La Mort de Louis XIV (2016)

Deze film had niet kunnen slagen zonder de welhaast perfecte rol van Jean-Pierre Léaud, een Franse acteur die eind jaren vijftig al in producties te zien was. Léaud slaagt erin een kleine twee uur lang de man te worden die we misschien nog wel het best kenden van Hyacinthe Rigauds iconische schilderij (1701). Regelmatig wordt Serra’s sfeerstuk zelf een schilderij. Eén shot is van zeldzame klasse: halverwege de film doordringt de blik van Lodewijk voor geruime tijd de camera van Jonathan Ricquebourg, langs de vierde wand en daar voorbij. Het Kyrie Eleison doorbreekt de stilte. Tijdens die ene minuut vraagt, smeekt Lodewijk ons om hem te begrijpen. Voordat de geschiedenis hem heeft ingehaald.

Volledige recensie

De film heeft interessante aspecten. Thematisch is de film naar mijn idee gebaseerd op twee fascinerende contrasten.

De eerste is die van de natuur waarin alles onvermijdelijk vervalt en iedereen dood gaat vs. de wetenschap die optimistisch is (“next time we will do better”) en die de dood tracht af te wenden. De film is dan ook één groot gevecht van artsen tegen de naderende dood van de koning. De natuur overwint en de film maakt indruk hoe realistisch zij het ziekte- en sterfteproces op de kijker weet over te brengen. Zonder ook maar een beetje sensatie of effectbejag in de film te brengen ruik je als het ware het rottende vlees: het niet te stoppen verval wordt vooral in beeld gebracht door een beklemmend zwijgen van de artsen en de koning omdat zij geschokt en machteloos in de afgrond staren.

De tweede is die van de grootheid van de koning vs. het nietige van zijn lichaam. Hier sterft een van de grootste koningen – een enorme historische gebeurtenis – maar de koning is uiteindelijk slechts een nietig lichaam dat wegkwijnt. De artsen handelen daarom voortdurend wat schizofreen: enerzijds behandelen zij de koning als slechts een lichaam dat moet worden gedwongen de behandelingen te ondergaan maar het betreft wel de koning zodat men uiterst omzichtig te werk moet gaan. De gebeurtenis is van ontzagwekkende historische omvang maar we zien een kleine twee uur slechts een stervende oude man op bed liggen: er gebeurt eigenlijk niks! Een schilderij kan boeien, ook al gebeurt op een schilderij ook niks, maar ik geloof dat deze film niet als een schilderij moet worden opgevat: het zijn hier juist de mini-gebeurtenissen – de koning die op een koekje kauwt, een wenkbrauw die wordt opgetrokken – die intrigeren en enorme proporties krijgen doordat er verder niets gebeurt. Het grote wordt klein en het kleine wordt groot. In die zin is de film een meditatieve ervaring. Maar eerlijk is eerlijk: het is ook een ongekend trage en saaie film, zodat van de kijker heel wat uithoudingsvermogen wordt gevraagd.

Zeker niet voor iedereen aan te raden, deze ongewone film die zich volledig richt op de laatste fase uit het leven van de 76-jarige Lodewijk XIV en waarin de titelpersoon - op één scène na - in bed ligt om te sterven. De film toont het nimmer aflatende gevlij van zijn hof, dat zelfs applaudisseert wanneer de koning een hapje van zijn eten neemt, maar toont ook hoe zijn dokters elke strohalm aangrijpen in de hoop dat hij volledig zal herstellen, inclusief een elixer gemaakt door een opportunistische kwakzalver.

Er is (dus) nauwelijks actie, de dialoog is spaarzaam en de film speelt zich vrijwel volledig af in één ruimte. Toch is dit een film die boeit van begin tot einde en dat is voor een groot deel de verdienste van de art-direction van Sebastien Vogler en de prachtige kostuums van Nina Avranovich, waardoor de film vaak doet denken aan visuele meesterwerken als "Barry Lyndon" en "Rembrandt Fecit 1669", hoewel deze film qua belichting en op sommige momenten ook qua beeldcompositie iets tekort schiet.

