Det Sjunde Inseglet (1957)

Tweede Bergman voor mij, al is deze niet te vergelijken met de andere film die ik van hem zag: Fanny och Alexander (1982) . Det Sjunde Inseglet deed me meteen aan Tarkovsky denken, aan Andrey Rublyov (1966) om precies te zijn. Ook hier drukt religie en het filosoferen erover een zware stempel op de film, en ook de stijl is vergelijkbaar, al blijft voor mij Tarkovsky als regisseur wel boven Bergman uitsteken. Deze Bergman is in vergelijking met Rublyov overigens wel licht verteerbaar.

Ondanks mijn waardering voor Tarkovsky vind ik zijn films erg moeilijk te behoordelen, en datzelfde probleem heb ik met deze Bergman, die ik voorlopig 3* toeken. Meeste indruk maakte op mij de scène waarin de gevangen 'heks' voor het eerst in beeld komt, toch een kippevelmoment, zeker als je beseft dat dit ooit realiteit is geweest. Religie en onwetendheid, ook anno 2014 nog steeds een dodelijke combinatie. Deze film maakt me wel nieuwsgierig naar het andere werk van Bergman.

Intrigerende film van Bergman, die ik alleen ken van zware relatiedrama´s- met wat goede wil zou je dit ook een relatiedrama kunnen noemen, de relatie tussen de ridder Block en de Dood, of liever met God, maar dat is misschien een niet te verdedigen stelling.

De film ziet er mooi uit- stijlvol zwart-wit, met goed gebruik van licht en donkere schaduwen, verrassende shots- en een aantal scenes zijn heel indrukwekkend, mijn favoriete scene was toch wel de processie van flagellanten die langskomt.

Toch was ik niet omver geblazen, en dat heeft met name te maken met het allegorische karakter, dat bv ook een film als Voskhozhdeniye kenmerkt, waardoor de acteurs een idee verbeelden, en geen mensen van vlees en bloed lijken te zijn. Dat schept toch een zekere afstand. Ook hadden een aantal personages weggelaten kunnen worden wat mij betreft- de smid en zn vrouw en de overspelige toneelspeler bijvoorbeeld- en had meer aandacht voor het schaakspel niet misstaan- als je dan toch een allegorische film maakt lijken mij de discussies tussen een twijfelende christen en de onverschillige Dood me nog het meest interessant.

"Faith is a torment. It is like loving someone who is out there in the darkness but never appears, no matter how loudly you call."

Mijn eerste film van Ingmar Bergman. Was langzamerhand toch wel heel erg nieuwsgierig geworden naar Det Sjunde Inseglet, vooral ook omdat de film als inspiratie heeft gediend voor zoveel andere films.

De ridder Antonius Block keert terug van de kruistochten en treft een door pest geplaagd Zweden aan. Hier wacht de dood op hem, die hij uitdaagt voor een schaakspel. Antonius en zijn reisgenoot ontmoeten ondertussen een groep acteurs, een Smit en zijn vrouw en nodigen deze uit om naar zijn burcht te komen.

De eerste keer dat ik Max von Sydow in het Zweeds zie, blijkbaar had hij toen nog niet zo'n laag stemgeluid, maar hij kon al wel goed acteren. Verder was het acteerwerk ook zeker niet slecht. Dacht de stem van sommige acteurs te herkennen, maar dat zijn vast accenten of dialecten die het zelfde zijn.

De film is aan de ene kant erg serieus en duister en aan de ander kant heeft de film een humoristische toon. Zo heeft de dood ook een leuke zwarte humor.

Moest tijdens het kijken heel vaak denken aan Floris. Zowel de toon, de kostuums, als het acteerwerk zijn erg vergelijkbaar. Het zou me verbazen als Paul Verhoeven niet door de film beïnvloed zou zijn. Ook viel het me op dat de Dood hier zwarte lere handschoenen draagt, Dario Argento heeft dus waarschijnlijk ook naar Bergman gekeken. Andrei Tarkovsky was ook door deze film geïnspireerd voor Andrey Rublyov. Op zijn beurt is Bergman weer door Akira Kurosawa geïnspireerd.

