The Tragedy of Macbeth (2021)

Het verhaal van Macbeth in de handen van Joel Coen, uitzonderlijk zonder zijn broer Ethan. Nadat die had laten weten geen films meer te willen maken, heeft Joel toch al een mooie solo start. Na de epische versie uit 2015 door Justin Kurzel met Michael Fassbender is het nu aan Coen met Denzel Washington in een meer dramatische versie die visueel zeer verbluffend is.

Met de woordenschat van Shakespeare, maar zeer sterk gebracht zodat het niet lijkt alsof je naar een theaterstuk aan het kijken bent. Ook qua decor en cinematografie zien we een mooie mix tussen theater (zonder dat je je in een theaterzaal waant) en een filmische droom. Heerlijk in zwart/wit wordt er gespeeld met licht en krijgen we een minimalisme in alle grootheid. Joel Coen heeft duidelijk de balans gevonden tussen theatrale traditie en een visuele vertaling naar het grote doek.

Zwaar. Niet om er zomaar tussendoor bij te nemen. Knap dat Coen zich heeft gestort op het beroemde toneelstuk van Shakespeare. Erg geslaagd waarbij het audiovisuele er bovenuit steekt. Prima beslissing om zwartwit beelden te gebruiken. Het creëert een grauwe donkere sombere sfeer. Onheilspellend en dreigend ook. De personages komen vervolgens uitstekend uit de verf.

Het auditieve luik maakte de film eveneens sterker. Paukslagen, voetstappen, de schede van een zwaard, het aantrekken van een mantel ... ijzingwekkend soms hoe dergelijke geluiden werden versterkt tijdens stiltes. Zoals hier al neergepend: minimalistisch en toch groots!

De dialogen, hoe kan het ook anders, waren sterk, maar moeilijk. Ik heb deze film via AppleTV+ kunnen zien. Erg blij met de Nederlandstalige ondertitels, want met het Engels had ik het niet gehaald wellicht. Ondanks deze aanpak kreeg je inderdaad niet het gevoel dat je naar een theaterstuk aan het kijken was. Een aanrader, maar het vergt wel wat van je.

Beeldratio en zwart-wit onderstrepen de theater insteek die Coen hier kiest, ik vind het volstrekt logisch en ook perfect werken. Mooi met die strakke, soort minimalistisch-gotische decors en de scherpe contrasten. Sounddesign doet eveneens wat denken aan de theater wereld, het is recht voor z'n raap. Qua vormgeving valt er in mijn ogen eigenlijk niks aan te merken op deze film. Met de dialogen had ik wel wat moeite soms, hoewel het hanteren van de originele tekst als sfeerelement sowieso goed werkt. Het is Denzel Washington zelf die vanuit de strakke cadans van Shakespeares verzen toch een eigen leven kan geven aan zijn stem en teksten, wat des te meer opvalt binnen de rest van de cast. Enorm knap gedaan vond ik. Echt raken doet het me niet en voor de wat subtielere psychologische ontwikkeling is er te weinig ruimte, maar in mijn ogen is The tragedy of Macbeth een niet te missen film voor cinefielen.

Shakespeare en ondergetekende zullen wel nooit vriendjes worden, vermoed ik. Ook met deze zoveelste verfilming van het uitgekauwde toneelstuk kan ik weinig. Zodra de personages beginnen te praten haak ik eigenlijk al af. Mooi vormgegeven in sfeervol zwartwit met een interessant gebruik van decors, dat wel, maar ook deze versie wist mij niet te boeien, ondanks de prima cast.