Op de vertolkingen valt ook niets aan te merken, maar Jean-Pierre Léaud [die een speciale Gouden Palm won en een Lumière Award kreeg voor deze vertolking] geeft een fantastische tour-de-force weg in de titelrol. Hij presteert het om door middel van kleine nuances in zijn gezicht - de manier waarop hij kijkt, de manier waarop hij drinkt - de kleine schommelingen in zijn gezondheid duidelijk te maken. In enkele lange shots was ik er werkelijk van overtuigd dat zijn karakters op het punt stond om zijn laatste adem te blazen... nog nooit wist een acteur haast letterlijk duizend doden te sterven op het witte doek. Hij is ronduit geniaal in deze film, die steeds de indruk wekt een meditatie te zijn op het stervensproces, maar mij in ieder geval wel achterliet met de vraag wat nu eigenlijk precies het doel was van deze indrukwekkende exercitie.

Doodgaan. Er is geen lol aan, mensen.

Een kwartier? Een half uurtje? Daarmee is dat punt wel neergezet, dacht ik. Wat nog volgt is een tergend trage herhaling van oninteressante zetten, rondom een bijna volkomen statisch (in alle opzichten) personage, wiens veronderstelde charisma (en daarmee de film) veel te zwaar leunt op de buitenfilmse geschiedenis. Van één, naar twee benen in het graf. Nog letterlijk ook, in dit geval.

Je kunt iets reliëf geven door het af te zetten tegen een achtergrond waarvan het verschilt, en dan hetzij die achtergrond gaandeweg te laten verdwijnen, hetzij het met die achtergrond te laten samenvallen.

Serra doet net alsof ie het zonder die achtergrond doet, maar dat is natuurlijk niet zo. De film staat of valt met de veronderstelde vooronderstellingen van de kijker. Dat is in wezen altijd zo, maar hier staat de uitslag van de wedstrijd al van te voren vast: ‘Uiteindelijk sterft iedereen op dezelfde manier. Het maakt niet uit of je rijk of arm bent; het is altijd zo banaal. Er is een lichaam dat vanzelf stopt met werken. De materialiteit van het lichaam is er altijd.’

En intussen zat ik achter in de zaal, knikkebollend, te acteren in mijn eigen film. La Mort d'un Bioscoopganger.

Als je maar lang genoeg de camera ergens op zet, komt de essentie daarvan vanzelf te voorschijn. Onontkoombaar. Ik heb echter mijn eigen magisch denken, en nadat ik weer uit de dood was opgestaan, maakte ik in gedachten een lijstje van films die me als eerste te binnen schoten: Viskningar och Rop. Les Adieux à la Reine. Barry Lyndon. Mat i Syn. La Última Tierra.

Wie had ooit gedacht dat het jongetje uit "Les Quatre Cents Coups" ooit de laatste uren van Frankrijk's best gekende koning zou vertolken?

De make-up doet natuurlijk heel wat, maar ook nu levert Jean-Pierre Léaud, lang Truffaut's vaste pion, een staaltje vakmanschap af en ondanks het ontbreken van ruimte en beweging boeit de film omwille van de sfeerweergave. Zowel de beschrijving van het schaars verlichte, beslist uitermante ongezonde vertrek, als de hulpvaardige, betuttelende benadering van de koning, de geneeskundige interventies (beide anno 2020 soms een beetje potsierlijk) alsook de dialogen onder wetenschapsmensen, geestelijken, vertrouwelingen en knechten, het geknies van de vrouwen tot het behoud van gezag en waardigheid bij de vorst, komen over als naar waarheid weergegeven en zijn interessant om volgen.

Het slot van de film houdt dan nog, voor mij althans, een totaal verrassende medische interventie in. Kordaat en wat ondraaglijk en in contrast met wat vooraf ging.