Samen met The Elephant Man en Frankenstein vind ik dit de allermooiste film die ik in zwart-wit heb gezien. Bergman maakt op geniale wijze gebruik van de grijstinten en de 4:3 beeldverhouding. De blue-ray versie heeft schitterend scherp beeld. Ik vond ook dat de film veel moderner aanvoelde als de meeste studiofilms van die tijd, ook al waren de overgangen wat gedateerd. Ook de muziek van Erik Nordgren had een geweldige sfeer die fantastisch bij de beelden paste.

Hoewel het anders was als ik verwachte, vond ik het een bijzonder sterke film over de middeleeuwen. Het religieuze thema sprak mij ook erg aan en de film verwijst op geniale manier naar Openbaringen (Apocalyps). De scène met de zelfkastijders en monniken en de heks vond ik ook echt een uitstekende toevoeging.

Een die je gezien moet hebben.

Mijn eerste kennismaking met Bergman. De film weet voldoende te boeien om hem zonder problemen uit te zitten, maar los van de scènes waarin De Dood voorkomt valt het ietwat tegen. De ridder, zijn schildknaap en De Dood zijn de enige echt interessante personages in de film. Het acteerwerk is wat deze personages betreft ook prima. De overige personages en hun verhaallijnen zijn niet al te interessant, hoewel ze uiteindelijk wel hun functie hebben in het verhaal. Gelet op de beperkte speelduur is de film voor een keertje het aanzien wel waard.

Herzien. Ik blijf redelijk bij mijn kritiek van de vorige keer dat het wat afstandelijk is maar buiten dat blijft de film ook een tweede keer wel boeien en vooral intrigeren. De betere stukken die binnen komen zijn vooral als er muziek speelt, of dat blije lied op de kermis of het zware dies irae direct daarna. Maar ook zo'n moment dat ze gewoon aardbeien eten met verse melk is gewoon heel fijn om naar te kijken en het filosofische stoorde me veel minder dan de vorige keer. De sfeer is duister en licht tegelijk wat best goed past steeds. Verhoogd naar 4,0*.

Al lang keek ik uit naar een schaakspel met de dood – in filmvorm dan, liever niet persoonlijk. In de erkende zwart-witklassieker The Seventh Seal (Zweeds: Det Sjunde inseglet, 1957) wordt de getroebleerde kruisridder Antonius Block (Max von Sydow) ten tijde van de Zwarte Dood (1346-1353) geconfronteerd met de grotere vragen van een mensenleven.

Het moet wel gezegd, de thema’s die von Sydows personage parten spelen zijn eerder van een (vroeg)moderne dan van een middeleeuwse aard. Ik noem er een paar: twijfel aan het bestaan van God, moeite met het probleem van het menselijk lijden, worsteling met het idee van een God die zwijgt, sterfelijkheid, en – uitmondend in de som der delen – een existentiële worsteling met het bestaan an sich. Waar het existentialisme in haar moderne context begon bij Soren Kierkegaard en Jean-Paul Sartre, kwamen veel andere vragen en worstelingen uit The Seventh Seal pas op toen het humanisme geleidelijk haar intrede deed in de westerse samenleving. Niet langer was God een gegeven; geleidelijk kon de mens zich vragen permitteren die hem tijdens de middeleeuwen nog op de brandstapel terecht hadden doen komen.

‘We carve an idol out of fear and call it God’, zegt Block tijdens één van zijn filosofische overpeinzingen. Geen andere quote had de essentie van deze film zo goed kunnen vatten. Angst is letterlijk overal in de ruime anderhalf uur cinema die dit middeleeuwse portret biedt. In de schaduwen van cinematografisch contrast. In de denkbeeldige geur van brandende lichamen. In de personages, die stuk voor stuk op reis of op de vlucht zijn. In het handelen van de zogeheten flagellanten, die zichzelf geselen om aan het goddelijk oordeel te ontkomen*.

God lijkt ook voor die flagellanten een ontsnapping, een uitweg uit een wereld waarin enkel leed is. Met als enige verschil dat deze broeders, die in de film maar kort aan bod komen, oprecht geloven in hun ‘uitgekerfde idool’, terwijl de hoofdpersoon aan de lopende band aan (het bestaan en handelen van) God twijfelt. Even ironisch en treffend is het dan dat juist de Dood (of die direct ook de/een duivel representeert, laat ik graag in het midden) zichtbaar aanwezig is. Antonius Block is een soort Faust (naar het boek van Goethe): hij sluit een pact met de Dood, waarbinnen zijn leven verlengd wordt voor de duur van een metafysisch schaakspel (en bij winst ook daar voorbij). De wens nog één goede daad te verrichten staat in contrast met het Faustiaanse verlangen naar kennis en werelds genot, al blijkt de drang naar kennis en antwoorden ook Block te verteren.

