Chistoe Nebo (1961)

Sprookjesachtige belichting!! zoals je die (bijna) alleen in Russische cinema zien, past ook erg mooi bij dit historische melodrama. Voor mijzelf voelde dit drama helaas niet écht bijzonder aan, maar ik kan me toch wel inleven in hoe dit voor een Russisch publiek in de jaren 60 aangevoeld zou kunnen hebben. De lyrische en lang aangehouden scene van smeltend ijs nadat de dood van Stalin wordt aangekondigd bijvoorbeeld, werkte zo sterk dat ik bijna dacht dat het de grande-finale van de film zou zijn... maar zegt dit beeld de gemiddelde Westerse kijker van nu nog iets als ze niet eerst de volgende wiki-pagina hebben geopend? Khrushchev Thaw - Wikipedia, the free encyclopedia - en.wikipedia.org ...de meeste mensen zullen een oude Russiche film waarin over "de Partij" wordt gediscussierd al snel zonder verder te denken als propaganda afdoen ben ik bang, maar ik heb nu kort bij elkaar een aantal Russische films uit de dooi-periode gezien en merk dat het allemaal toch, uiteraard, wat complexer is / subtieler ligt.

Wat was (is) dit ???

<even laten bezinken>

Dat bezinken heeft er in elk geval toe geleid dat de film nog wat ‘gegroeid’ is. Voor de tweede keer deze maand aangenaam ontregeld door een Russische film (na deze Muratova). Er lijkt geen peil op te trekken... beavis heeft een half jaar terug ook zo'n persoonlijke Russische kijkwave gekend (ik meen met dank aan Filmhuis Cavia!) en toen van alles gezien uit deze periode (eind jaren 50, medio jaren 60). Maar die wolk aan Russische films uit deze periode laat zich heus niet vangen met één stijl, thema, methode of naam – dat blijkt nu wel.

Bij het fabelachtige Rain in July noemt hij terecht de term ‘dooi-wave’ en ik ging als argeloze kijker zitten voor mijn tweede ‘dooi-wave’ van deze week. Stom: de naam Chukhray had bij mij voldoende aanknopingspunten moeten geven…. Dit is dus 100% de andere kant uit. Geen zwart/wit, los gecomponeerd, modern stadsmozaïek. O nee, een over-the-top oorlogsmelodrama in nationale Sovjet-stijl. En voor wie denkt dat zijn voorganger Ballad of a Soldier sentimenteel is, kan hier al beter helemaal wegblijven. Is dit wel wave?? of is dit ‘Cinéma de Papa’, waartegen de vaguenisten in Frankrijk zich destijds ook afzetten? En doet dat er eigenlijk toe? Ik denk het wel, hoewel het er meer toe doet dat het Russisch is en zoals ook bij de discussie bij Tarkovskiy’s Zerkalo al weer blijkt. Dat maakt het niet eenvoudig.

Het stomme is dat ik het eerste half uur drie/kwartier eigenlijk nog niet was bijgekomen van deze constatering en of ik hier nu eigenlijk wel zin in had (terwijl ik het gewoon had kunnen teruglezen en nazoeken of misschien uit het hoofd had kunnen weten). Regelmatig gedacht: ik trek dit niet, wat is dit?, is dit eigenlijk niet heel erg verschrikkelijk? wat een idiote film, wat ziet het er fantastisch uit, maar waarom maak je zo'n film als je ook zwart/wit losjes gecomponeerde moderne stadsmozaiekjes kan maken ??? Irrelevant.

Clear Skies is een dus oorlogsmelodrama. En een hele goeie (klik stiekem even hier of hier ) De film oogt als een stripverhaal, best wel poppy kleuren, met schematisch effect toegepast en door de belichting erg naïef (weinig realistisch) ogend. Daarnaast is het verhaal er eentje van grote klappen snel thuis: liefde, ruzie, dood, geboorte, historische context: ontwikkelingen vinden plaats binnen enkele seconden en er worden sprongen gemaakt in de tijd om van het ene breekpunt in het leven van Sasha naar het volgende te vliegen. En toch ademt de film één en al authentieke sfeer en is het gevoel dat het oproept congruent en dus logisch. Dat laatste komt denk ik omdat Chukhray erin is geslaagd om perfect de regels van het melodrama te gebruiken. Die kleuren, stripachtige presentatie van verwikkelingen, die opeenvolging van grote gebeurtenissen en de portrettering van Sasha die gebroken dan wel blij aan de was ophangt, in een fabriek staat te werken of weet ik wat staat te doen: het werkt, omdat zowel de heroïek, de tragedie aansluiten bij de Sovjet-Unie onder Stalin. Het voelt goed en is in lijn met zowel de genoemde Ballad of a Soldier van Chukhray zelf, maar ook met de ‘dooi-wave’ van Khutsiyev en Daneliya.

