Sans Soleil (1983)

Enorm bijzondere 'documentaire' over vanalles en nog niets. Voorname focus is Tokyo, maar ook IJsland, Vertigo van Hitchcock en Guinnea-Bissau komen uitvoerig ter sprake.

Ik stel me zo voor dat als er een capsule de ruimte in gaat, dit ongeveer de inhoud is: veel feitjes en doordenkers over ons bestaan, over subjectiviteit, maar ook over film en bijvoorbeeld wat Hitchcock doet met tijd.

Chris Marker is absoluut een vreemde eend in vrijwel elke bijt. Eerder La Jetee gezien (zeer invloedrijke kortfilm van 20 jaar voor deze film) en inmiddels is mij zijn stijl meer dan duidelijk. Spitsvondig, met een adembenemend gebruik van stille fotografie en een zeer uitzonderlijke manier van monteren. Gaat dit zien!

Een interessante documentaire, die zeker niet slecht is, maar echt superenthousiast kan ik er niet van worden.

Het is vooral een soort van filosofische beeldvertelling, waarbij een aantal plaatsen en landen naar voren komen, met Tokio als middelpunt van het verhaal. Sommige zaken zijn duidelijk boeiender en mooier dan andere momenten. Voor mij was het hoogtepunt duidelijk het bezoek aan San Francisco, waarbij Marker op zoek gaat naar alle locaties van Hitchcocks Vertigo. Erg leuk om te zien.

Daaromheen is het soms dus wel boeiend en soms wat minder. Chris Marker heeft in ieder geval een vrij sterke eigen stijl. Bij zijn korte film La Jetee werkte dat beter. Sans Soleil heeft absoluut zijn momenten, maar mist in zijn geheel teveel om echt een topper te zijn.

3,0*

Het is nu inmiddels 30 jaar geleden, maar dat is ook het eerste wat mij opviel! Erg bijzonder om te zien hoe weinig er veranderd is in al die jaren.

Het valt me als ik in Japan ben eigenlijk altijd wel op dat een hoop dingen er nogal gedateerd uitzien. Ik wil niet zeggen dat ze stilstaan in Japan, maar omdat alles kwalitatief zo goed is én zeer goed onderhouden wordt, zie je vandaag de dag nog steeds een hoop dingen uit deze docu terug.

Ook erg leuk dat er een tune van Yodobashi Camera te horen was! Zelfs die is nu niet veel anders!

Met Sans Soleil maakte ik op een gekke manier kennis. Hij was te zien op MUBI en via de smart-tv wilde ik hem zo gaan kijken. Toen ik hem echter aanzetten was er helemaal geen geluid en alles werd versneld afgespeeld. Hoorde dit zo? Een tijdje dacht ik van wel. Ik ervaarde het als een soort trip langs bijna willekeurig gekozen beelden, die echter enorm knap ritmisch gemonteerd waren en opvallend goed in elkaar overvloeiden. Toen dit echter tien minuten zo door was gegaan begon ik weer te twijfelen of ik wel naar een correcte versie zat te kijken. Ik kon me moeilijk voorstellen dat er geen geluid bij zou zitten en ook niet dat ik zo lang naar zo’n versnelde beelden zou moeten kijken. Toen zette ik het geheel op pauze en zocht even op of het inderdaad geluidloos moest zijn. Dit was niet het geval, want er hoorde op z’n minst een voice-over bij te zitten.

Hierop besloot ik de versie op tv af te sluiten en de film eens aan te zetten op mijn laptop, ook weer via MUBI. Ik kreeg meteen hier de keuze om voor een Engelse of Franse voice-over te gaan; die laatste optie kon ook met Engelse ondertiteling. Ik had net gelezen dat Chris Marker wilde dat je de film zonder ondertiteling keek en dat je moest gaan voor de taal waar je het meest comfortabel mee was. Gewoonlijk ga ik altijd voor de originele taal, maar aangezien ik veel beter ben met Engels dan Frans en Marker zelf de Engelstalige versie heeft geschreven dacht ik ditmaal maar voor de vertaling te gaan. Die is immers nog altijd onderdeel van Markers visie. Uiteindelijk bleek Sans Soleil op de laptop goed af te spelen; met geluid en een gewoon tempo.