Deze middeleeuws-moderne zoektocht is zonder meer ook een indirecte weerspiegeling van de vragen en twijfels die Ingmar Bergman tijdens zijn carrière in hun greep hielden. Kijk bijvoorbeeld eens naar een Tystnaden (1963) of Fanny & Alexander (1982) en bemerk de parallellen. Helaas gebeurde bij die films wat hier tijdens een eerste kijkbeurt wat achterwege bleef: ik werd gegrepen door de film voorbij het concept. In The Seventh Seal gaat veel speeltijd op aan bijfiguren die lang niet zo intrigerend zijn als de verdere materie. De decors en locaties zijn daarnaast wat beperkt in de ruimte, waardoor de film visueel beperkter aanvoelde dan ik vooraf gehoopt had. Een Andrei Roebljov (Andrei Tarchovsky, 1966) beviel me in dat kader een stuk beter. De visuele klasse blijft hier grotendeels beperkt door het sterke camerawerk en een selectie aan iconische beelden (het reisgezelschap op de heuvel, Block en de personificatie van de Dood).

The Seventh Seal is een film die je eigenlijk meerdere keren moet zien – na één keer kijken heb ik het gevoel nog maar een glimp van alle gelaagdheid te hebben opgevangen.

web

In het begin is hij wel ietwat lastig te volgen, vanwege de vele verhaallijnen die door elkaar lopen en vrij harde overgangen (dat had ik trouwens ook met Persona). Maar ik dacht, gewoon blijven kijken en geen zorgen maken, het komt wel bij elkaar, en dat kwam het ook.

Fantastisch gefilmd, erg mooie beelden, fascinerende karakters (Het deed soms denken aan 'O Brother, Where Art Thou?') en het verhaal ook erg boeiend. Hoewel het in het begin langs elkaar heen lijkt te lopen, is het thema altijd hetzelfde, het leven en de dood en alle existentiële vraagstukken die daarmee te maken hebben.

Daarnaast ook gewoon heel grappig. Goed, grappen in de zin van 'vrouwen, je kan niet zonder ze leven en niet met ze leven' zijn natuurlijk zo oud als de pest (no pun intended), maar in de middeleeuwse context passen ze perfect.

Enigszins oud, natuurlijk, maar doorstaat de tand des tijds zeker. Ik zat er ook een stuk meer in dan bij Persona. Toch maar gauw meer Bergman's gaan zien.

Deze film heeft wel een boeiend thema en ik erken zeker haar impact in de filmgeschiedenis. Maar anno 2018 is de film toch wel wat verouderd en voelt het met momenten nogal ruw aan. Echt genieten kan ik toch niet met de film. Sommige scènes vielen best wel mee, maar het geheel is toch niet mijn ding helaas.

Vanwege de hoge waarderingen en schijnbare 'impact op de filmwereld' toch nieuwsgierig geworden, ondanks dat ik het vaak lastig vind door een tijdsbeeld heen te prikken. En dat gold in dit geval dubbel; een film van 61 jaar oud, gezet in de 14e eeuw.

Het budget is laag en het acteerwerk vaak tenenkrommend, dat zijn dus dingen waar je doorheen moet kijken. Dat lukt, mede omdat sommige dingen gewoon op de lachspieren werken. De goede cinematografische ideeën waren ook zeker te zien. En er kwamen ook oprecht komische scenes langs (een boomomzagende Dood, de 'je billen staan altijd achter je'-opmerking, Jöns' cynisme).

Nee, hetgene wat voor mij de film lastig behapbaar maakte, was het onderwerp. Waar ik in het begin dacht dat het religieuze deel een beetje op de hak genomen zou worden, bleek het een tergend zware rode draad. Ik heb niks met geloof en levensvragen en dan zijn veel scenes en dialogen moeilijk te verteren.

Voor mensen met een geloofsachtergrond en of een interesse daarin, zal dit zeker een aantrekkelijke film zijn. Door de tijd heen kijken is een must. De impact op de filmwereld heb ik niet zo kunnen ontdekken (anders dan bijvoorbeeld jaargenoot 12 Angry Men), maar dat kan natuurlijk ook aan mijn beperkte kennis liggen :-p

Met Ingmar Bergman zit ge doorgaans wel goed op het visuele als op het inhoudelijke vlak.