Het eerste solo-uitje voor Joel Coen en het is naar mijn inziens vooral een veilig uitje. Het is een behoorlijk klassieke en letterlijke her-vertelling van het verhaal van Macbeth. Alsof hij Shakespeare-puriteinen absoluut niet voor het hoofd wil stoten! Grijpt het daarom terug naar de oude films uit de jaren '20, inclusief het 4:3 beeld? Wat me direct bij mijn eerste opmerking brengt want ik begrijp niet zo goed waarom je met digitale zwart-wit opnames, wel dit format wil gebruiken, maar goed dat zal wel een hipster of regisseur--dingetje zijn. Echt meerwaarde was er niet! Daarnaast lijkt alles op een podium gebouwd (voor een jaren '20-decor) Hierdoor ontworstelt het zich nooit helemaal aan zijn toneelproductie uiterlijk. Shakespeare-tragedies opvoeren op toneel zijn prima maar film vergt toch ook wel iets meer... Enfin ik zal die beide keuzes nooit echt helemaal snappen. Dat het meer een toneelproductie is, komt ook naar voren omdat het bronmateriaal van dit verhaal, het bloederigste is van Shakespeare maar is er in de film bijna géén druppeltje te vinden! Dat mag niet... van de puriteinen? En dan is er nog het gebied van acteren; Denzel Washington doet het opvallend goed en de acteur kauwt op elke regel en geniet duidelijk van de rol. Maar aan de andere kant komt een actrice als Frances McDormand over alsof ze de dialoog ongemakkelijk lijkt op te voeren. (hoe getalenteerd ze ook is) Uiteindelijk lijkt het vooral meer een oefening in stijl. Wat mij met nogal gemengde gevoelens achterliet. Altijd goed dat er weer een nieuwe Shakespeare-bewerking toegevoegd wordt aan de omvangrijke Filmografie. Maar persoonlijk vond ik dit nogal braafjes, nee geef maar wat meer wreedheid en waanzin en dus was dit voor mij niet de allerbeste bewerking.

Net als in een opera of een musical is het spreken in een toneelstuk van Shakespeare niet natuurlijk want mensen communiceren niet zingend of dichtend. Maar dat geeft niet want deze genres beogen niet natuurlijk te zijn maar willen een laag van schoonheid en diepgang toevoegen. Die laag geeft wel een uitdaging aan het publiek en staat in die zin het je laten meeslepen door het verhaal wel wat in de weg: het ontcijferen dan wel genieten van de muziek of poëzie vergt concentratie en tijd maar deze noodzakelijke inspanning om die diepere laag te waarderen tilt het op naar kunst in plaats van slechts een verhaal.

Ik denk dat deze filmversie van MacBeth Shakespeares drama en poëzie intact laat – dat je aan het denken zet – en er tegelijk maximaal een film van maakt dat je onderdompelt in een ervaring. De keuze voor zwarte acteurs valt op maar doet geen afbreuk aan het verhaal: het versterkt juist het universele karakter van de thematiek. De duistere en sobere esthethiek voegt sfeer toe zonder dat het afleidt van het verhaal of de poëzie en de actie overtuigt zonder afbreuk te doen aan de woorden. Het drama gaat in feite ook over het omzetten van woorden – de profetie – in daden en in die zin over de magie van het woord dat het drama en de poëzie tot een eenheid maakt. En over het niet meer ongedaan kunnen maken wat is gedaan, zodat in (mis)daad omgezette ambitie tot het uiterste moet worden doorgevoerd – de tiran leeft in angst en moet uiteindelijk iedereen vermoorden uit angst anders zelf vermoord te worden – waarbij omgekeerd het woord verraadt en de verbeelding in paranoia sterker dan realiteit is, zodat Macbeth in de eerste en laatste plaats zichzelf ongewild tot zijn slachtoffer maakt. De film zet de ambitie en waanzin minder sterk aan maar richt zich vooral op de kern van het drama dus hoe het woord en het lot Macbeth op een pad naar (zelf)destructie zet ofwel op de tragedie van Macbeth.

Niet voor mij weggelegd. Als filmliefhebber zie ik heus wel dat dit een goed gemaakte film is met mooie shots en een ijzersterke cast. En als Coen fan wíl ik het ook goed vinden. Maar de film deed me helaas weinig tot niets. De toneelmatige vorm leidt af van de inhoud en de klassieke dialogen konden mijn aandacht ook niet vasthouden.

Visueel dus wel sterk, al had ik liever een breedbeeld formaat gezien, vond deze aspect ratio weinig toegevoegde waarde hebben.

Ik ben in mijn beoordeling geneigd om het verhaal van Shakespeare niet mee te nemen en enkel te focussen op de bewerking van Coen. Ik zie dat meer mensen dat doen. Eigenlijk is dat gek. Bij een boekverfilming van een minder bekend werk (maar zélfs van een verkoophit als pak 'm beet Fight Club) gaat het vrijwel nooit over de manier waarop een regisseur een bestaand verhaal naar het filmdoek vertaalt.