En ook zijn er skazka of fantasy-voorbeelden te over om de stijl en vorm te duiden in haar tijd. En nog veel dichterbij huis. Of is dat vloeken in kerk?? Chukhray’s film bestaat uit louter elementen die niet zo ver weg zijn. Waarom was ik dan toch nog zo aangenaam overrompeld en werkte het lichtelijk desoriënterend? Waarschijnlijk omdat dergelijk melodrama zich tot mijn favoriete genre mag rekenen.

En zoals deze film mij gisteren vreemd genoeg zó ontregeld lijkt te hebben – vanwege de verkeerde aanvangshouding - hebben kijkers na mij (als ze dit tenminste lezen en dan ook nog hebben kunnen volgen) misschien ook wel weer teveel een bepaald beeld. De film is misschien eigenlijk het best te vergelijken met Doctor Zhivago. Maar wat deze film voor heeft op Doctor Zhivago – de film (waar ik niet dol op ben) is dat hier een Rus aan het werk was. En er is dus geen discrepantie tussen de Russische Bron en de verwesterde aanpak van beeld/verhaal door David Lean. Hier voelt die persoonlijke tragedie die ontstaat door het onverstoorbaar doordraaien van de Russische geschiedenismolen authentiek en niet gemaakt. Misschien is dít dan ook het moment om eens die door mij als sentimentele kitsch van Nikita Mikhalkov (dit bijvoorbeeld) weggezette films te herkijken en mijn oordeel te heroverwegen.

Ik denk dat ik wél op het punt sta om de cinema van Sovjet Unie/Rusland definitief tot mijn op-één-na-favoriete te bombarderen (toch voor Duitsland, Frankrijk en Italië (en na Japan uiteraard)). Na zo’n film als deze begrijp ik ook Verhoeven wel weer: hier moet je nog uren over nababbelen en niet over moeten schrijven, want dit was eigenlijk met geen pen te beschrijven. Verbazingwekkend fascinerend én hemeltergend verschrikkelijk.

O ja favoriete scène: die met die trein die aankomt van het front! Heel erg dat dubbele gevoel: fabelachtig én weerzinwekkend. Maar in een beeldtaal om je vingers bij af te likken.

edit: die synopsis kan écht niet - maar goed dat ik die vooraf niet gelezen heb, over spoilers gesproken - zal zsm een correctie indienen.

O shit, nu wil ik ook een Russische kijkwave! En het is inderdaad eens tijd om die 'kitsch' van Mikhalkov te herzien: meesterlijke films zijn dat, Rokuro!

voornaamste reden om te reageren is om te zeggen dat het fijn is om weer een mooi enthousiast stuk te lezen bij een film/periode die wel wat aandacht verdient. zo te zien werkt het gelukkig ook aanstekelijk op anderen!

maar als ik er dan toch iets uitpik, is het de door mij gequote regel. Het verbaasd me niet met Fassbinder, Sirk en klassieke Hollywood cinema (de laatste ben ik niet helemaal zeker van, maar je hebt er toch bovenmatig veel van gekeken ) als favoriet, dat je fan bent van melodrama. Maar hoezo dan je aanvankelijke weerstand hier? en ook bij Ballada o Soldate (1959) had je moeite met de stijl las ik al eerder. Als je dan ook nog een verklaard fan bent van Russische cinema, die ook in zijn new wave films (waar ik deze inderdaad niet toe reken overigens) nog het sentiment behoud, vind ik dat eigenlijk best een beetje vreemd...

Een foutje van mijzelf in de door jou geqoute regel is dat het één van mijn favoriete genres is. En vooropgesteld: melodrama haalt zelden de hoogste waardering, maar altijd net een streepje eronder. Als het soberder is dan melodrama, als het sociaal onthutsender is dan melodrama, als het persoonlijk killer is dan melodrama heb je bij mij een streepje voor, omdat het hiermee in mijn ogen een humaner portret oplevert, denk aan Kore'Eda, Denis, Sokurov, Cassavetes. Fassbinder is sowieso buitencategorie - Ten opzichte van alles en iedereen.

De film Iyulskiy Dozhd die ik deze week zag was dus juist 180graden de andere kant uitgedraaid binnen de dooi-wave. In mijn naïviteit zat ik ook gisteren nog in de zwart-wit moderne stadmozaiek modus, zoals je hebt kunnen lezen. Daar moest ik dus eerst uitkomen en Russisch (nationaal) melodrama met oorlogselementen is toch altijd even acclimatiseren.