Het eerste ligt zo voor het grijpen : mooie beeldcomposities, expressieve close-up, vindingrijk camerawerk, belichting, contrasten, een scherp zwart-wit....

Het tweede ligt wel even anders en biedt verzekerd voer voor interpretatie van de symboliek, het suggestieve en de betekenissen binnen het verhaal en de nevenlijnen.

"The Seventh Seal" vormt hierop m.i. geen uitzondering. Een heel bijzondere en mooie film die toch wel op één punt overduidelijk is, namelijk dat bij deze, Bergman aan God, geloof, Kerk en zijn dienaars een stevige stamp uitdeelt. Het nutteloze (de kruisvaarten), het waanzinnige (het door priesters ondersteunde bijgeloof en bestraffing), de twijfels (ridder vraagt aan de dood of hij iets meer weet over God) onderlijnen die opzet.

Een krachtige schets over heel belangrijke waarden in het leven en één van die films die nog een tijdje zal blijven hangen.

Ja, de film heeft alles wat men hem toeschrijft.
De kracht die van sommige scenes uit gaat is onbeschrijfelijk. Voor mij persoonlijk is de scene waarin Antonius Block gaat biechten het hoogtepunt van de film, aangezien we daar een inkijk krijgen in z'n gedachten. Blijkt dat hij niet wil sterven tot hij enige zekerheid heeft over het bestaan van god. Pas wanneer hij een heks ziet sterven op de brandstapel realiseert hij dat hij zich steeds de verkeerde vraag stelde. Als God bestaat, waarom helpt Hij de mens niet? Waarom laat hij de mens sterven? Zelfs de duivel komt dat arme kind niet helpen! De mens staat er hoe dan ook alleen voor.
Andere sterke scenes: De processie, de eindscène, de heks op de brandstapel.
Alles klopt echt op die momenten. De shots van de gezichten, het spelen met zwart/wit/schaduw en licht, de dialogen, ...

Maar er zijn helaas ook momenten die de vaart uit de film halen. Kon men Jof & Mia geen ander beroep geven? Het hele verhaaltje met de vrouw van de hoefsmid mocht ook best weggelaten worden, want het had geen enkele toegevoegde waarde.

Vandaar dat ik 'maar' op een 3,5 uit kom.

Eerste Bergman en die is zeer goed bevallen, de middeleeuwen in zwart/wit maken een iconische setting voor een verhaal over leven en dood. Had hem persoonlijk wat moeilijker verwacht maar het was allemaal prima te volgen, dan is Tarkovsky andere koek. Een aparte mix van humor, drama, levensvragen, zo nu en dan een klein vleugje horror, en een fan-tas-tische rol van Bengt Ekerot als de personificatie van de dood.

Tweede Bergman.

Ik was van plan 3 Bergmans achter elkaar te kijken, maar toen ik deze als eerste zag besloot ik er maar een dag tussen te houden. Bleek ook wel een goed idee te zijn, want een Bergmanfilm lijkt me geen soort film om snel achter elkaar te kijken en enige interesse vereisen.

Erg bijzonder vond ik dit alleen niet, maar de opening is wel direct apart. Ik had echter niet verwacht dat deze film ook gedeeltelijk een komedie zou betreffen. Absurde personages worden met een serieus en symbolisch verhaal gemengd, maar echt goed gaan deze niet samen. Wat mij betreft had de komedie zelfs volledig weggelaten mogen worden.

Visueel ziet het er wisselvallig uit. De extreme hoeveelheid rook en mist is opvallend, maar verder kenmerkt deze film zich vooral in zowel matige editing als sound editing. Die lachende baby bijvoorbeeld, dat is iets wat er nooit in had mogen zitten. Wel zien enkele scenes er apart uit en het camerawerk is gelukkig op niveau. Sets zien er ook gedetailleerd genoeg uit.

Waar deze film het vooral van moet hebben is echter het verhaal, want daar zit uiteraard meer achter dan lijkt. De dialogen zijn redelijk diepgaand, maar de film leunt er wel erg veel op en Bergman weet de storytellingelementen nooit echt interessant te maken. Genoeg te analyseren, maar daar heb ik geen zin in als het niet weet te absorberen.