Dat gezegd hebbende: die hele Shakespeare is aan mij niet echt besteed. Coen heeft gekozen voor een vrij traditionele aanpak. Een toneelstuk haast. Ik miste een beetje zijn eigen smoel, had het idee dat "iedereen" (bij wijze van spreken) dit had kunnen maken. Dan was Romeo + Juliet van Baz Luhrmann een stuk origineler. Of de MacBeth-bewerking van Herman Finkers. Die ga ik weer eens kijken. Zin in.

Denzel Washinton is een boeiende en bijzondere keuze. Deze hele film is typisch Brits, enorm stijf en degelijk. Ook wordt door iedereen op zo'n manier geacteerd, zonder leven, echt hun teksten oplepelend. En daar is dan Washington die swingt, leven in de prent brengt. Dit lijkt me een bewuste keuze en Washington is echt uitstekend, maar ik had liever wat meer leven in de hele prent gezien. Nu dacht ik na een minuut of 60 wel: duurt het nog lang - de film is echt kil en koud. Visueel soms wel mooi, al had dat zwart-witte soms nog verder doorgevoerd mogen worden, nog abstracter. Wel mooi met die vele close-ups en kale sets, mij lijkt het dat echt inspiratie is opgedaan in de jaren 20 (ook bij de Jeanne d'Arc-film). De film blijft wel naborrelen. 3,0*.

Denzel Washington is jammerlijk miscast als de Schotse koning, maar deze mislukking is vooral te wijten aan regisseur Coen die de Amerikaanse acteurs alle ruimte geeft om de poëzie van Shakespeare te vermangelen met hun Amerikaanse accenten. Over die keuze valt ongetwijfeld te twisten, maar Coen besloot om louter pretentieuze redenen de scènes vrijwel volledig uit te kleden waardoor het drama zich afspeelt in lege, kale ruimtes die door de weinig florissante zwartwit-fotografie ogen als een amateuristische imitatie van de stijl van Carl Theodor Dreyer. Een schandvlek op het blazoen van alle betrokkenen. Zelfs de gevechten zijn van een bedroevend niveau.

Niet de grootste fan van deze Tragedy of Macbeth, maar ik waardeer het zonder meer wel als interessant probeersel/experiment langs Coen zijn kant. Het ding is gewoon dat dit een Shakespeare-film is, en niet een Coen-film met een toneelstuk van Shakespeare als onderwerp. Ik zie nergens Coens stempel, zijn eigen ideeën of zijn eigen unieke draai aan het geheel. Op het visuele na dan, dat wel fantastisch in elkaar steekt. Puur geabstraheerde zwart-wit-beelden en een scherp expressionistische stijl creëren een soort kille nachtmerriewereld. Zeer mooi om naar te kijken dus, maar ik werd helaas op geen enkel moment meegesleurd of ondergedompeld in het geheel. De dialogen, hoewel absoluut prachtig om te lezen op papier, komen, wel ja, gekunsteld of gefabriceerd over wanneer ze uit de mond van Denzel Washington of Frances McDormand komen. En dan beschouw ik Washington en McDormand niet eens als negatief, maar ze worden wel veel te veel beteugeld. Vooral eerstgenoemde lijkt daardoor nauwelijks ademruimte te hebben, en dat leidt af. Wie wél haar eigen stempel kan drukken, en wat mij betreft het meeste indruk van iedereen maakte, is Kathryn Hunter als de drie Witches. Een acteerprestatie die maanden na dato nog door m'n hoofd sluimert, echt kippenvel. Haar scènes voelden ook als de enige momenten aan waarin Coen het aandurfde om zijn eigen filmische draai aan het geheel te geven, in plaats van nauwlettend Shakespeare's tekst te volgen.

Dit alles staat dan nog los van het feit dat ik Shakespeare sowieso liever lees of op het toneel zie, maar ik waardeer in ieder geval Coen's poging. Al kan ik moeilijk Coen's interpretatie/visie zeggen, want er zit weinig van hemzelf in. 3*.

Sterke artistiek/filmische interpretatie van Macbeth door Coen. Ik wilde het werk van de broers voortaan links laten liggen omdat ze hun originaliteit mijns inziens zijn kwijtgeraakt, maar omdat Macbeth een heel andere weg inslaat ben ik blij het toch te hebben geprobeerd. Het is een wat lange zit door de moeilijk te volgen dialogen, maar het concept als zodanig, de fraaie vormgeving, en het acteerwerk is het zeer de moeite waard.