Vanwaar deze lange introductie? Omdat het verrassend mooi aansluit bij een discussie hier in dit forum of deze film beter zou zijn met of zonder voice-over. Zoals gezegd vond ik die versnelde versie zonder enig geluid opvallend goed, door de sterke montage. Wellicht zou ik dat tempo niet volgehouden hebben door de gehele speelduur, maar op normale snelheid zou het waarschijnlijk een hypnotiserende ervaring zijn geweest, al was muziek of een andere vorm van geluid waarschijnlijk wel welkom geweest, zeker bij de dansscènes in Japan. Niettemin was ik aanvankelijk haast teleurgesteld om erachter te komen dat Sans Soleil een voice-over had. Wat kon die in vredesnaam toevoegen aan de prachtige beeldenstroom die we al hebben? Zou het niet de openheid en de vrijheid van het geheel ondermijnen?

Laat ik eerst zeggen dat in een ideale wereld gewoon konden kiezen tussen een voice-overloze versie als wel eentje met zo’n vertelstem. Ik zou op z’n minst een boeiend experiment zijn om te zien hoe goed dit overeind blijft met alleen een muzikale soundtrack op de achtergrond. Of geen geluid, waarom niet? Echter, we hebben dus wél een voice-over en ik moet zeggen dat ik daar in tegenstelling tot velen hier enorm van onder de indruk was. Knapper dan deze worden ze niet.

Het helpt natuurlijk al dat Alexandra Stewart een enorm prettige stem heeft om naar te luisteren. Ook is het een goede vondst om haar vanuit de tweede persoon de herinneringen van Marker te laten voorlezen. Marker lijkt ook te willen verhullen dat het om zijn herinneringen gaan. Hij lijkt ook absoluut zelf niet het centrum van de aandacht te willen zijn, hoe persoonlijk de voice-overs worden. Alles kan verzonnen zijn, maar het wekt nooit die indruk.

Wat de voice-over levert is in feite een masterclass in het kijken naar beelden. Bijna alles wordt van commentaar gezien. Overal zitten associaties, gedachten en herinneringen aan. Er worden tal van interpretaties los gelaten op wat er te zien is. Echter, zelden kiest Marker voor een voor-de-hand-liggende uitleg van een beeld. Sterker nog, ik dacht praktisch nooit hetzelfde bij wat ik zag als dat de voice-over vertelde. Dit komt omdat Marker stukken dieper graaft, waarschijnlijk ook omdat hij over ieder beeldje heel lang heeft nagedacht voordat hij die een plaats gaf in het geheel. De toon wordt al gezet in het eerste shot. Dat is een kort beeld van drie meisjes die door IJsland lopen. Op zich niets bijzonder, maar Marker beweerd dit specifieke shot al lange tijd te hebben willen gebruiken in een film. Nu is dat gebeurd en hij gebruikt dat als illustratie voor zijn aanpak: het goed kijken naar beelden en ze in een breder, associatief perspectief plaatsen.

Ik vind helemaal niet dat de vrijheid van de kijker belemmerd wordt door de voice-over. Integendeel, ik vond het prikkelend. De stem van Stewart mijmert over echt een hele lading verschillende onderwerpen, maar voornamelijk over film en over verschillende culturen. Er wordt wel altijd dicht bij het beeld gebleven, zodat op z’n minst de link tussen wat we zien en waar we naar luisteren duidelijk blijft, hoe ver de interpretaties ook gaan. Ik denk niet dat Marker zijn visie wil opleggen, maar wel je aan het denken wilt zetten over film, beelden en culturen. Je merkt uit alles dat Marker puur uit eigen ervaring praat en dat hij niet de indruk wil wekken dat je die ervaring deelt, of zou moeten delen. Er zit een enorm knappe balans in tussen persoonlijk en afstandelijk. Compleet persoonlijk zou hier inderdaad drammerig zijn geweest, terwijl een te grote afstand juist het geheel irrelevant en saai had gemaakt. De mix die er nu is vind ik perfect. Een goed voorbeeld is Markers politieke visie. Je merkt duidelijk dat hij zich aan de linkerkant van het spectrum bevindt, maar zijn bespiegelingen voelen nooit aan als een pamflet en ik vermoed dat iemand met een meer stevige, rechtste visie hier ook nog genoeg uit kan halen. Wel geef ik toe dat Marker wellicht wat op mij lijkt qua manier van denken, al is dat misschien wat gewaagd om te zeggen op basis van een film.