Acteerwerk is trouwens wel degelijk. Leuk om een iets jongere Von Sydow te zien. Andere personages weten ook genoeg een eigen smoel te hebben, alleen jammer dat er een hoop te dwaas zijn eigenlijk. Dit haalde me regelmatig een beetje uit het verhaal. Gelukkig waren er wel genoeg scenes zoals de conversaties tussen Von Sydow en Ekerot die me er weer in trokken.

In het algemeen vond ik het niet heel briljant, vooral omdat de gedeeltes die dieper moeten gaan niet interessant of intrigerend gebracht worden. De cast beschikt toch niet over genoeg acteerpower om deze scenes ook echt absorberend te maken. Dan verkies ik toch een Tarkovsky, want die kon dit wel. Begrijpelijke status, maar mij doet het niet zo veel.

Geheel toevallig mijn zevende Bergman. Wederom een beetje in dezelfde lijn van andere films met zijn filosofische religieuze aanpak. Ik kon mijn in deze toch minder vinden dan pakweg De maagdenbron of De avondmaalsgasten. Niet dat deze slecht is, maar kon me moeilijker inleven in de gedachtegang van Bergman. Zijn films vergen toch enige inspanning en zijn soms zwaarder en moeilijker te doorgronden dan dat het schijnbaar eenvoudige verhaaltje doet uitschijnen.

Wel een paar erg interessante scènes waarbij de schaakscène met de Dood eruit springt, samen met de scène met de stoet zelfgekastijden. Alleen al die sfeer en dat ritmische gebonk van die laatste scène zijn naast het visuele aspect de moeite. Ook de verbazing en verwondering van onder meer Antonius versterkten die scène alleen maar voor me.

Een film over geloof, ongeloof, dood en zin van of voor het leven. Verwarrend best allemaal voor een Middeleeuwer in een zee van ellende (die ze vaak zichzelf aandeden), interessant portret, toch even laten bezinken...

Gaat net.

Van Ingmar Bergman heb ik eerder dit jaar mijn eerste film gezien: het verschrikkelijke Fanny och Alexander. Dat was een slijtageslag om uit te zitten, mede door een lange speelduur. Een lange speelduur zit deze film alleszins niet in de weg. Door van The Seventh Seal een compacte film te maken, is het al snel veel gemakkelijker verteerbaar.

En dat is wel welkom, want hoewel die semi-filosofische quatsch niet zo interessant is, tracht de film wel een zekere gelaagdheid te hebben. Daardoor kan het nogal zwaar aanvoelen, ook thematisch, maar dan eigenlijk vooral door de intrieste sfeerschepping, kundig weergegeven door dat mooie zwart-wit. Als kruisvaarder wil je immers niet thuis komen in een land in verval.

Metaforisch zal ik vast en zeker nogal wat gemist hebben. Ik ben er ook de kijker niet naar om alles te willen zien in het daglicht van één of andere belangrijke moraal. Het heeft in ieder geval niet echt afgedaan van de kijkervaring.

2,5

Kringloopvondst waar ik toch wel erg geïnteresseerd naar was, van een Bergman film kwam het bij mijn weten nog nooit dus was dit wel een welkome verrassing. Nu was het nog afwachten of ik er ook iets mee had, en dat bleek toch wel een lastiger verhaal...

De basis of synopsis lijkt op zich interessant genoeg met de ridder die terugkeert naar een land in verval en tot overmaat van ramp zelf ook nog op de nominatie staat om opgehaald te worden met een schaakspel met hoge inzet tot gevolg. Dit alles in een apart en stemmig geheel, fraai zwart wit en een bij tijd en wijlen toepasselijke soundtrack. De opening is apart en interessant te noemen en handen wrijvend zie ik dan ook het vervolg van de film tegemoet, toch kon het geheel voor mij niet sneller instorten en oninteressant worden dan het geval is in de fase er na. Uhm...? Waar zit ik nu precies naar te kijken...? Te midden van verschillende andere karakters, een sfeer die verre van dreigend is met de zogenaamde plaag en apocalyps in gedachten en ridder Block ver van het strand en de schaakpartij zakt het geheel voor mij toch in als een pudding.