Toegegeven, onbekendheid met Shakespeares werk (niet gelezen...), of ook toneelinterpretaties ervan, maakten dat ik de film vermoedelijk niet volledig op waarde kan schatten. Wat me echter wel duidelijk lijkt is dat Coen bewust níet kiest voor een inhoudelijke interpretatie, zoals elke theaterregisseur weer zijn/haar eigen versie maakt, maar vooral geïnteresseerd is in de innovatie an sich. Door de oorspronkelijke tekst te laten vertolken door moderne acteurs in een compleet neutrale, minimalistische zwart-witsetting op film, is dit een ervaring op zichzelf. Ik vond vooral Washington erg sterk, die erin slaagt om de kadans en ritmische poëzie van de oorspronkelijke teksten te bewaren en toch enige emotie in zijn handelen te brengen. McDormand vond ik hier dan weer minder op haar plaats, maar gezien haar abonnement op een plekje in de films van de Coens nemen we dat maar op de koop toe.

Nadeel van het kiezen voor een minimalistische interpretatie is wel dat de psychologische diepgang van de karakters vrijwel volledig ontbreekt, zoals al eerder gezegd in recensies hier. De Coens kennende is dit sowieso bewust gedaan, en is dit vermoedelijk deel van een algehele, doelbewuste ironische invalshoek met betrekking tot de canon van archaïsche literatuur en poëzie. De totale absurditeit van de keuzes die Macbeth maakt, en de zinloosheid van de hele machtsstrijd die zichzelf herhaalt zijn vanaf het begin duidelijk. Met deze minimalistische interpretatie druipt de totale idiotie van Macbeths handelen en de hele gang van zaken eigenlijk er wel vanaf.

Het deed me denken aan een passage die ik recent in een boekje met levenswijsheden las met betrekking tot Romeo en Julia, die stelt dat Shakespeare, in plaats van de ultieme liefde en de tragiek daarvan te bezingen (zoals men doorgaans wil doen geloven), juist korte metten wilde maken met dergelijke idealen door zijn personages zo overduidelijk volslagen stompzinnige keuzes te laten maken. Afgaande op de bron van deze 'theorie' was ik niet direct overtuigd, maar door het zien van Macbeth moet ik dit wellicht toch wat herzien. En misschien is dit stiekem ook wel Coens inhoudelijke keuze geweest, wie weet. Zijn Macbeth toont de eeuwige drang van mensen tot hoogmoed, te horen wat men wil horen, opportunisme, en de corrumpererende invloed van (het zicht op) de macht.

Lang verhaal kort: toffe film, kijken dus.

Bij de gemiddelde film, en dan vooral uit Hollywood, verzucht ik wel eens iets in de richting van 'als je dan geen verhaal kan vinden, waarom doe je dan niet iets van Shakespeare'. Wellicht dat Coen met zo'n zelfde gedachte zat, al is het ook wel een soort rite of passage om een van de oude toneelstukken te verfilmen.

En Coen zou Coen niet zijn als hij dat dan niet tot iets heel bijzonders zou maken. Niet door iets aan het verhaal te doen, want wie dat met Shakespeare doet is bij voorbaat af. Zwartwit moet het dus zijn - en dan ook nog eens met een echt ernstig goede cinematografie. En speciaal gebouwde sets met een op het verhaal toegespitst design wat tot in de laatste hoekjes en de kleinste scene wordt doorgevoerd, afgestemd op het zwartwit en tot in perfectie belicht. En vanzelf nog een cast, een mengeling van toneelacteurs met hun voeten diep in het werk van The Bard, en filmacteurs die het klappen van de zweep zo goed kennen dat ze die uitdaging aandurven en aankunnen.

Het telt op tot de beste Shakespeare vertolking die ik ooit gezien heb. Niet dat ik een kenner ben, met een stuk of tien, twintig films en een paar theatervertoningen. Maar het is zonder meer ook een van de beste films van de afgelopen paar jaar. En wellicht zit er meer in het verschiet, want naar verluidt was Ethan deze keer niet samen met Joel aan de regie omdat hij zich op theater wilde focussen. Nog zat werk van Shakespeare wat een gelijke aanpak verdient, zou ik zeggen.