het oog; oorlog was slechts een noodzakelijk kwaad. Echter, oorlogvoeren was datgene waar Napoleon het allerbeste in was en zijn vaardigheden als briljant strateeg toonden zich al in zijn kindertijd. De film neemt diezelfde naïviteit over en is daarin misschien niet altijd even subtiel. Het lijkt misschien een simplistische verheerlijking, maar met de spoken van de revolutie zinspeelt Gance op de latere delen die nog moesten komen (maar nooit kwamen), de vernietiging en de val die voor de hoogmoed kwam. Maar de nadruk van dit deel ligt zeker op de onmetelijke visie van Napoleon. De kracht van de film zit ‘m dan ook in de onmetelijke proporties die Gance deze heeft meegegeven. De gigantische, maar meer dan gerechtvaardigde speelduur, de meer dan nauwgezette weergave van het tijdperk, Albert Dieudonne die in principe gewoon Napoleon was, de vooruitstrevendheid, de visie, het naar huidige maatstaven nog altijd duizelingwekkende camerawerk, het gebruik van handheld camera’s tijdens het sneeuwbalgevecht of de achtervolgingsscène, de camera die in de conventiescène aan een kroonluchter heen en weer deint op golven van de boot van Napoleon, het naakt in de dansscène, de drieluik finale die niet meer op een gewoon bioscoopscherm past en de abstractie opzoekt.… Eigenlijk is er te veel om op te noemen. De film barst gewoon uit z’n voegen van de energie en de creativiteit. In één woord: gewéldig!

Onder begeleiding van de Londen Philharmonic Orchestra met Carl Davis als componist en dirigent komt dit geheel nog veel meer tot leven. De dynamiek van een orkest is vele malen groter dan die van je luidsprekers, de fidelity ongelimiteerd hoog, en de akoestiek van de Royal Festival Hall vele malen beter dan die van je huiskamer. Het feit dat uiterst getalenteerde mensen van vlees en bloed dit urenlang voor je opvoeren zuigt je nog veel meer in de film. De drieluikfinale met panoramisch beeld eist gewoon een enorm scherm. Op je computerscherm of je flatscreen valt het gewoon niet te bekijken en in je lokale bioscoop zul je de film niet aantreffen. De finale is echt een unieke ervaring die je zelf meegemaakt moet hebben. De staande ovatie was dan ook volkomen terecht. 5*

P.S. Als je geluk hebt kan je nog kaartjes krijgen voor de screening met orkestrale begeleiding in de Ziggo Dome, zondag 15 juni 2014. Ik kan je dat absoluut aanraden.

Een vijf en een half uur durende (zes uur oorspronkelijk, er is nog steeds materiaal verloren) film over Napoleon, die slechts het begin had moeten zijn van een zesdelige reeks waarbij ieder deel zo'n lengte had. Gemaakt in 1927, dus een stomme film. Je begrijpt al snel dat Abel Gance aan ambitie geen gebrek had. Aan talent gelukkig ook niet. Zijn Napoléon is een van de meest excentrieke filmprojecten die ik ooit gezien heb. Een zoals ik er nog nooit een gezien heb en nooit meer zal zien. Lachwekkend slecht op vele manieren, hopeloos veroudert ook, maar tegelijkertijd nog altijd enorm krachtig, overweldigend, inspirerend, boeiend en vooruitstrevend.

Even voorop: deze film is GROOT. Niet alleen in lengte (maar dat ook natuurlijk), maar in concept, schaal, inventiviteit en ook qua gebaar. Gance moest een hoop technieken zelf uitvinden om tot zijn visie te komen en ondanks dat dit absoluut valt in de categorie populair entertainment (voor zover een film met een dergelijke lengte ooit populair kan worden) is het tevens soms bijna avant-garde. Onder de voor zijn tijd gebruikte vernieuwingen zitten razendsnelle montage, complex gebruik van superimpositie, multi-splitscreens, handheld camerawerk (iets wat toendertijd nog bijna onmogelijk was), camera's die aan trapezes zwieren, een voorkeur voor filmen op locatie (niet vanzelfsprekend in die tijd, en Gance wilde zo veel mogelijk op de plaatsen filmen waar zijn hoofdpersoon ook echt is geweest), spel met kleurtinten en natuurlijk een tryptich van drie schermen naast elkaar.