De bizarre processie met zelfkastijding is next level en een welkome verrassing die de film toch weer de andere kant op stuurt tussen alle joligheid, karakters en voor het gevoel overbodig dialoog. Desalniettemin is The Seventh Seal, niet bijzonder overtuigend als film, maar wel interessant qua boodschap. Wat is de bedoeling van het getoonde? Het geloof, God en de kruistochten staan in die zin zwaar ter discussie, zeg maar gerust dat het geloof in God wijkende is. En zo is er genoeg filosofische gelaagdheid in deze film om over te discussiëren of na te denken. Want terwijl de wereld op de rand van de afgrond staat, het zevende zegel houdt niet veel anders in dan het einde der tijden, is Block met zijn schaakpartijtje toch vooral bezig met eigen lijf en leden, zo zou je kunnen concluderen dat de mensen individu is die met zichzelf bezig is. Van de andere kant, heel ver gezocht dan, kan je misschien ook denken dat Antonius Block God is en het schaakduel een gevecht tussen het goede en het kwaad is om de mensheid, niet dat ik daar veel aanwijzing voor heb maar het is gewoon een idee wat in me opkwam.

En zo eindigt The Seventh Seal voor mij zoals die begonnen is en dat is onbegrepen. Von Sydow is het meest herkenbare gezicht, er zitten fraaie momenten van camerawerk in en er is genoeg gelaagdheid om over te discussiëren met deze merkwaardige film. Toch was dit niet bepaald mijn kopje thee, zeg maar gerust dat ik hier weinig mee kon, en ga ik snel verder met de volgende film.

The Seventh Seal is een film die ik al jaren wilde zien, het hele idee dat een ridder met "de dood" een schaakspel speelt, met als inzet zijn leven, intrigeerde mij ontzettend en uiteindelijk heb ik 'm dan gisterenavond eindelijk bekeken.

Dat viel mij eerlijk gezegd niet mee. Met het hele bovenstaande idee werd teleurstellend weinig gedaan. Van de anderhalf uur beslaat het hooguit alles bij elkaar een minuut of tien.

Ook wordt er in het laatste gedeelte van de film niet meer op terug gekomen, waardoor er niet naar een climax wordt gewerkt en plotseling de dood de ridder en -kennelijk ook- zijn gezelschap komt halen. Je kunt dat natuurlijk uitleggen met wat je ook doet, je kunt de dood niet verslaan, hij komt altijd voor je, wanneer je tijd er op zit, maar dan waren de voorgaande scenes van het schaakspel tussen de twee opponenten feitelijk overbodig en doen er met terugwerkende kracht niet toe. Beetje zonde, hier had naar mijn mening veel meer ingezeten.

Wat we wél krijgen is de verdere anderhalf uur de lotgevallen van een aantal ontzettend schmierende karakters, met regelmatig flauwe, vervelende, komisch bedoelde of voor mij oninteressante religieuze scenes, wat de relatief korte speelduur voor mij toch een hele zit maakte.

Via de ridder, een nog heel jonge Von Sydow, krijgen we een aantal levensvragen voorgeschoteld, zoals: Wat is de zin van het leven? Is er leven na de dood en bestaat God? Waar we overigens geen enkel antwoord op krijgen.

Enige wat ik verder uit de film haalde was, dat wanneer je niet van adel was, de middeleeuwen niet bepaald een fijne tijd waren en je levensverwachtingen niet al te groot waren, of je overleed aan de pest, of je werd als vrouw als heks beschuldigd en eindigde je op de brandstapel, of je werd verkracht, of aangerand, of als man zonder enige echte aanleiding vernederd, in elkaar geslagen, of vermoord (...maar gelachen dat ze hadden!).

Behoorlijk deprimerend allemaal. Gelukkig waren daar dan nog de sprankelende Bibi Andersson en de meer ondoorgrondelijke Gunnel Lindblom voor een wat vrolijker gemoed, maar dat was bepaald niet genoeg.

Kortom: tegenvaller en voor mij niet echt een klassieker, die ik niet nog vaak hoef te zien.

Een vijfje, ofwel 2,5 ster.

Herzien na een jaar of dertig en dit keer kon ik er wel iets meer mee. Vooral de onderkoelde humor en de indrukwekkende visuele aanpak van bepaalde scenes spraken me ditmaal aan, terwijl die elementen me destijds amper opvielen. Hier en daar ziet de film er helaas een beetje knullig uit, met een haast amateuristische aanpak van kleding en special effects, maar op cruciale momenten maken dialogen, symboliek en plotlijnen dan toch de benodigde indruk.