En binnen dat specifieke Russisch melodrama is mijn scepsis wel begrijpelijk denk ik. Je haalt zelf dan wel de Thaw-elementen aan en niet zoals een oppervlakkige blik zou kunnen leren Nationalistisch sentiment. Tóch is dat ook voor de geletterde kijker niet eenvoudig wat mij betreft. Het Russisch oorlogsmelodrama is toch opmerkelijk moeilijker te demasqueren dan dat van Sirk. Zeker met de Nationalistische oorlogselementen kom je al heel snel op een hellend vlak. Ik vind Sovjet cinema als deze, ook Ballad of a Soldier, in die zin moeilijk te peilen. Dat geldt overigens ook voor Kalatozov - die als onderdrukt Georgiër toch makkelijker plaatsbaar zou moeten zijn. Daar ben ik nog niet door dat krampachtige heengeprikt. Daarnaast vond ik het kleurenpalet hier prachtig werken (die rare luchten!), beter dan het zwart/wit van het door mij aangehaalde Letter Never Sent.

edit: en oh ja, Querelle is denk ik de user wiens smaak het meest overenkomt met de mijne, meer nog dan die van danuz of jou. Mede denk ik door de voorliefde voor melodrama van Sirk en met name Fassbinder. Querelle beloonde Ballad of a Soldier met 0.5* - misschien zit daar het antwoord op mijn relatieve moeite.

Misschien dat het krampachtig overkomt doordat het onderdeel is van een stijl? iets dat wellicht via de filmschool tot het Russisch film-DNA is gaan horen en daarom in de ogen van iemand die opgegroeid is met de Amerikaanse "school" (een groot deel van de rest van de wereld zoals wij) een lading kan hebben die er eigenlijk niet is... althans, ik interpreteer veel van de "typisch russische" elementen - moeilijk een concreet voorbeeld te noemen, de manier van acteren zou er één kunnen zijn - puur als stijl en als zodanig vind ik ze niet storend maar juist wel iets moois hebben.

Het bijzondere van het camerawerk in Letter Never Sent (Sergei Urusevsky!!) vind ik persoonlijk een aantal dynamische passages. Deze zitten ook in The Cranes Are Flying heel sterk, dus niet alleen de framing en het bijna "iconografische" wat het als Russisch zou kunnen typeren, maar juist iets heel experimenteels wat weer meer aansluit bij de verschillende new wave stromingen (waaronder zeker ook de Georgische, kijk maar naar het camerawerk van Yuri Ilyenko in Shadows of Forgotten Ancestors!)

Schitterend!

De derde film die ik van deze regisseur gezien heb en ook deze is om in te lijsten. Mij kostelijk vermaakt ook met het romantische eerste drie kwartier. Dat ligt ook wel aan de zeer aantrekkelijke en lieve Sashenka. Tja, als de vrouwelijke hoofdrolspeelster mij niet ligt in dit soort melodrama's dan kan de film het voor mij meestal wel vergeten. Buiten de mooie romantische plaatjes kent de film een paar zeer sterke scènes. De scène met de vrouwen op het perron en de voorbijrazende trein met soldaten op weg naar het front. De aankondiging dat Stalin dood is met daarop een scène met smeltend ijs. De dooi is ingetreden, letterlijk en figuurlijk. Als Stalin in de zomer overleden zou zijn, dan zou die scène nogal onrealistisch overgekomen zijn.

Om deze film te kunnen waarderen en dat geldt voor meer Russische films in die periode, is kennis van de Russische geschiedenis wel enigszins belangrijk. Als je als Russische krijgsgevangene de Duitse stalags overleefde dan werd je bij thuiskomst al gauw verdacht gemaakt van collaboratie met de vijand. Maar liefst 2,5 miljoen Russische krijgsgevangenen overleefden de 2e Wereldoorlog namelijk niet.

4,5*

Ik ben niet onverdeeld enthousiast over deze film. Zeker, het is een mooi oorlogsdrama met prima acteerwerk —vooral van Nina Drobysheva— maar qua vormgeving heeft het er alle schijn van dat regisseur Grigoriy Chukhray heel erg goed gekeken heeft naar de films van Kalatozov. Daarnaast lijkt de perronscène wel een replica van een soortgelijke scène uit Chukhray’s eerdere Ballada o Soldate (1959), wat ik trouwens een mooiere film vind dan deze. Toch een beetje een tegenvaller.