Niets is te gek voor Abel Gance en het moge duidelijk zijn dat de bewondering die hij had voor zijn hoofdfiguur voortkwam uit persoonlijke identificatie want alles wijst erop dat Gance de grootsheidswaan van Napoléon deelde. De toon en schaal van de film is zo enorm big dat andere beroemde filmische epossen zoals Die Nibelungen, Metropolis of latere werken als Ben-Hur, Lawrence of Arabia of Lord of the Rings er intiem en klein naast lijken. Voor Gance bestaat bijna alleen het grote gebaar. Hij wil dat je onder de indruk bent van Napoléon en hij zet alles op alles om je te overweldigen. Dit is een van de minst subtiele films ooit gemaakt.

Het is ook een perfecte combinatie van filmische vernieuwing en inhoud. Gance weet precies hoe hij het maximale effect moet bereiken met behulp van zijn vernieuwende technieken en heeft daarvoor een onderwerp gekozen dat duidelijk aan zijn hart ligt. Hij vernieuwd niet om te vernieuwen, maar omdat dit is wat hij lijkt te denken dat Napoléon verdient. Die camera aan de trapeze bijvoorbeeld wordt gebruikt in een scène waarin de nieuwe leiders van Frankrijk na de revolutie in grote onenigheid belanden en er een soort grote oproep in een grote hal ontstaat. De camera zwiert dan over de massa mensen heen om de golven van de historie te symboliseren. Intussen wordt er gesneden naar Napoléon die op dat moment in een bootje richting Frankrijk vaart, een letterlijke storm trotserend. Deze montage en het gebruik van de camera hebben een effect dat moeilijk te vangen is op papier, maar het is bij het kijken moeilijk om niet kippenvel te krijgen.

Misschien nog knapper is dat Gance dit praktisch de hele speelduur weet vol te houden. De opening, met het meest epische sneeuwballengevecht ooit, is waarschijnlijk mijn favoriete stuk. De manier waarop hij het ontstaan van La Marseillaise als een grootse gebeurtenis toont is inhoudelijk bespottelijk, maar compleet pakkend. En zo gaat het maar door, van hoogtepunt naar hoogtepunt. Na vier uur zit er een half uur dat gewoon doodleuk als een romantische komedie bestempelt kan worden. Hierin verandert de toon wat en wordt de tot dan toe perfecte Napoléon als iemand afgebeeld die moeite heeft een vrouw te versieren. Deze korte wisseling van toon was welkom en het contrast met het voorafgaande maakt de sequentie alleen maar grappiger. Wel moet ik toegeven dat mijn aandacht wat verslapte tijdens de slag om Toulon, geheel gefilmd in het donker; te donker helaas en met weinig oog voor overzicht, waardoor ik op een bepaald moment gewoon elk gevoel voor wie, wat en waar verloor. Een smet op een verder compleet meeslepende film.

Er zijn ook andere imperfecties, om het maar zacht uit te drukken. In feite vallen die allemaal onder hetzelfde probleem: een compleet gebrek aan enige vorm van subtiliteit. Gance schildert hier echt alleen in brede stroken. Hij gelooft in Napoléon alsof hij een God was en zo wordt het ook afgebeeld hier. Verwacht geen psychologische diepgang, geen gevoel dat je naar iemand aan het kijken bent die ook maar enigszins een echt mens lijkt. Verwacht geen genuanceerde visie waarin zowel goede kanten als slechte kanten van Napoléon belicht worden. Hij kan misschien niet koken en is onhandig met de vrouwtjes (gek eigenlijk, de echte Napoléon schijnt een enorme charmeur te zijn geweest), maar vergis je niet: deze man is God. Hij kan tegenstanders verslaan door er alleen maar naar te kijken en doet dit meerdere malen in de film. Na iedere grote daad (en dat zijn er hier veel) krijg je minstens één shot - of liever een stuk of tien shots - waarin het beeld van Napoléon afgewisseld wordt met die van een adelaar.