Misschien is het wat onbegrijpelijk voor iemand die wat minder cinefiel is dan ik, maar ik vond deze film niet alleen technisch en conceptueel enorm knap, het maakte ook geregeld wat emoties los. De associaties zijn vaak ontroerend en spannend op een manier die gezien de natuur van deze documentaire niet uit te leggen valt. Zelfs humor is Marker niet vreemd. Een stukje over Pac-Man (Marker is fan, jawel) wordt afgesloten met een voice-over die iets zegt over de dood met een shot waarin Pac-Man het loodje legt. Vervolgens snijdt Marker naar beelden van de begrafenis van een kat in Japan. Ik geef toe dat de teksten soms wat intellectueel en voor sommigen wat hoogdravend kunnen zijn, maar dat wil niet zeggen dat er geen ruimte is voor een lichte toets hier en daar.

Ik zag wel eerder films met een wat meer associatieve beeldenstroom, zoals de stadssymfonieën The Man With the Movie Camera en Berlin: Die Sinfonie der Grosstadt of dingen zoals de mooie YouTube-compilatie Life in a Day. Deze spreken me wel aan, maar Sans Soleil biedt de ultieme vorm van dit. Ook als essayfilm vind ik het een stuk sterker dan andere voorbeelden. Ik kan het niet laten om Godard hier te noemen, die echt wat kan leren van Marker, zelfs al gaan ze voor iets anders. Godard is te politiek om ooit de openheid van Marker te benaderen.

Nodeloos nog te zeggen dat ik dit een groot meesterwerk vind. Ik ben ook meteen benieuwd geworden naar de vele andere essayfilms van Marker. Het mooiste moment volgens mij: de vrouw die steeds uitdagend in de camera kijkt. Zoiets valt niet te verbeteren.

5*

Ik heb nu de Franse verzie gezien, in Markers beleving had ik de Engelse moeten kijken. Dat ben ik sowieso al van plan want dit is er een voor vaker. Mijn ervaring met films met associatieve beeldenstomen varieert nogal. Van heel erg mooi ( Chelovek s Kino-Apparatom (1929) ) tot absoute draken ( Bodysong (2003) ). Deze vond ik weer heel erg mooi.

Dit is een film die in beeld en geluid aan zoveel thema's raakt dat de film tegelijk over heel veel gaat en geen essentie heeft. En dat is heel fijn. Marker werpt vragen op. Geeft meestal geen gesloten antwoorden. Is bij vlagen ook nog grappig. En de beeldmontage voelt heel erg raak zonder geforceerde cliches zoals in een overschatte film als Baraka (1992). Marker wil je niet laten denken dat de aarde naar de knoppen gaat ofzo. Hij wil dat je zelf anders kijkt naar bijna alles. Heel bijzonder en maakt nieuwsgierig naar meer Marker.

‘Sans Soleil’ van de Franse cineast annex beeldend kunstenaar Chris Marker is een bijna volledig associatieve film met beelden uit vooral Japan, die soms plotse sprongen maakt naar andere landen, andere onderwerpen en naar andere films. Een beetje zoals je eigen gedachten soms onverklaarbare sprongen en associaties kunnen maken die schijnbaar off-topic zijn, maar uiteindelijk toch met elkaar verbonden blijken. Het levert een unieke documentaire op die onterecht in de vergetelheid is geraakt. Gelukkig is de Engelstalige versie (met de bijzonder prettige stem van Alexandra Stewart) in zijn geheel en in goede kwaliteit op youtube te vinden: Sans Soleil (1983) English || Full Movie - YouTube