Daar komt nog eens bij dat Gance Frankrijk hier portretteert als het beloofde land dat als enige lichtbaken bestaat in een verder verdorven wereld. Iedereen moet het voorbeeld van Frankrijk volgen en Napoléon gaat dit mogelijk maken. Het is moeilijk om niet aan het nazisme te denken, al was dit soort nationalisme natuurlijk erg populair over de hele wereld voordat Hitler er een naar smaakje aan gaf. Niettemin, de film is soms bijna eng in zijn bijna fascistische geloof in zijn onderwerp en land van herkomst. In zijn pompeuze symboliek is het dan ook vaak lachwekkend en ik was niet de enige in de zaal die geregeld moest lachen om de overdreven manier waarop Gance land en held in een schaamteloos verafgodend licht plaatste.

Deze subtiliteit betekend ook dat het als geschiedenisles niet echt werkt. Er is veel tijd voor de Franse revolutie en de nasleep ervan, maar toch voel je ook hier duidelijk dat Gance met grote verfstreken werkt. De geschiedenis wordt maar vaag duidelijk, in erg vrede lijnen, alsof Gance er vanuit ging dat alle kijkers bekend waren met wat er in de late 18e eeuw allemaal gebeurde in Frankrijk en dat iedereen wist wie wie was (in Frankrijk wist het publiek dat toen waarschijnlijk ook, eerlijk gezegd). Persoonlijk vond ik het ook jammer dat Gance weinig overzicht geeft bij de veldslagen. Ik kreeg nooit een goed gevoel van wat Napoléons taktieken waren en waar de genialiteit hem in zit.

Dat is enorm harde kritiek. Geen normale film zou die overleven. Maar dit is verre van een normale film. Gance brengt alles zo vol overgave, zo vol verwondering, geloof en een gevoel voor entertainment, filmisch schoonheid en zelfs met een hoog tempo (dit duurt geen vijf en een half uur omdat het traag is) dat bijna alles gewoon werkt. Zelfs bij de stukken waarin ik sterk de behoefte voelde om de film uit te lachen (en dat soms ook deed) was ik totaal onder de indruk. Geen film met de onmisbare drang om de kijker te overweldigen slaagde daar zo in. Het hielp daarbij denk ik wel enorm mee dat ik het zag op een enorm scherm, met een groot, duidelijk enthousiast publiek (dat steeds meer begon te applaudisseren) en met een groot orkest dat de prachtige muziek van Carl Davis live speelde. Deze screening was een waar evenement en staat nu toch wel te boek als de beste filmische ervaring die ik heb gehad. Op een kleiner scherm met mindere muziek was het wellicht wat minder moeilijk te slikken geweest.

Nou eet ik graag alle minpunten op. Dit is Cinema met een grote 'C'. In feite, geen 'C' zou ooit groot genoeg zijn voor Gance. Het is bijna wonderbaarlijk dat een film als deze bestaat. F*ck Francis Ford Coppola en zijn bizarre drang om iemand anders film onbeschikbaar te houden voor de rest van de wereld: deze verdient een wijdere beschikbaarheid. Een zeldzaam werk dat zonder schroom een mijlpaal genoemd moet worden. Ik kan er nog veel over zeggen, wat waarschijnlijk precies is wat Gance gewild zou hebben.

4,5*

Wat zou ik hier overigens graag een uitgebreide making-of van willen zien. En een audiocommentaar van Gance (en Napeléon zelf!), maar dat is onmogelijk helaas.

Napoléon Bonaparte, wie kent hem niet? In alle geschiedenisboeken komt hij voor: De kleine man met grootse dromen. De man achter invoeringen als maten en gewichten, de burgerlijke stand en de invoering van achternamen. Je kunt niet om hem heen. Maar deze film richt zich op zijn tijd voor hij de Franse regering afzette en de macht over Frankrijk – en over alle door de Franse legers veroverde gebieden – naar zich toetrok. Wij kennen hem als keizer uit onze geschiedenisboeken, Napoléon richt zich echter op zijn weg hier naartoe: Hoe hij als klein kind op school was, hoe de revolutie begon en hoe Napoléon zich als militair naar boven wist te werken. Het is een episch verhaal dat een blik geeft in het zware leven dat hij heeft gehad. De propaganda mag er dan misschien vanaf spatten, maar het is een unieke ervaring om deze vertelling over zijn leven te kunnen aanschouwen. Mocht je zelf ooit nog de mogelijkheid krijgen om bij een vertoning van Gance’s Napoléon aanwezig te zijn, twijfel dan niet langer, maar grijp die kans!

Napoleon, een epische film

Een film die bekender is vanwege de vooruitstrevende filmtechnieken dan de film zelf. Het is dan ook zo groots opgevat dat Abel Gance het geheel niet meer echt in handen had. Door zijn gevoel voor perfectie zijn we in elk geval enkele technieken rijker. Hij speelde veel meer met de camera, beeld en de montage dan z'n voorganger. Maar deze film is niet alleen onvolledige (veel materiaal verloren gegaan), het was ook de bedoeling dat dit paste in een groter geheel met het hele leven van Napoleon. Die aanpak doet het verhaal niet veel goed.

Het begin is wel boeiend om te zien met de jonge Napoleon. Gaandeweg gaat de aandacht eerder naar de veldslagen en heb ik minder met de volwassen Napoleon. Het is te lang en ik de film kan me niet bepaald boeien. Historisch gezien een absoluut hoogtepunt in de filmgeschiedenis, maar ondertussen voor de filmliefhebber wel serieus gedateerd. Zeker in dit genre zijn er later (wel dankzij het origineel natuurlijk) betere films gemaakt.

Njah.

Van de écht klassieke decennia zijn de 20s toch wel de meest interessante. Het gebrek aan klankband zorgde ervoor dat regisseur zich vooral visueel moesten onderscheiden, waardoor je vaak films kreeg die moderner oogden dan die in de 2 volgende. Gance gaat er ook echt wel voor in deze film, vanaf de eerste scene is duidelijk dat editing, camerawerk en visuele foefjes hoge prioriteit hadden.

Er zitten ook een paar écht indrukwekkend momenten of scenes tussen. De camera op de kroonluchter lijkt bijna een modern droneshot, de hypernerveuze editing kan ik altijd wel waarderen en zo zijn er nog wel een aantal momenten die er erg positief uitspringen. Dat mag ook wel, als je een film van dik vijf uur maakt. Enige wat ik wat minder vond waren de kleurwisselingen. Die leken mij wat random, eerder een hint voor de crew om te weten aan welk stuk film ze aan het werken waren dan een uitdrukkelijk esthetische keuze.

De lengte vond ik echter niet te verantwoorden. Leuk dat Gance ambitieus was (en zelfs nog een paar vervolgen voor ogen had), maar de film is af en toe toch echt veel te sloom en zo boeiend is het leven van Napoléon nu ook weer niet. Ook de hoeveelheid tekst en de duur van die scenes is een doorn in het oog. Ik las dat deze film recent nog heruitgebracht is, schaaf dan toch een paar seconden van die scenes, mensen kunnen echt wel lezen tegenwoordig.

Ander enorm pijnpunt is de orkestscore. Dik 5 uur lang van dat orchestraal gejengel is om gek van te worden. Het is inderdaad af en toe een extreem epische film, maar de soundtrack wil het blijkbaar nog epischer! En dat continue. Het blijft maar doorblèren, amper afgestemd op de beelden ook. Sowieso is zo'n bak orchestraal geluid al geen beste mix met redelijk strak geëditeerde beelden, maar iets moderner zal wel niet aanslaan bij het doelpubliek vermoed ik.

Lengte en score kosten de film in het slechtse geval een punt of 2 vermoed ik. Als ik dit vergelijk met A Page of Madness had hier, met de juiste keuzes, ook wel een dikke voldoende ingezeten. In z'n huidige vorm geef ik echter 5* aan mezelf, omdat ik het netjes het uitgezeten. De film komt jammer genoeg een stuk lager uit.

1.5*